سوندىقتان زارينا تاريح پەن اڭىزدىڭ توعىسقان تۇسىندا تۇرعان ەرەكشە كەيىپكەر سانالادى.
كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ونى ميفتىك تۇلعاعا بالاسا، ەندى بىرەۋلەرى ەۋرازيا كوشپەلىلەرى اراسىنداعى ايەل جاۋىنگەرلەر ءداستۇرىنىڭ ناقتى كورىنىسى دەپ ەسەپتەيدى.
El.kz ينتەرنەت پورتالى زارينا پاتشايىم تۋرالى بەلگىلى دەرەكتەرگە شولۋ جاسايدى.
زارينا كىم بولعان؟
زارينا نەمەسە گرەك دەرەكتەرىندەگى زارينەيا (Zarinaia) كوبىنە ساقتاردىڭ پاتشايىمى رەتىندە سيپاتتالادى. ساقتار - ورتالىق ازيا مەن ەۋرازيا دالاسىنىڭ ۇلان-عايىر اۋماعىن مەكەندەگەن يرانتىلدەس كوشپەلى تايپالار بىرلەستىگى.
يرانيكا ەنتسيكلوپەدياسىندا زارينا ميديالىق پاتشا استيبار داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن اڭىزعا اينالعان ساق پاتشايىمى رەتىندە اتالادى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، ول تۋرالى مالىمەتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك گرەك تاريحشىسى كتەسيدىڭ ەڭبەكتەرىنەن تاراعان. كتەسي بۇل اڭىزدى پارسى سارايىندا ەستىگەن يراندىق ءداستۇر نەگىزىندە جازىپ قالدىرعان بولۋى مۇمكىن.
انتيكالىق دەرەكتەردە زارينا ءارى بيلەۋشى، ءارى جاۋىنگەر رەتىندە سۋرەتتەلەدى. ونىڭ سۇلۋلىعى، اسكەري ەرلىگى جانە ەل باسقارۋداعى قابىلەتى ەرەكشە اتالادى. اڭىز بويىنشا، ول جاۋلارىن جەڭىپ، قالالار تۇرعىزىپ، حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا كۇش سالعان.
دەگەنمەن تاريحشىلاردىڭ قولىندا زارينانىڭ ءومىربايانىن تولىق دالەلدەيتىن دەرەكتەر جوق. ونىڭ اتى جازىلعان جازبالار، تەڭگەلەر، ساراي قۇجاتتارى نەمەسە ناقتى ارحەولوگيالىق ولجالار ازىرگە تابىلعان ەمەس. سوندىقتان بۇگىنگە جەتكەن مالىمەتتەردىڭ بارلىعى كەيىنگى كەزەڭدەگى تاريحي بايانداۋلار مەن اڭىزدارعا سۇيەنەدى.
ساقتار جانە كونە دالا مادەنيەتى
زارينا تۋرالى تۇسىنىك قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ول ءومىر سۇرگەن ورتاعا نازار اۋدارۋ قاجەت. ساقتار ەۋرازياداعى ۇلى كوشپەلى وركەنيەتتىڭ ءبىر بولىگى بولدى. ولار قازىرگى قازاقستان، ورتالىق ازيا، شىعىس تۇركىستان جانە كورشىلەس وڭىرلەردى مەكەندەگەن.
تاريحتا «ساقتار» اتاۋى ب. ز. د. VIII عاسىردان باستاپ ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ العاشقى عاسىرلارىنا دەيىن قازىرگى قازاقستان مەن ورتالىق ازيا اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن كوپتەگەن تايپالارعا قاتىستى قولدانىلعان. بۇل حالىقتار اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىن جەتىلدىرىپ، اسكەري شەبەرلىگىمەن، التىن وڭدەۋ ونەرىمەن جانە كەڭ دالانى يگەرۋىمەن ەرەكشەلەندى.
كوشپەلى قوعامدا ايەلدەردىڭ ورنى وتىرىقشى وركەنيەتتەرمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جوعارى بولعانى جونىندە كوپتەگەن دەرەك بار. سوندىقتان ايەل بيلەۋشى نەمەسە جاۋىنگەر تۋرالى اڭگىمەلەر ساقتار ءۇشىن توسىن قۇبىلىس سانالمايدى. وسى تۇرعىدان العاندا، زارينا بەينەسى ەۋرازيا دالاسىنداعى ايەلدەردىڭ قوعامدىق جانە اسكەري ءرولىن كورسەتەتىن تاريحي ءداستۇردىڭ ءبىر كورىنىسى بولۋى مۇمكىن.
