اقىن، قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ 90 جاسقا تولىپ وتىر. اقىننىڭ كۇرەسكەرلىك بەينەسى، ازاماتتىق كەلبەتى، قايراتكەرلىك تۇلعاسى جانە ساياساتتاعى قادامى جايىندا جازۋشى تۇرسىن جۇرتباي «وزان ويدىڭ يمپەراتورى» ەستەلىگىن جازىپ، ول «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ بيىلعى بەسىنشى سانىندا جاريالاندى. ەستەلىكتىڭ ءبىر ءبولىمىن وقىرمانعا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.
ارعىماقتار مەن قۇلاتاي
ءالى ەسىمدە، جەتىنشى سىنىپتىڭ باسىندا، مەنىڭ قالام تۇرتە باستاعانىمدى كوز قىرىنا الىپ جۇرەتىن، ءبىر سىنىپ جوعارى وقيتىن، ينتەرناتتاعى ءتامپىش تاناۋ قارا بالا: «مىنا ولەڭدى وقىشى. سۇراپىل!» - دەپ «لەنينشىل جاس» گازەتىن ۇسىندى. ۇزىن شاشىن جاناي سيپالاپ قايىرعان، كويلەگىنىڭ جاعاسىن كوستيۋمىنىڭ سىرتىنا شىعارىپ قويعان وتكىر كوزدى جاس جىگىتتىڭ ورىندىقتا تىزەسىن ايقاستىرىپ وتىرعان سۋرەتىنىڭ استىنا ءبىر توپ ولەڭى بەرىلىپتى. كوز جۇگىرتىپ شىققاندا-اق توسىن تەڭەۋلەرگە ءتانتى بولىپ، سول تەڭەۋلەردىڭ ىرعاعىنا بەيىمدەلىپ، توبە قۇيقام شىمىرلاپ كەتتى.
ارعىماقتار
قىپشاقتاردىڭ، وي-حوي، قۇبا جوندارى-اي،
جەر تارپىعان تۇلپارىن ايت، تۇلپارىن!
شارايناداي ساۋىرىنا قومداپ اي،
ارعىماق ءجۇر، كوك شالعىنعا - كوك كىلەمگە،
ءسۇرتىپ ءمۇيىز ۇلتانىن.
بەرشى مەنىڭ تاقىمىما بىرەۋىن،
جەتى قيان جەر تۇبىنە اسايىن.
ارعىماقتاي الاسۇرعان جۇرەگىم،
ونى قالاي باسامىن.
اتىلامىن ارعىماقتىڭ جالىنا،
سوڭىمدا تەك ساق-ساق كۇلىپ دوس قالسىن.
بالعىن شالعىن اينالىپ كوك جالىنعا،
نوكەر بولىپ ارتىمدا اق شاڭ توپتالسىن.
شاپپاي تۇلپار، كىسىنەمە، «اتپىن!» دەپ،
شابايىقشى شاڭ قوندىرماي ەتىنە.
شابايىقشى، كوپ جىل تىنىش جاتتى دەپ،
مومىن قىردىڭ بىلش-بىلش ۇرىپ بەتىنە!..
«مومىن قىردىڭ بىلش-بىلش ۇرىپ بەتىنە!.. » - دەگەندەگى كورىنىس كوز الدىمدا قالىقتاپ تۇرا قالدى. بۇل قالاي، وسىلاي دا جازۋعا بولا ما ەكەن؟
ولەڭدى اۋدارعان ءابىش كەكىلبايەۆتىڭ تۋىندىلارىن وقىعانمىن. سويتسەم، بولادى ەكەن. ءتارجىمالانىپ، «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاريالانعان ولەڭدەرىنەن، ول كەزدە جۇرتشىلىقتىڭ الدىندا ايتىلا بەرمەيتىن «اسسالاۋماعالەيكۇم!..»، «ۇلى دالا»، «اتوي»، «شىڭعىستاۋدىڭ قورىمىندا ونىڭ (ۇلى شىڭعىسحاننىڭ) بەيىتى جاتىر»، «قىز قۋۋ»، «بارىنەن دە سەن قىمباتسىڭ، بوستاندىق!»، «قىپشاق مامۇلىكتەرى»، ءتىپتى، «ءتۇن - پاريجدىڭ قىزىنداي» دەگەن وقىس سوزدەردى وقىعاندا اپىگىم باسىلىپ قالدى.
