2015-جىلى كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعاننان بەرگى ون جىلدان سوڭ، ەۋروپالىق وداق بۇگىندە قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق ارىپتەسى.
مىڭداعان ەۋروپالىق كومپانيا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تابىستى جۇمىس ىستەپ، پايدا تاۋىپ وتىر، ەۋروپا ءۇشىن ءتيىمدى، سونىمەن قاتار ەكونوميكامىزدى جاڭعىرتۋعا جانە ءارتاراپتاندىرۋعا ۇلەس قوسىپ وتىر.
بۇل ۇلكەن جەتىستىك ءارى سولاي بولىپ قالا بەرەدى. الايدا قارقىندى وزگەرىپ جاتقان الەمدە بۇل جەتكىلىكتى مە؟ مەنىڭشە، جوق.
مەن بريۋسسەلگە ايقىن ۇمتىلىس جانە نىق سەنىممەن قايتا ورالىپ وتىرمىن: قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى ارىپتەستىك بۇگىندە بۇرىنعىدان دا زور ماڭىزعا يە. سوندىقتان ونى نىعايتۋ قاجەت.
قازاقستان مەن ە و ىنتىماقتاستىعى: ەكى تاراپقا دا ارنالعان ءۇش نەگىزگى ستراتەگيالىق ماقسات
اتاپ ايتقاندا، قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق ىنتىماقتاستىعىنىڭ كەلەسى كەزەڭى ەكى تاراپقا دا ارنالعان ءۇش نەگىزگى ستراتەگيالىق ماقساتقا قول جەتكىزۋگە باعىتتالۋى ءتيىس: 1) ورنىقتىلىقتى نىعايتۋ، 2) بارلىق سالاداعى ءوزارا بايلانىستى كەڭەيتۋ 3) ازاماتتار ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر جاساۋ.
بۇل قاجەت، ويتكەنى بۇرىنعى گەوساياسي العىشارتتار ەندى جۇمىس ىستەمەيدى. گەوگرافيا مەن كۇش قايتادان الدىڭعى قاتارعا شىعىپ وتىر.
قايتا جاندانعان باسەكەلەستىك ساۋدا، تەحنولوگيالار جانە ينۆەستيتسيالىق اعىن باعىتتارىن قارقىندى تۇردە وزگەرتىپ جاتىر. جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەكتەرى قايتا وسالدانا ءتۇستى. ساۋدا-ەكونوميكالىق ءوزارا تاۋەلدىلىك ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پايىمدارىنىڭ كەپىلىنە جيى اينالىپ بارادى.
ەۋروپاعا جاقسى ءمالىم بولعانداي، مۇنداي جاعدايدا ەلدەر نە باسەكەلەس بلوكتارعا تۇيىقتالادى، نە ءوزارا قۇرمەت پەن ورتاق مۇددەلەرگە نەگىزدەلگەن جاڭا ارىپتەستىكتەر قۇرادى.
قازاقستان دا مۇنى جاقسى تۇسىنەدى: ءبىز گەوگرافيالىق جاعىنان قۇرلىقتاردىڭ توعىسقان جەرىندە ورنالاسقانبىز، ال سىرتقى ساياساتىمىز ولاردى بايلانىستىرۋعا ۇمتىلىپ وتىر.
ەكونوميكالىق قۋات: قازاقستاننىڭ بايلانىستىرۋشى ءرولىن بارعان سايىن ارتىپ كەلەدى
بۇل بايلانىستىرۋشى ءرول ەكونوميكالىق تۇرعىدان بارعان سايىن نىعايا تۇسۋدە. 2025-جىلى قازاقستان ەكونوميكاسى 6,5 پايىزعا ءوسىپ، ج ءى ءو 306 ميلليارد ا ق ش دوللارىنا جەتتى.