قازاقستاننىڭ تاريحي جادىندا ساقتار ەرەكشە ورىن الادى. ولار قورعاندارمەن، «اڭ ستيلىندەگى» ونەرمەن، دالاداعى العاشقى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارمەن، اسكەري مادەنيەتپەن، جىلقى ءوسىرۋ داستۇرىمەن جانە ەركىن كوشپەندى بەينەسىمەن بايلانىستىرىلادى.
ساق تايپالارى تۋرالى تاريحي اڭگىمەلەردە بەلگىلى بيلەۋشىلەردىڭ قاتارىندا پارسى پاتشاسى كيردى جەڭگەن توميريس پاتشايىم دا اتالادى. بۇل ساق الەمى تۋرالى دەرەكتەردەگى ايەلدەردىڭ اسكەري كوشباسشىلىعى كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى.
زارينا مەن توميريس تاريحى بىردەي بولعاندىقتان قاتار اتالمايدى. ەكى تۇلعا دا كونە دالا داستۇرىندە ايەل ادامنىڭ تەك اۋلەت ۇيىتقىسى عانا ەمەس، مەملەكەت بيلەۋشىسى، اسكەر باسشىسى ءارى ساياسي ەرىك- جىگەردىڭ سيمۆولى بولا الاتىنىن ايعاقتايدى.
التىنمەن بايلانىستىرىلاتىن ەسىم
زارينا ەسىمىنىڭ ءوزى دە تەرەڭ ماعىناعا يە. يرانيكا ەنتسيكلوپەدياسىندا گرەكشە Zarinaia اتاۋى ەجەلگى يران تىلىندەگى «التىن» ۇعىمىمەن بايلانىستى تۇبىردەن شىققان.
بۇل ساق مادەنيەتى ءۇشىن ەرەكشە مانگە يە. ويتكەنى التىن تەك اشەكەي بۇيىم ەمەس ەدى. ول بيلىكتىڭ، كيەلى مارتەبەنىڭ، ەليتاعا جاتۋدىڭ جانە اسپان الەمىمەن بايلانىستىڭ بەلگىسى سانالعان.
انتيكالىق دەرەكتەردە زارينانىڭ ءومىرى ساقتار، پارفيالىقتار جانە ميديالىقتار اراسىنداعى سوعىس وقيعالارىمەن ساباقتاستىرىلادى.
يرانيكا ەنتسيكلوپەدياسىندا دەرەگىنە سايكەس، زارينا ساق پاتشاسى كيدرەيدىڭ ءارى قارىنداسى، ءارى جۇبايى بولعان. كيدرەي قايتىس بولعاننان كەيىن ول پارفيا پاتشاسى مارمارعا تۇرمىسقا شىعادى.
ميديالىقتارمەن بولعان سوعىس كەزىندە زارينا جارالانىپ، ونى ميديالىق قولباسشى ستريانگەي قۋادى. الايدا پاتشايىمنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا ول زارينانىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالادى.
كەيىن ستريانگەيدىڭ ءوزى مارماردىڭ قولىنا تۇتقىنعا تۇسكەندە، زارينا ونى قۇتقارىپ قالادى. اڭىز بويىنشا، وسى وقيعادان كەيىن ول كۇيەۋى مارماردى ءولتىرىپ، ءوز يەلىكتەرىن ميديالىقتارعا بەرەدى.
بۇل سيۋجەتتە سوعىس، ادالدىق، ماحاببات جانە بيلىك ءۇشىن كۇرەس قاتار ءورىلىپ، كونە ءداۋىردىڭ قاھارماندىق ەپوستارىنا ءتان وقيعا جەلىسىن قالىپتاستىرادى.
بۇل وقيعادا انتيكالىق ادەبيەت ءسۇيىپ سۋرەتتەيتىن بارلىق دەرلىك ەلەمەنتتەر بار: اسكەري ەرلىك، ساياسي تاڭداۋ، جەكە سەزىم، ادالدىق پەن ساتقىندىق.
ەجەلگى تاريحشى نيكولاي داماسسكيي ستريانگەيدىڭ زاريناعا دەگەن ماحابباتى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى بايانداعان. ونىڭ جازۋىنشا، ستريانگەي پاتشايىمعا كوڭىل بىلدىرگەنىمەن، زارينا ونىڭ ۇسىنىسىن قابىلداماي، ەرلى-زايىپتىلىق ادالدىقتى ەسكە سالادى. وسىدان كەيىن ستريانگەي وعان قوشتاسۋ حاتىن جازعان.
ايەل جاۋىنگەر بەينەسى
زارينا بەينەسى كوبىنە ساقتار مەن سكيفتەر اراسىنداعى ايەل جاۋىنگەرلەر تاقىرىبىمەن بايلانىستىرىلادى. دالا وڭىرلەرىندەگى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر قارۋ-جاراقپەن بىرگە جەرلەنگەن ايەلدەردىڭ قابىرلەرى شىنىمەن بولعانىن كورسەتەدى.
