2021 -جىلعى بۇكىلرەسەيلىك حالىق ساناعىنىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس، رەسەي فەدەراتسياسىندا 591 970 ەتنيكالىق قازاق تۇرادى. قازاقتار ەڭ كوپ شوعىرلانعان ايماقتار - استراحان (143717)، ورىنبور (107734)، ومبى (69407)، ساراتوۆ وبلىسى (64065)، چەليابى (29057)، ۆولگوگراد (46223)، التاي رەسپۋبليكاسى (12100).
رەسەيدەگى قازاقتار - وزدەرىنىڭ تاريحي مۇراسىن ساقتاي وتىرىپ، مادەني الۋان تۇرلىلىكتى دامىتۋعا جانە ەكى ەل اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستى نىعايتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ماڭىزدى توپ. ولار ءبىر جاعىنان رەسەيدىڭ قوعامدىق جانە الەۋمەتتىك ومىرىنە بەلسەندى قاتىسسا، ەكىنشى جاعىنان، قازاق ءتىلىن، مادەنيەتىن جانە ءداستۇرىن ساقتاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەدى. ونداعى قانداستار مەديتسينا، عىلىم، مادەنيەت، بيزنەس جانە مەملەكەتتىك قىزمەت سالالارىندا ەڭبەك ەتىپ، كاسىبي تابىستارعا جەتكەن. مىسالى، حيرۋرگ- دارىگەرلەر، عالىمدار، مادەنيەت قايراتكەرلەرى، رەجيسسەرلەر مەن كاسىپكەرلەر اراسىندا ەرەن ەڭبەگىمەن كەڭىنەن مويىندالعاندار جەتەرلىك. بۇل قازاق دياسپوراسىنىڭ تەك ەتنيكالىق توپ قانا ەمەس، قوعام دامۋىنا ۇلەس قوسىپ وتىرعان بەلسەندى قاۋىم ەكەنىن كورسەتەدى.
ءتىل مەن ءداستۇردى ساقتاۋ - قازاق دياسپوراسىنىڭ باستى ۇستانىمدارىنىڭ ءبىرى. رەسەيدىڭ كوپتەگەن وڭىرىندە قازاق ۇلتتىق- مادەني بىرلەستىكتەرى بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى. اشىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، 2022 -جىلعى جاعداي بويىنشا رەسەيدە رەسمي تۇردە تىركەلگەن نەمەسە تىركەلۋ پروتسەسىندەگى 100-دەن استام قازاق مادەني ورتالىق بار. ولاردىڭ ىشىندە «ومبى قازاقتارى» ۇيىمى قازاق مادەنيەتىنىڭ ساقتالۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ، ايماقتاعى قازاقتاردىڭ رۋحاني بىرلىگىن نىعايتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ كەلەدى. كەيىنگى 20 جىل بويى ومبى ولكەسىندە ءتول مادەنيەتىمىزدى ناسيحاتتاۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ جۇرگەن تورعىن اشەنوۆا - رەسەيدە انا تىلىمىزدە شىعاتىن جالعىز گازەتتىڭ باس رەداكتورى. قانداستارىنىڭ ءوز تاريحى مەن ءتىلىن، ءدىلى مەن ءدىنىن بىلۋگە قۇلشىنىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن جانىن سالىپ جۇرگەن تورعىنعا مەملەكەت باسشىسى قاسىم- جومارت توقايەۆتىڭ 2022 -جىلعى 14 قازانداعى جارلىعى بويىنشا «شاپاعات» مەملەكەتتىك مەدالىن تابىس ەتىلگەن بولاتىن.
- ءبىزدىڭ ۇيىم بىرنەشە باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ىشىندە قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋگە باسا ءمان بەرەدى. مۇعالىمنەن جولىمىز بولدى. ومبى وبلىسى موسكالەن اۋدانىنا قاراستى جاڭا اۋىل دەگەن اۋىلدا ساباق بەرەتىن قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى نۇرلاي حاكىم قىزى كەيىنگى 5 جىلدان بەرى بىزدە ساباق بەرەدى. قازىر 20-50 جاس ارالىعىنداعىلار 3 توپقا ءبولىنىپ، قازاق ءتىلى كۋرسىنا بەلسەندى قاتىسىپ ءجۇر. اسىرەسە، 40-50 جاسقا كەلگەن قازاقتاردىڭ «ءوز ءتىلىمدى بىلمەيمىن. ەرتەڭ بالالارىما نە قالدىرامىن؟ توي-تومالاققا بارعاندا قالاي ءسوز سويلەيمىن؟ » دەگەن ويمەن ءتىلدى ۇيرەنۋ ءىسىن قولعا العانى قاتتى قۋانتادى. ودان باسقا جەكسەنبى كۇندەرى جاسى كىشى وقۋشىلار 2 توپقا ءبولىنىپ وقيدى. ايتا كەتەرلىگى، وتباسىمەن بىرگە ۇيرەنەتىن توپتار دا بار. كوپبالالى اتا- انالار بالالارىمەن بىرگە ءبىر توپتا قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ ءجۇر.
بۇل كەرەمەت ەمەي نەمەنە؟ ! قازىر تاعى ءبىر توپ اشقالى جاتىرمىز. 12-15 جاستاعى وقۋشىلار وزدەرى ءتىل ۇيرەنۋگە نيەت ءبىلدىرىپ، ءوتىنىش ايتتى. اتا-انالارى بالالارىنىڭ قازاق ءتىلىن ءوز ەركىمەن، سانالى تۇردە ۇيرەنگىسى كەلەتىنىنە قۋاندى. بۇل ءبىزدى دە قۋانتپاي قويمايدى، - دەيدى تورعىن قازىرگىدەي زاماندا جاستاردىڭ باتىس مادەنيەتىنە قىزىعىپ، جاھاندىق ترەندتەرگە بەت بۇرىپ جاتقانىنا قاراماستان، انا ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتقانىنا مارقايىپ.