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ World Economic Outlook بولجامىنا سايكەس، 2026-جىلى ج ءى ءو 360 ميلليارد ا ق ش دوللارىنان اسادى دەپ كۇتىلۋدە. ءىرى ءارى سەرپىندى قازاقستان ەۋروپا ءۇشىن ەۋرازيانىڭ جۇرەگىندەگى اناعۇرلىم مىقتى ارىپتەس دەگەندى بىلدىرەدى.
ءاربىر ساياحاتشى ءۇشىن جول نەعۇرلىم بەلگىسىز بولسا، سەرىكتەسىنىڭ سەنىمى سوعۇرلىم ماڭىزدى بولا تۇسەدى.
قازاقستان مەن ەۋروپا ءقازىردىڭ وزىندە وسىنداي - سەرىكتەس. ءبىزدىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا دەگەن تەڭگەرىمدى، پراگماتيكالىق جانە سىندارلى كوزقاراسىمىز وزگەرىسسىز قالادى.
ءبىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جارعىسىنا بەرىك ادالدىعىمىزدى ساقتايمىز. ءبىز ديالوگ پەن قاقتىعىستاردى بەيبىت جولمەن رەتتەۋگە باسىمدىق بەرۋدى جالعاستىرامىز.
«ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك - ءوزارا سەنىمىمىزدىڭ ايقىن مىسالى»
ءوزارا تاۋەلدىلىك ورنىقتىلىقتى كۇشەيتەدى. سەنىمدىلىك قىسقا مەرزىم ىشىندە ستراتەگيالىق مانگە يە بولعان ەنەرگەتيكا سالاسىن الايىق. بۇگىندە قازاقستان ەۋروپالىق وداقتىڭ مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرى يمپورتىنىڭ شامامەن 13 پايىزىن جانە تابيعي ۋران جەتكىزىلىمدەرىنىڭ 16 پايىزىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر.
ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك - ءوزارا سەنىمىمىزدىڭ، ورنىقتىلىقتى نىعايتۋدىڭ جانە مىندەتتەمەلەردى اناعۇرلىم تۇراقسىز الەم جاعدايىندا دا ورىنداۋ قابىلەتىمىزدىڭ ايقىن مىسالى.
نەلىكتەن ءدال وسىنداي ءتاسىلدى اۋىل شارۋاشىلىعىندا قولدانباسقا؟ ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى بۇكىل الەمدە بارعان سايىن ماڭىزدى ستراتەگيالىق ماسەلەگە اينالىپ كەلەدى. قازاقستان الەمدەگى ەڭ ءىرى استىق وندىرۋشىلەر مەن ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ ءبىرى جانە ءارتاراپتاندىرۋدى قاجەت ەتەتىن ەۋروپالىق نارىق ءۇشىن ەلەۋلى الەۋەتكە يە.
سونىمەن قاتار، ەۋروپانىڭ ءبىلىمى، تەحنولوگيالارى مەن ينۆەستيتسيالارى ەلىمىزدە تەرەڭ وڭدەۋ ءوندىرىسىن جانە قوسىلعان قۇنى جوعارى اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن دامىتۋعا ىقپال ەتە الادى.
سول سياقتى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ورنىقتى وسۋگە كوشۋى بۇرىن- سوڭدى بولماعان دەڭگەيدەگى ءوزارا ءىس-قيمىلدى تالاپ ەتەدى. ماڭىزدى شيكىزات ماتەريالدارى، جاڭارتىلاتىن تەحنولوگيالار، ەنەرگيا تيىمدىلىگى جانە جاڭا ونەركاسىپتىك ەكوجۇيەلەر بولاشاقتاعى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى قارقىندى تۇردە قالىپتاستىرىپ وتىر.
ەگەر ەۋروپا ساراپتاما، تەحنولوگيالار جانە ينۆەستيتسيالارمەن جاۋاپ بەرسە قازاقستان بۇل جەردە دە ەلەۋلى رەسۋرستار مەن ونەركاسىپتىك الەۋەت ۇسىنا الادى. ەكى ەلدىڭ ەكونوميكاسى دا وسەدى ءارى ەكەۋى دە ورنىقتى بولا تۇسەدى.
