الايدا ونداي ناتيجە شىققان جوق. شيەلەنىس بۇدان ءارى قالاي ءوربۋى مۇمكىن؟ Kazinform حالىقارالىق شولۋشىسى سۇلتان اكىمبەكوۆ وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كوردى.
جاڭا شيەلەنىس الدىنداعى ستراتەگيالىق دامىل
مەموراندۋم تولىققاندى ءبىتىم اكەلە العان جوق. تاراپتار ارا-تۇرا ءبىر-بىرىنە سوققى جاساپ وتىردى. ا ق ش يراننىڭ جاعالاۋىنداعى جانە ەل اۋماعىنداعى كەيبىر نىساندارىن بومبالادى. يران بولسا، ورمۋز بۇعازى ارقىلى وتۋگە ارەكەت جاساعان كەمەلەرگە جانە پارسى شىعاناعىنداعى كەيبىر ەلدەرگە سوققى بەردى.
شىلدەدە ا ق ش ماۋسىم مەموراندۋمىنىڭ كۇشى جويىلعانىن مالىمدەدى. بۇل كۇتپەگەن شەشىم بولا قويعان جوق. ويتكەنى قۇجاتتاعى تالاپتاردىڭ باسىم بولىگى ۆاشينگتونعا ءتيىمسىز ەدى. ونىڭ ىشىندە بارلىق سانكسيانى الىپ تاستاۋ، بۇعاتتالعان اكتيۆتەردى بوساتۋ، كورشىلەس اۋماقتارداعى اسكەردى اكەتۋ جانە يراندى قالپىنا كەلتىرۋگە 300 ميلليارد دوللار ءبولۋ سياقتى شارتتار بولدى. سوڭعىسى ءىس جۇزىندە وتەماقى تولەۋگە ۇقسايتىن.
ەندەشە، ا ق ش مۇنداي مەموراندۋمعا نەگە باردى جانە ودان نەگە ىلە-شالا باس تارتتى؟
ماۋسىم ايىندا ۆاشينگتون ءۇشىن ورمۋز بۇعازىنىڭ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ باستى ماسەلە بولعان سياقتى. 28-اقپاندا باستالعان قاقتىعىس امەريكالىقتاردى بۇل ماقساتقا تولىق جەتكىزە المادى. مۇناي نارىعىنداعى احۋال تۇراقسىز بولىپ، باعا ءوستى. ونى تەك ونەركاسىبى دامىعان ەلدەردىڭ ستراتەگيالىق قورلارىنان مۇناي شىعارۋ ارقىلى ۇستاپ تۇرۋعا تۋرا كەلدى. ال سوعىستى ودان ءارى ءورشىتۋ ا ق ش- قا دا قاۋىپتى ەدى.
قۇرلىقتا سوعىسۋ ىقتيمالدىعى تىم تومەن بولعاندىقتان، امەريكالىقتاردىڭ قولىندا يراننىڭ ەنەرگەتيكالىق جانە مۇناي ينفراقۇرىلىمىن بومبالاپ، اتقىلاۋدان باسقا ءجوندى امال دا بولمادى. مۇنداي ءتاسىل تەگەراندى تۇرالاتقانىمەن كەيىن قانداي دا ءبىر كەلىسىمگە كەلۋدى قيىنداتا تۇسەتىن ەدى.
سوندىقتان ا ق ش- قا ۋاقىت ۇتىپ، الەمدىك نارىقتا مۇنايدىڭ ۇسىنىسىن كوبەيتۋ جانە ورمۋز بۇعازىن باقىلاۋ ماسەلەسىندە بۇرىنعى قاتەلىكتەردى تۇزەتۋ قاجەت بولدى.
يران ءۇشىن دە بۇل دامىلدى شاق ءتيىمدى ەدى. ءبىر جاعىنان، بىرنەشە اي بويى سوققى استىندا بولعان ەلگە تىنىستاۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ەكىنشى جاعىنان، ورمۋز بۇعازى تەگەراننىڭ قولىندا ماڭىزدى كوزىر بولىپ قالۋدا. يران ا ق ش- تىڭ قۇرلىققا اسكەر تۇسىرە المايتىنىن ءتۇسىندى. بۇعان قوسا، يەمەندەگى حۋسيتتەردى پايدالانىپ، قىزىل تەڭىزدەگى باب-ەل-ماندەب بۇعازى ارقىلى وتەتىن تەڭىز قاتىناسىنا قاۋىپ توندىرە الاتىنىن كورسەتتى.