سوندىقتان زارينا تەك جەكە تۇلعا رەتىندە عانا ماڭىزدى ەمەس. ول ايەل ادامنىڭ حالىقتىڭ اسكەري جانە ساياسي جادىندا پاتشانىڭ جانىنداعى ساندىك تۇلعا رەتىندە ەمەس، دەربەس كۇش يەسى رەتىندە كورىنە العان كەڭ مادەني ءداستۇردىڭ كورىنىسى بولىپ سانالادى.
زارينانىڭ كەسەنەسى: دالا اڭىزىنداعى پيراميدا
زارينا تۋرالى اڭگىمەنىڭ ەڭ اسەرلى تۇستارىنىڭ ءبىرى - ونىڭ قايتىس بولعاننان كەيىنگى قۇرمەتكە يە بولۋى.
ەجەلگى اۆتور ديودوردىڭ جازۋىنشا، حالىق پاتشايىمنىڭ قۇرمەتىنە الىپ پيراميدا ءتارىزدى كەسەنە تۇرعىزعان. بۇل مالىمەت كوشپەلى دالا مادەنيەتى تۇرعىسىنان ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى.
ەۋرازيا كوشپەلىلەرىندە مارقۇمدى ەسكە الۋدىڭ باستى ەسكەرتكىشى كوبىنە قورعان بولعان. ياعني جەردەن نەمەسە تاس پەن توپىراقتان ۇيىلگەن ۇلكەن وبا تۇرىندەگى جەرلەۋ قۇرىلىستارى كەڭ تاراعان.
انتيكالىق اۆتور ءۇشىن مۇنداي الىپ قۇرىلىس «پيراميداعا» ۇقساپ كورىنۋى نەمەسە وزىنە تانىس ساۋلەتتىك ۇعىمدار ارقىلى سيپاتتالۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل جەردە مىسىرداعىداي پيراميدا دالانىڭ ورتاسىندا تۇردى دەپ ەلەستەتۋدىڭ قاجەتى جوق. زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا، ءسوز بيىك قورعان نەمەسە كولەمى جاعىنان ەرەكشە اسەر قالدىرعان مونۋمەنتالدى جەرلەۋ كەشەنى تۋرالى بولۋى ىقتيمال.
تاريح پا، الدە اڭىز با؟
زارينا شىن مانىندە ءومىر سۇرگەن بە؟ بۇل سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرۋ ازىرگە مۇمكىن ەمەس.
يرانيكا ەنتسيكلوپەدياسىندا ونى اڭىزعا اينالعان پاتشايىم دەپ سيپاتتايدى جانە ول تۋرالى مالىمەتتەردىڭ گرەك ءداستۇرى ارقىلى، نەگىزىنەن كتەسي ەڭبەكتەرىنەن جەتكەنىن اتاپ كورسەتەدى.
كتەسي پارسى سارايىندا قىزمەت ەتكەن گرەك دارىگەرى ءارى شىعىس حالىقتارى تۋرالى شىعارمالار جازعان اۆتور بولعان. الايدا ونىڭ ەڭبەكتەرى تولىق ساقتالماعان، بىزگە تەك كەيىنگى اۆتورلاردىڭ ۇزىندىلەرى مەن قايتا بايانداۋلارى ارقىلى جەتكەن.
سول سەبەپتى بۇل دەرەكتەرگە ساقتىقپەن قاراۋ قاجەت. ويتكەنى وندا ساق بيلەۋشىلەرى تۋرالى تاريحي ەستەلىكتەر، يراندىق اڭىزدار، سارايلىق حيكايالار جانە ادەبي وڭدەۋلەر ارالاسىپ كەتكەن بولۋى مۇمكىن.
الايدا اڭىزدىق سيپات زارينانى مادەني تۇرعىدان «بولماعان تۇلعاعا» اينالدىرمايدى. كونە تاريح ءۇشىن بۇل قالىپتى قۇبىلىس سانالادى: ەرتە داۋىردەگى كوپتەگەن كەيىپكەرلەر قۇجات پەن ميفتىڭ اراسىندا ءومىر سۇرەدى. كەيدە اڭىزدىڭ تۇبىندە ناقتى ءومىر سۇرگەن بيلەۋشى تۇرسا، كەيدە بىرنەشە ايەل تۇلعانىڭ جيناقتالعان بەينەسى، ال كەيدە بيلىكتىڭ ءمىنسىز ۇلگىسى جاتادى.
دالا پانتەونىنداعى ەكى پاتشايىم
كوپشىلىك ساناسىندا زارينا كوبىنە توميريسپەن قاتار اتالادى. ەكەۋى دە ساقتارمەن بايلانىستى، ەكەۋى دە بيلەۋشى ءارى جاۋىنگەر رەتىندە سيپاتتالادى، سونداي-اق كونە دالاداعى ايەل كۇشىنىڭ سيمۆولى رەتىندە قابىلدانادى.