قاۋىپسىز جانە ءتيىمدى كولىك باعىتتارى - ستراتەگيالىق ارتەريالار
ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ العاشقى ونجىلدىعىنا سۇيەنە وتىرىپ، ەكونوميكالىق قاتىناستارىمىزدى ءداستۇرلى «شيكىزات رەسۋرستارىنىڭ ورنىنا ينۆەستيتسيالار» مودەلىنەن ءار كەزەڭدە قۇن قالىپتاستىراتىن سەرىكتەستىككە - تەرەڭ وڭدەۋ، تەحنولوگيالار ترانسفەرى، عىلىمي-زەرتتەۋ ىنتىماقتاستىعى جانە بىرلەسكەن كاسىپورىندار ارقىلى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن ۋاقىت كەلگەن جوق پا؟
ءوزارا بايلانىس ماسەلەسىن قاراستىرايىق. قازاقستاندا ءبىز جىبەك جولى سياقتى قاۋىپسىز جانە ءتيىمدى كولىك باعىتتارى ءاردايىم ستراتەگيالىق ارتەريالار بولعانىن تۇسىنەمىز.
سوندىقتان ءبىز ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى ورتا ءدالىزدى دامىتىپ جاتىرمىز، ءارى ول ە و- نىڭ Global Gateway ستراتەگياسىمەن تابيعي تۇردە ۇيلەسەدى.
الايدا ءوزارا بايلانىس تاۋارلاردى شەكارالار ارقىلى جىلدامىراق وتكىزۋدەن الدەقايدا كەڭ ۇعىمدى بىلدىرەدى. ورتا ءدالىزدى ەۋروپالىق نارىق پەن ەكونوميكالىق ورتالىقتاردى ورتالىق ازيانىڭ رەسۋرستارىمەن، ونىڭ دامىپ كەلە جاتقان ونەركاسىپتىك بازاسىمەن جانە لوگيستيكالىق الەۋەتىمەن بايلانىستىراتىن قالىپتاسىپ كەلە جاتقان جۇيەنىڭ نەگىزى رەتىندە قاراستىرعان ءجون.
شىنايى ءوزارا بايلانىس دەگەنىمىز - ەجەلگى داۋىردەگى كانالدار، تەڭىز جولدارى مەن جولداردى ەسكە تۇسىرەيىكشى - ءاردايىم جاڭا مۇمكىندىكتەر ارقىلى قۇندىلىق جاساعان. ول نارىقتاردى ينتەگراتسيالايدى، ينۆەستيتسيالاردى ىنتالاندىرادى، كاسىپكەرلىكتى قولدايدى جانە قوعامدى جاقىنداستىرادى. ول گەوگرافيالىق ارتىقشىلىقتاردى ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرگە اينالدىرادى.
جاساندى ينتەللەكت، سيفرلىق باسقارۋ، يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەلەر جانە سەنىمدى تەحنولوگيالار
ءبىزدىڭ ارىپتەستىگىمىز ەندى بولاشاقتىڭ تەحنولوگيالارىن دا قامتۋى ءتيىس. جاساندى ينتەللەكت، سيفرلىق باسقارۋ، يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەلەر جانە سەنىمدى تەحنولوگيالار ەكونوميكالىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك پەن ۇلتتىق ورنىقتىلىقتىڭ نەگىزگى فاكتورلارى.
قازاقستان العا بيىك ماقساتتار قويىپ، مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى سيفرلاندىرۋ، دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن باسقارۋدى دامىتۋ جانە جاساندى ينتەللەكتىگە ينۆەستيتسيا سالۋ ارقىلى سيفرلىق مەملەكەتكە اينالىپ كەلەدى.
ءبىز تەحنولوگيالىق پروگرەسس ينكليۋزيۆتى، قاۋىپسىز جانە ادامعا باعدارلانعان بولىپ قالا بەرۋى ءۇشىن ەۋروپالىق تەحنولوگيالىق كومپانيالارمەن ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋعا نيەتتىمىز.