سوندىقتان ۋاقىتشا تىنىشتىق يرانعا دا ءبىرشاما ءتيىمدى ەدى.
ۆاشينگتون ۋاقىتشا دامىل العان كەزدە تەگەران دا وعان كەلىستى. ال ارالىق كەلىسىمگە جول اشاتىن مەموراندۋم كەزىندە يراندى كوندىرۋ ءۇشىن وعان ۇنايتىن ۇسىنىس جاساۋ قاجەت بولدى. سوندىقتان قۇجاتتا ا ق ش ءۇشىن ءتيىمسىز، ال يران ءۇشىن پايدالى كوپتەگەن شارتتار ءجۇردى.
شىن مانىندە، امەريكالىقتار يرانعا «سىي» ۇسىندى. وسى ارقىلى ا ق ش- تىڭ ءوزى قيىن جاعدايدا تۇر دەگەن تۇسىنىك تە كۇشەيدى. سول كەزدە الەمنىڭ كوپ بولىگىندە قالىپتاسقان پىكىر وسى ەدى.
يران دا وزىنە سەنىمدى بولا ءتۇستى. مۇناي ساتۋدان قارجى ءتۇستى. ەگەر ماۋسىمداعى مەموراندۋم تولىق ورىندالسا، اسكەري تۇرعىدان يران ايماقتاعى ەڭ قۋاتتى ەلگە اينالار ەدى. ونىڭ ۇستىنە 300 ميلليارد دوللار قارجىسى بولىنسە، سوعىس كەزىندە اۋە سوققىلارىنان قيراعان نىسانداردى ايتارلىقتاي تەز قالپىنا كەلتىرە الاتىن.
ا ق ش ءۇزىلىستى ۇتىمدىراق پايدالاندى
پارسى شىعاناعىنداعى اراب ەلدەرى دە الاڭداپ وتىردى. 17-ماۋسىمداعى مەموراندۋمدا كوزدەلگەن كەلىسىم جۇزەگە اسسا، ا ق ش- تىڭ ايماقتاعى ىقپالى السىرەۋى مۇمكىن ەدى. بۇل ونداعان جىل بويى قالىپتاسقان، امەريكاعا ارقا سۇيەگەن قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنە قاۋىپ توندىرەتىن.
ايماق ەلدەرى گەوساياسي جاعدايدىڭ كۇرت وزگەرۋىنە قالاي بەيىمدەلۋ كەرەگىن ويلاستىرىپ جاتقاندا ا ق ش ورمۋز بۇعازىنا قاتىستى ماسەلەمەن اينالىستى. ەڭ الدىمەن، 28-اقپاندا سوعىس باستالعالى بۇعازدا تۇرىپ قالعان كەمەلەردى شىعارا باستادى. مۇناي ۇسىنىسى بىردەن ءوستى. بۇعان قوسا، پارسى شىعاناعىندا وندىرىلەتىن تىڭايتقىش پەن گاز دا الەمدىك نارىققا قايتا ءتۇستى.
ءبىراق ەڭ ماڭىزدى جۇمىس كەمەلەردى ورمۋز بۇعازى ارقىلى قاۋىپسىز وتكىزۋ تەتىگىن ازىرلەۋگە باعىتتالدى.
شىلدەگە قاراي بۇل سالادا جاعداي ايتارلىقتاي وزگەرگەن سياقتى. 7-شىلدەدە يران كاتار مەن ساۋد ارابياسىنا تيەسىلى تانكەرلەرگە شابۋىل جاساعاننان كەيىن ا ق ش يران نىساندارىنا سوققى بەردى. ال 10-شىلدەدە ۆاشينگتون يران مۇنايىنىڭ ەكسپورتىنا سالىنعان سانكسيانى 17-شىلدەدەن باستاپ قايتا ەنگىزەتىنىن مالىمدەدى. دەمەك، يراننىڭ جاڭا وقشاۋلاۋ شاراسىنا دايىندالاتىن ءبىر اپتا عانا ۋاقىتى بولدى.