ءسويتىپ، بۇرىن مۇلدەم قولدانىلمايتىن وسىنداي «ۇلتشىل ۇعىمدارمەن» ولجاستىڭ ولەڭدەرى ارقىلى تانىستىم. قازاق پوەزياسىنا وسى ءورشىل دە ارىندى كوركەم شارىقتاۋدى ولجاس اكەلگەنىن ءتۇسىندىم. سول-اق ەكەن، بۇكىل قازاق اقىندارى «ۇلى دالالاپ»، «تۇلپارلاتا»، «سۇڭقارلاتا» جونەلدى. سودان باستاپ سانامدى ءورشىل وي تورلاپ، كەۋدەمدى تەنتەك تەڭەۋلەردىڭ بۇرشىگى ءتۇرتىپ، وڭدى-سولدى ساپىرىلىسقان ىرعاقتار مەن بۋىنى بەي-بەرەكەت شۋماقتار قيالىمدا بۋىرقانا باستادى. سول ىرعاقپەن، «قۇلاتاي» دەپ اتالاتىن العاشقى ەركىن بۋىندى ولەڭىمدى جازدىم.
...
نەسىن جاسىرايىن، ون بەس جاسقا ىلىنەر شاقتا جازىلعان سول ولەڭىم كوزىمە ءالى دە ىستىق كورىنەدى. ەندى سول ءابىشتىڭ تارجىماسىمەن «جۇلدىزدا» جاريالانعان «سەڭمەن» تانىستىم. سودان كەيىن «تابىنۋدى…» وقىپ، تابىنۋ ءداۋىرى باستالدى. جارايدى، ول ون بەس جاستاعى بوتاتىرسەكتىڭ ەلىگۋى مەن شالىقتاۋى بولسىن. سول اسەردەن جاسىم جەتپىس بەسكە شىقسا دا ارىلا الماۋىمنىڭ سەبەبى نە؟
...
تانكا مەن تانكى
ولجاس - ومىردە دە، ونەردە دە، قارسىلاسىنا قولايسىز، وتە تاۋەلسىز تۇلعا. ول اقىلى مەن مىنەزىن ءبىر-بىرىنە بيلەتكەن كۇردەلى ازامات. سىرتى سۇستى دا سۇلۋ قورىنگەنىمەن، جان دۇنيەسى سونداي جايدارى، قاراپايىم، ءتىپتى جان بالاسىن رەنجىتە المايتىن جۇمساق مىنەزدى ادام. ال ماسەلە كوزقاراسقا تىرەلگەندە ەرەكشە تۇلعالانىپ شىعا كەلەدى. ءىرى حاراكەتتىڭ يەسىن كەيدە ۇساق سوزبەن شىمشىلاپ جاتامىز. ءبىراق قاسيەتىن ءبىلىپ، مويىنداپ تۇرىپ، ويلانىپ ايتساق، تۇسىنبەيتىن توڭمويىن كىسىڭ ولجاس ەمەس.
ويتكەنى، ونىڭ دا كوزدەگەنى - قازاق ۇلتىنىڭ، تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى. ولجاستىڭ ءوزى ايتقانداي، «ۇلتىمىزدىڭ باسىنان باق كەتپەسىن. ءامين!»
تاۋەلسىزدىككە بەت العان ۇلتتىڭ ءاربىر ازاماتى، مەكتەپتەگى وقۋشىدان باستاپ اقساقالدى قارياعا دەيىن ساياساتشى بولۋعا ءتيىس. ويتكەنى، ءبىز رۋحاني تاۋەلسىز، ەركىن، وتارشىلدىقتىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسىن قالاپ جاتىرمىز. ءتىپتى، ءۇي-ىشىمىزدەگى تاربيەمىزدىڭ ءوزى دە ساياسات. مۇنداي شەشۋشى كەزەڭدە ولجاستىڭ ساياساتقا ارالاسۋىن زاڭدى دەپ ەسەپتەۋ كەرەك.
دوستارىنىڭ بىرەۋلەرى ونىڭ ساياساتپەن اينالىسقان جىلدارى - ولجاستىڭ تەككە وتكىزگەن جىلدارى دەپ ەسەپتەيدى، ەكىنشى ءبىر دوستارى: ولجاستىڭ سوڭعى ءبىر جىلدا ساياساتتان الىستاۋىن ورنى تولماس وكىنىش رەتىندە باعالايدى. ولجاستىڭ ساياساتشى ەسەبىندە اتىن ەستىگىسى كەلمەيتىن، ونىسىن كەشىرمەيتىندەر دە بار.
تاياۋدا ءۇش-ءتورت ازاماتتىڭ: «ويباي، ولجاس ءبىر كەزدە كولبيننىڭ قولشوقپارى بولعان» دەگەن پىكىرسىماعىن وقىدىم.