ەڭ الدىمەن، شىنايى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ازاماتتارعا ناقتى پايدا اكەلۋى ءتيىس. ۆيزالىق رەجيم ماسەلەسىندە ايتارلىقتاي ىلگەرىلەدىك. بۇل بارىس- كەلىستى قولجەتىمدى ءارى ىڭعايلى ەتىپ، بارلىق تاراپتاعى ستۋدەنتتەرگە، زەرتتەۋشىلەرگە، كاسىپكەرلەرگە جانە وتباسىلارعا پايدالى بولادى.
ءبىلىم، عىلىم جانە يننوۆاتسيالار سالاسىنداعى مەجەنى كوتەرۋ قاجەت
ءبىز سونداي-اق ءبىلىم، عىلىم جانە يننوۆاتسيالار سالاسىنداعى امبيتسيامىزدى قايتا ارتتىرۋىمىز قاجەت. قازاقستاننىڭ Erasmus جانە Horizon Europe باعدارلامالارىنا قاتىسۋى ءوز مۇمكىندىكتەرىنىڭ اۋقىمىن قازىردەن-اق كورسەتىپ وتىر. بىزگە اكادەميالىق ۇتقىرلىق پەن ىنتىماقتاستىق، بىرلەسكەن يننوۆاتسيالار جانە جاستار ءۇشىن كوبىرەك مۇمكىندىكتەر قاجەت.
ۋاقىت كۇتپەيدى. قازاقستان ەۋروپالىق وداقپەن ارىپتەستىگىنىڭ كەلەسى ونجىلدىعىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتىپ جاتىر جانە بۇل كەزەڭگە ورنىقتىلىق ەل ىشىنەن باستالاتىنىنا سەنىمدى مەملەكەت رەتىندە قادام باسۋدا.
ءبىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسيامىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى العاشقى ءىرى قايتا جاڭعىرۋ بولدى. ول جاڭا ۇرپاقتىڭ زاڭ مەن تارتىپكە، سونداي-اق ادامنىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بۇلجىتپاي قۇرمەتتەۋ مەن قورعاۋعا نەگىزدەلگەن ادىلەتتى ەلدە ءومىر سۇرۋگە دەگەن ۇمتىلىسىن كورسەتەدى.
ول سونداي-اق «كۇشتى پرەزيدەنت - ىقپالدى پارلامەنت - ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسىنا سايكەس قوعامدىق ەسەپتىلىكتى نىعايتۋعا جانە ينستيتۋتتاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان كەشەندى ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى بەكىتەدى.
ءبىز ارىپتەستەرىمىز بەن ينۆەستورلارىمىزدىڭ قازاقستاننان تەك جاڭا نارىقتاردى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە تۇراقتى ەرەجەلەردى، سونداي-اق بولجامدى، ءادىل جانە اشىق ەكونوميكالىق باسقارۋدى تابۋىن قالايمىز.
سوڭعى ون جىلدىق كەزەڭ بىزگە ارىپتەستىكتى ءارى قاراي دا تابىستى دامىتۋعا قابىلەتتى ەكەنىمىزگە سەنىم بەردى. كەلەسى ونجىلدىققا كوز جۇگىرتە وتىرىپ، مەن ءبىزدىڭ ارىپتەستىگىمىز ماڭىزدى ناتيجەلەر اكەلۋى ءتيىس ەكەنىنە سەنىمدىمىن.
جاقسى جاڭالىق - ەۋروپا مەن قازاقستاندا بۇل ارىپتەستىكتى نىعايتۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇرالدار مەن رەسۋرستاردىڭ باسىم بولىگى ءقازىردىڭ وزىندە بار. قالعانىن ءبىز بىرگە جاسايمىز.
ايتا كەتەيىك، قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆ ەۋروپالىق وداق باسشىلىعىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءۇشىن 22-23-ماۋسىمدا بريۋسسەلگە بارادى.