يران بۇعان جاۋاپ رەتىندە باحرەين، كۋۆەيت جانە يوردانياداعى امەريكالىق نىساندارعا سوققى جاسادى. ءبىراق يزرايلگە شابۋىل جاساعان جوق. بۇل تەگەراننىڭ كەلىسسوزدى جالعاستىرۋعا مۇددەلى ەكەنىن جاناما تۇردە كورسەتتى. ونىڭ ۇستىنە ماۋسىمداعى مەموراندۋم يرانعا ايتارلىقتاي ءتيىمدى ەدى. ا ق ش ءۇشىن ولاي بولماعاندىقتان، ۆاشينگتوننىڭ شىلدەدە ودان باس تارتۋى زاڭدى كورىندى.
وسى كەزەڭدە ا ق ش پەن ايماق ەلدەرى اراسىندا ءتۇرلى ساياسي قادامدار جاسالدى. ساۋد ارابياسىمەن يادرولىق باعدارلاما جونىندەگى كەلىسىم، تۇركيانىڭ F-35 باعدارلاماسىنا قايتا قوسىلۋ مۇمكىندىگى، سونداي-اق 8-شىلدەدە تۇركيادا وتكەن ناتو سامميتىنە پارسى شىعاناعىنداعى اراب ەلدەرىنىڭ قاتىسۋى، ءبارى ا ق ش- تىڭ ايماقتان كەتپەيتىنىن جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىندە بۇرىنعىداي ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن كورسەتۋگە باعىتتالدى.
ورمۋز بۇعازى ەندى يراننىڭ باستى كوزىرى بولماي قالدى
بۇل وقيعانىڭ ءتۇيىندى ماسەلەسى - ورمۋز بۇعازىنىڭ جۇمىسىن ا ق ش قامتاماسىز ەتە الا ما دەگەن سۇراق.
19-تامىزدا امەريكالىق ب ا ق- تا ا ق ش پەن پارسى شىعاناعى ەلدەرى ورمۋز ارقىلى تاۋلىگىنە 10 ميلليون باررەل مۇناي وتكىزەتىن جاسىرىن ارنا قۇرعانى تۋرالى اقپارات تارادى. بۇل سوعىسقا دەيىنگى تاۋلىكتىك 20 ميلليون باررەل كولەمىنىڭ جارتىسىنا تەڭ. وعان ساۋد ارابياسىنىڭ ىشكى قۇبىرلارى ارقىلى قىزىل تەڭىزگە جانە ب ا ءا ارقىلى اراب تەڭىزىنە جەتكىزىلەتىن 7 ميلليون باررەلدى قوسساق، بۇعاز بلوكاداسىن ءىس جۇزىندە اينالىپ ءوتۋ مۇمكىندىگى پايدا بولعان.
ارينە، بۇل جۇيەنىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن كەسىپ ايتۋ قيىن. ءبىراق امەريكالىق ب ا ق- تاعى مۇنداي اقپاراتتار كوبىنە بەلگىلى ءبىر نەگىزگە سۇيەنەدى. مىسالى، Axios جاريالاعان مالىمەتتە بۇل باعىتتىڭ «سوڭعى بىرنەشە اپتادا» جۇمىس ىستەي باستاعانى ايتىلعان.
بۇل مەرزىم شىلدەنىڭ ورتاسىنا سايكەس كەلەدى. سول كەزدە ا ق ش يراننىڭ جاعالاۋىنداعى، سونىڭ ىشىندە ورمۋز بۇعازىنداعى ارالدارداعى نىسانداردى بەلسەندى تۇردە بومبالادى. 17-شىلدەدە يران مۇنايىنىڭ ەكسپورتىنا سالىنعان سانكسيالار قايتا كۇشىنە ەندى. ەگەر بۇعاز ارقىلى مۇناي تاسىمالدانعانى راس بولسا، يران بىرنەشە اپتا بويى بۇل تاسىمالدى توقتاتا الماعان.
دەمەك، ا ق ش يراننىڭ بۇعازداعى كەمەلەرگە شابۋىل جاساۋ مۇمكىندىگىن شەكتەي العان بولۋى مۇمكىن. مۇنداي شابۋىلدار ءالى دە بولىپ جاتىر. مىسالى، ب ا ءا يراننىڭ امىرلىك تانكەرلەرىنە شابۋىل جاساعانىن، 18-تامىزدا ەكى بالليستيكالىق زىمىرانمەن سوققى بەرگەنىن مالىمدەدى. وسىدان كەيىن امىرلىكتەر يرانمەن ساۋدا جانە قارجىلىق وپەراتسيالاردى بەلگىسىز مەرزىمگە توقتاتتى.