وزگە-وزگە، ءدال ولجاستى مۇنداي ارانداتۋدىڭ ەشقانداي قاجەتى جوق. ويتكەنى، شىندىقتى بىلەتىندەردىڭ دەنى ءالى ءتىرى. ال قالايدا ولجاستى مۇقاتۋ قاجەت بولسا، وزگەشە ءبىر ءجونىن تاپپاي ما!
مەن ولاردىڭ بارلىعىنىڭ پىكىرىن جوققا شىعارا المايمىن، ءبىراق ايتەۋىر ءبىر ۇيلەسىمسىزدىك بار ەكەنىن بىلەمىن. بەتىنەن جارىلقاسىن! تاۋەلسىزدىك العان سوڭ دا بۇل ارانداتۋلار ولجاسقا باعىتتالعانىنا جانىڭ تۇرشىگەدى. ويتكەنى، ويلاۋ جۇيەسى ەرەكشە، الەمدىك يمپەريالار مەن وتارلاۋ جۇيەسىن، ولاردىڭ وتارلاعان ۇلتتاردىڭ قانى مەن جانىنا، جۇلىن-جۇيكەسىنە ءسىڭىرىپ كەتكەن زاندەمى زارداپتارىن ءوز كوزىمەن كورگەن ولجاستىڭ، سولار باسىنان كەشىپ وتىرعان ەمدەلمەيتىن زاۋالداردان - تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋعا ەندى عانا بەت العان ۇلتىن ساقتاندىرعان جان ايقايىن تاجىريبەسىز اڭعال حالقى تۇسىنبەدى. ارينە، تۇسىنگىسى كەلمەگەندەر دە بولدى. سول ورايدا ءوزىمنىڭ جەكە باسىم كۋا بولعان بىرەر جايعا عانا توقتالايىن.
ول - ۇلتتىق سانا دا، ۇلتتىق ىقتيسات تا، ۇلتتىق ساياسات تا اعىسى جوق مۇحيتتىڭ تولقىنىنداي ءبىر- بىرىمەن كەۋدەسىن سوعا قاقتىعىسىپ، «باس-باسىنا بي بولعان» توقسانىنشى جىلداردىڭ العاشقى كەزەڭى ەدى. پارلامەنتتىڭ عيماراتىنان قيقۋ كەتپەيتىن، ۇنەمى نايزاعايشا جارقىلداپ جاتاتىن كۇندەر مەن تۇندەر بولاتىن. ءتىل تۋرالى زاڭ قابىلداناردا قازاق قوعامى بۇرىنعىدان بەتەر اشىنىپ، ساياسي شارپىسۋلار شاتىناي اسقىندى. مۇنىڭ سوڭى تۇراقتى ەكونوميكانىڭ قولدان جاسالعان ارانداتۋلارى ارقىلى كۇيرەۋمەن اياقتالدى. قوعامنىڭ اراسىنا «تەمىر سىنا» قاعىلىپ، بارعان سايىن قاقىراپ، جارىقشاق ۇدەي ءتۇستى. وعان جەر جانە مەملەكەتتىك ءتىل، قازبا بايلىقتى شەتەلدىكتەرگە ساتۋ ماسەلەسى قوسىلىپ، ءتىپتى، ۋشىعىپ كەتتى. ال، «مەملەكەتتىك ءتىل - قازاق ءتىلى» دەپ كونستيتۋتسيادا بەكىلىپ قويعان زاڭدى كەرى قايتارىپ، «ۇلتارالىق ءتىلدى» ويلاپ تاپقاندا شەر- اعاڭ مەن مۇحتار شاحانوۆتىڭ جان داۋىسى شىقتى.
ءوزىم كۋا بولعان ءبىر جايتقا عانا توقتالايىن. قازاق ءتىلى - مەملەكەتتىك ءتىل جوعارعى كەڭەستە بەكىتىلدى. سول كەزدە، ولجاس اعامىز: «شەرحاندار بۇگىن زورلاپ بەكىتكەنمەن، ەرتەڭ ونىڭ كۇشىن ءوزى داۋىس بەرىپ قايتا جويادى. اسىرەسە شەت ەلمەن بايلانىستا ورىس ءتىلىنسىز قازىر اتتاپ باسۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا، قاشان قازاق ءتىلى حالىقارالىق بايلانىس قۇرالىنا اينالعانشا، بەلگىلى ءبىر كەزەڭگە دەيىن مەملەكەت ارالىق ءتىل رەتىندەگى ستاتۋسى ساقتالۋى كەرەك»، - دەگەن پىكىر ايتتى.