دەگەنمەن ولاردىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق بار.
توميريس ەڭ الدىمەن ەجەلگى تاريحشى گەرودوتتىڭ ەڭبەكتەرى ارقىلى تانىلىپ، پارسى پاتشاسى ۇلى كيردى جەڭۋىمەن بەلگىلى. ال زارينا تۋرالى مالىمەتتەر كتەسيي، ديودور جانە نيكولاي داماسسكيدىڭ ەڭبەكتەرى ارقىلى جەتكەن. ونىڭ تاريحى پارسىلاردىڭ جاۋلاپ الۋىمەن ەمەس، ميديالىقتارمەن بولعان سوعىستار جانە پارفيالىق ورتاداعى وقيعالارمەن بايلانىستى.
ەگەر توميريس حالىقتى باسقىنشىدان قورعاعان، ادىلدىك پەن كەك سيمۆولى بولسا، زارينا كۇردەلى ساياساتتىڭ، ديپلوماتيانىڭ، جەكە تاڭداۋدىڭ جانە ەلدى وركەندەتكەن بيلەۋشى تۋرالى جادتىڭ كورىنىسى رەتىندە قابىلدانادى.
قازاق قوعامى زارينانى بىلە مە؟
قازاقستان ءۇشىن زارينا - ۇلى دالانىڭ تەرەڭ تاريحى تۋرالى اڭگىمەنىڭ ءبىر بولىگى.
ونىڭ بەينەسى ءوڭىر تاريحىنىڭ تەك كەيىنگى ورتاعاسىرلىق جازبا مەملەكەتتەردەن باستالمايتىنىن جانە الىپ يمپەريالاردىڭ شەتكەرى ايماعىمەن عانا شەكتەلمەيتىنىن كورسەتەدى. كەرىسىنشە، دالا ءوز الدىنا دەربەس تاريحي كەڭىستىك بولعان. مۇندا وزىندىك ەليتالار، اسكەري وداقتار، ەرەكشە مادەني ستيلدەر مەن ساياسي اڭىزدار قالىپتاستى.
سوندىقتان زارينا تۋرالى اڭگىمە - تەك ءبىر پاتشايىمنىڭ تاعدىرى ەمەس، كوشپەلى وركەنيەتتىڭ تاريحي جادىن تانۋدىڭ ءبىر جولى.
زارينا بىزگە ناقتى پورترەت رەتىندە ەمەس، تاريحتىڭ كومەسكى ساۋلەسى رەتىندە جەتتى.
ءبىز ونىڭ ءجۇزىن بىلمەيمىز. استاناسىنىڭ ناقتى قاي جەردە بولعانىن بىلمەيمىز. قانداي قالالاردى شىنىمەن سالدىرعانىن جانە كەسەنەسىنىڭ قاي جەردە ورنالاسقانىن دا ءدال ايتا المايمىز.
الايدا انتيكالىق اۆتورلاردىڭ جادىندا ول اسكەري داڭققا يە، ەلدى وركەندەتكەن جانە حالقى قۇرمەتتەگەن بيلەۋشى رەتىندە ساقتالىپ قالدى.
بۇل بەلگىسىزدىك ونىڭ ماڭىزىن كەمىتپەيدى. كەرىسىنشە، زارينا بەينەسىن ودان ءارى اسەرلى ەتەدى. ويتكەنى ول تاريحي فاكت پەن ءميفتىڭ شەكاراسىندا ءومىر سۇرەتىن تۇلعالاردىڭ قاتارىنا جاتادى.
مۇنداي كەيىپكەرلەر دايىن جاۋاپ بەرمەيدى. ءبىراق ولار ادامزاتتى وتكەننىڭ تەرەڭ قاتپارلارىنا جەتەلەپ، كونە تاريحتىڭ ەسىگىن ايقارا اشادى.
زارينا - ەجەلگى اڭىزدارداعى ساق پاتشايىمى عانا ەمەس. ول - دالا تاريحىنىڭ كۇردەلى، سان قىرلى بولعانىنىڭ جانە وندا ايەلدەردىڭ دە ايرىقشا ورنى بولعانىنىڭ بەلگىسى.
ونىڭ ەسىمىنەن التىننىڭ جارقىلى سەزىلسە، ءومىر جولىنان سوعىس پەن بيلىكتىڭ ءىزى بايقالادى، ال اڭىزىنان ايەل ادامنىڭ بيلەۋشىنىڭ كولەڭكەسى ەمەس، تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ تاعدىرىن ايقىنداي الاتىن تۇلعا بولعانىن كورۋگە بولادى.