ب ا ءا- ءنىڭ بۇل قادامىنىڭ ءوزى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. سوعىس باستالعالى پارسى شىعاناعىنداعى اراب ەلدەرى يراننىڭ شابۋىلدارىنا بارىنشا سابىرمەن جاۋاپ بەرىپ كەلدى. كەي ەلدەردىڭ، سونىڭ ىشىندە ساۋد ارابياسى مەن ب ا ءا- ءنىڭ يرانعا جاۋاپ سوققىسىن جاساۋى مۇمكىن دەگەن اقپارات تاراعانىمەن، ول رەسمي تۇردە راستالمادى. ويتكەنى بۇل ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى اسكەري قىسىمعا وتە سەزىمتال جانە ولار قاقتىعىستىڭ تەزىرەك اياقتالعانىن قالايدى.
سوندىقتان ب ا ءا بيلىگىنىڭ قاتاڭ ۇستانىمعا كوشۋى ولاردىڭ ءوز قاۋىپسىزدىگىنە دەگەن سەنىمى ارتقانىن كورسەتۋى مۇمكىن. دەمەك، امىرلىكتەر قاقتىعىستىڭ اينالاسىندا بولىپ جاتقان ۇدەرىستەردەن جاقسى قۇلاعدار جانە جاعدايدىڭ وزگەرگەنىنە كوز جەتكىزگەن بولۋى ىقتيمال.
بۇل رەتتە 16-تامىزداعى دونالد ترامپتىڭ ومانعا قاتىستى قاتاڭ مالىمدەمەسىن دە ەسكە العان ءجون. Fox News-كە بەرگەن سۇحباتىندا يرانمەن ورمۋز بۇعازىنا قاتىستى كەلىسسوزگە ومان كەدەرگى كەلتىرسە، ونى بومبالايتىنىن ايتتى.
يران مەن ومان اراسىنداعى كەلىسسوزدەر شامامەن 10-شىلدەدە باستالعان جانە تامىزدىڭ باسىنا قاراي بەلگىلى ءبىر ىلگەرىلەۋ بايقالعان. سونىمەن قاتار تامىزدا يران بۇعازدى اشۋدىڭ شارتى رەتىندە ا ق ش- تان وتەماقى تولەۋدى جانە تەڭىز بلوكاداسىن توقتاتۋدى تالاپ ەتتى.
ترامپتىڭ مۇنداي رەاكسياسىنا نە سەبەپ بولدى؟ ومان يران مەن ا ق ش اراسىندا كۇردەلى جاعدايدا تەپە-تەڭدىك ساقتاۋعا تىرىسقان بولۋى مۇمكىن، ال بۇل ۆاشينگتونعا ۇناماعان.
ويتكەنى امەريكالىقتاردىڭ ءوز جوسپارى بار ەكەنى انىق. ونىڭ كەيبىر بولشەكتەرى ۋاقىت وتە كەلە عانا اشىلىپ جاتىر. Axios مالىمەتى دە سونى راستايدى.
20-تامىزدا ترامپ يرانعا قارسى «اۋقىمدى ەكونوميكالىق سوعىس» باستالعانىن جاريالادى. بۇل ەكى ماسەلە ءوزارا بايلانىستى. ەگەر ورمۋز بۇعازى ارقىلى كەمەلەر جۇرە الماسا، يراندى تولىق وقشاۋلاۋ الەم ەكونوميكاسىنا تىم اۋىر سوققى بولار ەدى. ال بۇعازدىڭ جۇمىس ىستەيتىنىنە ترامپتىڭ سەنىمدى بولۋى - ا ق ش يراننىڭ سوققىلارىنان اسا قاۋىپتەنبەيتىنىن كورسەتەدى.
يراننىڭ قولىندا قانداي امال قالدى؟
ەندى تەگەران نە ىستەيدى؟ احۋالدى كوكتەمدەگى دەڭگەيگە قايتارا الا ما؟ ورمۋز بۇعازىن بوگەپ، پارسى شىعاناعىنداعى اراب ەلدەرىنە قىسىمدى قايتا كۇشەيتە الا ما؟ يراننىڭ بۇرىنعىداي اۋقىمدى اسكەري وپەراتسيا جۇرگىزۋگە مۇمكىندىگى بار ما؟
ەگەر ونداي مۇمكىندىك بولماسا، ورمۋز بۇعازى جۇمىس ىستەپ تۇرعان جاعدايدا ا ق ش يراندى ۇزاق ۋاقىت بويى وقشاۋلاپ ۇستاي الادى.