قوعام ءىشى ەكىگە بولىنە داۋرىعىپ، ولجاسقا قارسى قاتتى سوزدەر ايتىلا باستادى. ال ورىس ءتىلدى، كەيىن مينيستر بولعان جاۋاپتى ديپلومات (ە. ىدىرىسوۆ): «مەن سىرتقى ساياساتتى قازاق تىلىندە جۇرگىزۋىم ءۇشىن باسىمدى اۋىستىرۋىم كەرەك. ال ول مۇمكىن ەمەس»، - دەپ كەكجەڭ قاقتى (2002 -جىلى). كەكجەڭدەسە - كەكجەڭدەگەندەي ءجونى بار، ول جىلدارى شەت ەلمەن قازاق تىلىندە رەسمي حات جازىساتىن ماماننىڭ سانى - ەكەۋ نە ۇشەۋ عانا ەدى. سوندىقتان «باسىن اۋىستىرا» المايتىنسىڭ. ونى بىلسەك تە، وعان ەشكىمنىڭ كونگىسى كەلمەدى. سونىڭ بىرەۋى ءوزىممىن.
قاتتى شيرىعىپ، بۇل پىكىرىنىڭ قاتە ەكەنىن وزىنە ايتقىم كەپ، ولجەكەڭە (ولجاس سۇلەيمەنوۆكە) بارىپ: «ءسىزدىڭ بۇل پىكىرىڭىزدى تۇسىنبەدىم، قولدامايمىن. سوندا: جەلتوقسان وقيعاسى، الاش قايراتكەرلەرىن اقتاۋ، «سەمەي-نيەۆادا» قوزعالىسى جاي عانا جەلپۋىش بولىپ قالعانى ما؟ ءسىز وتانشىلسىز عوي. مۇنى قالاي تۇسىنەمىز، قايتىڭىز پىكىرىڭىزدەن»، - دەدىم.
ولجەكەڭ ىلە جۇلىپ العانداي: ء«يا، وتانشىلمىن. ول كوزقاراستى ەلۋىنشى جىلدىڭ سوڭىنان بەرى ۇستانىپ كەلەمىن. شەت ەلگە مەنەن كوپ شىققان قازاق جوق. ءار ساپارىمدا بۇرىن كولونيا بولىپ، كەيىن تاۋەلسىزدىك العان مەملەكەتتەردىڭ تاعدىرىنا، اسىرەسە ءتىل ماسەلەسىنە قاتتى نازار اۋداردىم. 1948 -جىلى يزرايل جەكە مەملەكەت بولعاندا، يۆريت ءتىلىن بىلەتىن ءبىر ساياساتكەر جوق بولاتىن. كنەسسەت: «تۋرا ون جىلدان كەيىن مەملەكەت يۆريت تىلىنە كوشسىن. وعان دەيىن ءتىلدى ۇيرەنسىن» دەپ ۇكىم شىعاردى. ەۆرەيلەر ون جىلدا ەمەس، ءبىر جىلدان سوڭ جاپپاي ەۆرەي تىلىنە كوشتى. سودان كەيىن، 1949 -جىلى گااگا كەلىسىمشارتى بويىنشا، وتاردان جاڭا قۇتىلعان مەملەكەتتەردىڭ ءتىلى 10 جىلدان كەيىن ۇلتارالىق ءتىل بوپ تانىلسىن دەدى. ينديادان باسقا مەملەكەتتەر سولاي ىستەدى. ال ينديانىڭ مەملەكەتارالىق ءتىلى قازىر دە اعىلشىن تىلىندە. ءبىز دە سول 10 جىلدى جانە ونىڭ جۇزەگە اساتىن ناقتى كۇنىن بەلگىلەۋىمىز كەرەك. 10 جىلدىڭ ىشىندە، بۇگىن مەكتەپكە بارعان بالا قازاق ءتىلىن تولىقتاي مەڭگەرىپ شىعىپ، ءىس قاعازىن جۇرگىزۋگە تولىق قابىلەتتى بولادى. قازىرگى جيىرما مەن قىرىقتىڭ اراسىنداعىلار رەسمي حاتتاما جۇرگىزۋ دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى. ەلۋدەن اسقاندارعا زەينەتكە شىققانشا اۋىزەكى ءتىل دە جەتەدى. كورەسىڭ، ءبىر-ەكى جىلدىڭ ىشىندە بۇل زاڭعا وزگەرىس كىرەدى، ورىس تىلىنە - مەملەكەت ارالىق، نە ۇلتارالىق ءتىل دەگەن ستاتۋس بەرىلەدى. سودان كەيىن جاعداي وزگەرەدى ەكەن دەمە. ءتىل ساياساتى - ساياساتقا اينالعان سوڭ، 15-20، ءتىپتى 30 جىلدا دا جۇزەگە اسا قويۋى نەعايبىل. ساياساتتىڭ بۇلتاعىنا تۇسكەن ءىس ەشقاشان تەز شەشىلمەيدى. ال گااگا كەلىسىمشارتىنا سۇيەنىپ، 10 جىل ۋاقىت بەرسە، وندا شەت ەلدىڭ ءبارى، سونىڭ ىشىندە روسسيا دا مويىندار ەدى. ال ءبىز انا تانكالارعا: «ون جىلدىڭ ىشىندە ءتىل ۇيرەنە المايتىن توپاسسىڭ با؟» - دەپ اشىق ايتار ەدىك. مۇنى ۇعىن تۇرسىن، ءتىلىمنىڭ ماڭگىلىك تۇراقتى بولۋى ءۇشىن ايتتىم. ءبىراز شىدا، كورەسىڭ»، - دەدى.
حالىقارالىق تاجىريبە، ورىندى پىكىر. ءبىراق ىشىمنەن ولجەكەڭنىڭ ول پىكىرىمەن كەلىسپەدىم. شەر-اعانىڭ قىزمەت بولمەسىنە بارىپ، قىنجىلا وتىرىپ، شەر-اعاڭنىڭ پىكىرىن قوستايتىنىمدى دا ءبىلدىردىم. باسىن كوتەرە داۋىستاپ: «تۇسىنەمىن. ءبىراق نە ىستەيمىز ەندى؟ بالتانىڭ ءجۇزىن بۇگىن قايىرىپ تاستاي الماساق، كۇنى ەرتەڭ موينىمىزدى قيىپ تۇسەدى. مەن ءتىلدىڭ جولىندا جانپيدامىن»، - دەدى.
ءبىراق وسىدان كەيىن ەكى تۇلعا ءبىرىنىڭ اتىن ءبىرى اتاپ، كىنالاسپايتىن بولدى. ويتپەسكە، ەكەۋىنىڭ دە شاراسى جوق ەدى. وكىنىشكە قاراي، ولجەكەڭنىڭ ايتقانى كەلدى: اراعا جىل سالىپ، ول زاڭدى قابىلداعان پارلامەنت زاڭسىز تاراتىلدى، «مەملەكەتارالىق جانە مەملەكەتتىك قارىم-قاتىناس ءتىلى» دەگەن جاڭا زاڭ قابىلداندى. ونىڭ سوڭىندا، ت. كۆياتكوۆسكايا دەگەن ورىس جۋرناليسىنىڭ ۇسىنىسىمەن پارلامەنت تاراتىلعاندا ولجەكەڭ ايتقان: «پارلامەنتتى - رەسەيدە تانكىلەر، ال قازاقستاندا تانكالار (تاتيانالار) تارقاتادى»، - دەگەن كالكا عانا قالدى.
قازاق ءتىلى ساياساتتىڭ سالىندىسىنا ىلەسىپ، ءالى قالتاقتاپ قالقىپ كەلەدى.
تاعى ءبىر تاڭ قالدىرعانى، 2001 -جىلى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اتريۋمىنا «كۇلتەگىن جازۋىنىڭ» تاس تۇعىرى اكەلىندى. اشىلۋ راسىمىندە شىڭعىس ايتماتوۆپەن قولتىقتاسا شىققان ولجاس اعامىز: «مەن تۇركى ءتىلىنىڭ تاستاعى داستانى كۇلتەگىن جازۋىنىڭ قۇرمەتىنە تۇركى تىلىندە، نەمەسە، قازاقشا سويلەيمىن. قايىرىمى كەلمەسە، قايىرىم ەتەرسىزدەر!» - دەپ باستاپ، كۇردەلى ويلاردىڭ قابىرعاسىن سىندىرىپ، وزىنە ءتان ىرعاق- ۇيقاسپەن ابىزشا تولعاي جونەلگەندە تاڭىرقاماعان ادام قالمادى. الگى، قازاقشا بىلمەيدى دەپ كۇڭكىلدەپ جۇرگەندەردىڭ مىسى باسىلىپ قالدى. مەن دە تاڭ قالدىم ءارى ءسۇيىندىم، كەۋدەمدى ماقتانىش كەرنەدى. شىندىعىندا دا، سۇيىنسەم - سۇيىنگەندەي، ماقتانسام - ماساتتاناتىنداي ءجونىم بار ەدى...
ەستەلىك يەسى جازۋشى تۇرسىن جۇرتباي