ال يراننىڭ اسكەري رەسۋرستارى، اسىرەسە زىمىراندارى مەن دروندارى ءالى جەتكىلىكتى بولسا، ول امەريكالىقتار مەن پارسى شىعاناعىنداعى ەلدەرگە ايتارلىقتاي زيان كەلتىرىپ، ولاردى تەگەراننىڭ شارتتارىنا كەلىسۋگە ماجبۇرلەۋگە تىرىسۋى مۇمكىن. مۇنىڭ ىقتيمالدىعى ۋاقىت ەنشىسىندەگى ماسەلە.
بۇل جەردە ەكى نەگىزگى سەناري بار. ءبىرىنشىسى بويىنشا، يراننىڭ ا ق ش پەن پارسى شىعاناعىنداعى ەلدەرگە شابۋىل جاساۋ مۇمكىندىگى ساقتالعان. وندا ءبارى «قالقان مەن قىلىش» تەكەتىرەسىنە اينالادى. ياعني يراننىڭ زىمىرانى مەن درونى بۇرىن تاۋسىلا ما، الدە ا ق ش پەن ونىڭ وداقتاستارىنىڭ اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس قۇرالدارى ءبىرىنشى تۇگەسىلە مە؟ ءبىراق بۇل سەناري جۇزەگە اسقان جاعدايدا دا ا ق ش يران ينفراقۇرىلىمىنا كەزەڭ-كەزەڭىمەن سوققى بەرە الادى: الدىمەن ءبىر زاۋىت، كەيىن ءبىر ەلەكتر ستانتسياسى جانە تاعى باسقا نىساندار.
ەكىنشى سەناريدە يراننىڭ مۇمكىندىگى الدەقايدا شەكتەۋلى. زىمىران مەن وتىن وندىرەتىن زاۋىتتار قيراعان بولسا، ولاردى قىسقا مەرزىمدە قالپىنا كەلتىرۋ وڭاي ەمەس. سوعان قاراماستان تەگەران ءوزىنىڭ اسكەري ءدوڭايباتىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ۇستاپ، ساياسي بەدەلىن جوعالتپاۋعا، كەلىسسوز ۇستەلىنە قايتا ورالۋعا تىرىسادى.
الايدا يران تىعىرىققا تىرەلسە، ەل باسشىلىعىنداعى قاتاڭ ساياساتتى جاقتاۋشىلاردىڭ قانداي قادامعا باراتىنى ماڭىزدى. تولىق بلوكاداعا توتەپ بەرۋ وڭاي بولمايدى. بۇعان دەيىن يران امەريكالىق سانكسيالاردى ۇزاق ۋاقىت اينالىپ وتە العان كەزدە پارسى شىعاناعىنداعى كەيبىر ەلدەر وعان كومەكتەسكەن. قازىر، اسىرەسە ب ا ءا- ءنىڭ سوڭعى شەشىمىنەن كەيىن، مۇنداي مۇمكىندىك ايتارلىقتاي تارىلدى.
بۇعان قوسا، قىركۇيەككە قاراي رەسەي جانە يرانمەن قارىم-قاتىناس جاسايتىن ەلدەرگە قارسى سانكسيانى كۇشەيتەتىن گرەم-بليۋمەنتال زاڭى ترامپتىڭ قولىنا ءتيۋى مۇمكىن. قۇجات شىلدەدە سەناتتان ءوتىپ، كونگرەسكە جىبەرىلگەن.
وسىلايشا، جاعداي يران ءۇشىن بارعان سايىن قولايسىز سيپات الىپ بارادى. ەل ءىس جۇزىندە وقشاۋلاندى. ال ماۋسىمدا يران بارىنشا ءتيىمدى شارتتارعا قول جەتكىزەتىندەي كورىنگەن ەدى. سول كەزدەگى سەنىم تەگەراننىڭ ا ق ش- قا قوياتىن تالاپتارىن كۇشەيتۋىنە، ءتىپتى بەلگىلى ءبىر ەيفورياعا بوي الدىرۋىنا الىپ كەلدى.
الايدا شىندىق باسقاشا بولىپ شىقتى: ا ق ش ءۇزىلىستى ۇتىمدى پايدالانىپ، ءوز پوزيتسياسىن ايتارلىقتاي كۇشەيتتى.