تورعىن جاستاردىڭ بۇل قىزىعۋشىلىعىن رەسەيدەگى حالىقتار بىرلىگى جىلىمەن بايلانىستىرادى. بيىل كوپتەگەن ۇلت ءوز مادەنيەتى، سالت- ءداستۇرى تۋرالى ءجيى ايتىپ، ناسيحاتتاپ جۇرگەندىكتەن، جاستار اراسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتىپ، ءوز ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەگەن ىنتا جوعارىلاپ وتىر.
- قازاق ءتىلى كۋرسىنان بولەك، ءبىزدىڭ ورتالىقتا دومبىرا تارتۋدى ۇيرەتەتىن كۋرس بار. سابينا ءابىلدينوۆا ەسىمدى جاس مامان ۇيرەنەمىن دەۋشىلەردىڭ بەتىن قاقپاي، كوپتەگەن تۋىندىنى، اسىرەسە، بىرنەشە كۇيدى ۇيرەتىپ ءجۇر. بۇگىندە ولار قالادا وتەتىن ءتۇرلى يۆەنتتە ونەر كورسەتەدى. دومبىرا كۋرسىنا تەك جاستار ەمەس، ۇلكەندەر دە ءجيى قاتىسادى. اراسىندا ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى دە بار.
ۆلاديمير يلين ەسىمدى ۇيرەنۋشى التايعا بارعاندا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ دومبىراعا ۇقساس ۇلتتىق اسپابى - توپشۋۋردى ساتىپ السا كەرەك. ونى ۇيرەنۋ ءۇشىن كوپ ىزدەنگەن، اقىرى مامان تاپپاعان سوڭ ءبىزدىڭ ورتالىققا كەلىپ، ۇيرەنۋشىلەرمەن بىرگە كۇي تارتۋدى باستاپ كەتتى. جالپى، 30-35 جاسقا كەلىپ، كەزىندە دومبىرا شەرتۋدى ارمانداعان كوپ ازاماتتىڭ قازىر ءبارىن باسىنان ۇيرەنىپ، كۋرسقا قۇلشىنا كەلەتىنىن كورگەندە كوڭىل قۋانادى.
ودان باسقا ءبىزدىڭ ورتالىعىمىزدا «تۇران» ءبي انسامبلى دە جۇمىس ىستەيدى. سالتانات جولدىبايەۆا جەتەكشىلىك ەتەتىن ءبي ۇيىرمەسىنە 200 دەن استام بالا قاتىسادى. ءبي ماماندارى قازاقستانعا بارىپ، بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ ءجۇر. بىزدە قازاق ءبيىن ۇيرەتەتىن جەر جوق. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا قازاقستاننان ارنايى بيشىلەردى شاقىرتىپ، لاگەر وتكىزسەك دەگەن جوسپارىمىز بار. سونىمەن قاتار بىلتىر قازان ايىندا ورتالىقتا «نۇراي» اتتى ۆوكال ستۋدياسىن اشتىق. 16 -جىلدىق تاجىريبەسى بار كاسىبي مامان جايران سارسەنبايەۆا بالالاردى ءان ايتۋعا باۋلىپ، ءتۇرلى كونكۋرسقا جەتەلەپ ءجۇر. ەسەپ بەرۋ كەشتەرى، «اكە تۋرالى جىر» اتتى كونسەرتتەردە بۇلدىرشىندەردىڭ قازاقشاعا ءتىلى كەلمەسە دە، ءماتىنىن جاتتاپ الىپ، مانەرىنە كەلتىرىپ ايتىپ شىعاتىنى دا رۋحىمىزدى كوتەرەدى، - دەيدى ول.
بۇگىنگىدەي تەحنولوگيا كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن دامىپ كەلە جاتقان زاماندا ءوز ۇلتتىق بولمىسىمىزدى جوعالتىپ الماۋ اسا ماڭىزدى. تورعىن مۇنى ءوزىنىڭ ۇلت الدىنداعى مىندەتى سانايدى.
- بۇگىندە ءوز مادەنيەتىنە قىزىعاتىن جاستاردىڭ سانى ارتىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. ءوز حالقى تۋرالى كوپ سۇرايدى، تاريحىن، شىققان تەگىن بىلگىسى كەلەتىنىن دە بايقايمىز. بۇل - وتە جاقسى ءۇردىس. قازىرگىدەي شاقتا ۇلتتىق بولمىسىمىزدى جوعالتىپ الماۋ - اسا قاجەت. بۇل مىندەتتى ميسسياعا اينالدىرىپ، كەيىنگى 20 جىل بويى ءتىلىمىزدى، ءدىلىمىزدى ناسيحاتتاۋ ىسىنە بەلسەنە قاتىسىپ كەلەمىز. وسى يگى ءىستىڭ ورتاسىندا ءجۇرۋ - مەن ءۇشىن باقىت. ومبى قازاقتارى، جالپى رەسەيدە تۇراتىن قازاقتار الەمنىڭ ءار بۇرىشىندا ءوز مادەنيەتىن بارىنەن بيىك قوياتىن قازاقتاردان قالىسپاي، وسكەلەڭ ۇرپاققا مول مۇرا قالدىرادى دەپ ويلايمىن. ءبىز سول ءۇشىن ايانباي تەر توگىپ كەلەمىز، - دەيدى تورعىن ءسوز سوڭىندا الدا كوپ ىسكە بەل شەشە كىرىسەتىنىن ايتىپ.
«ومبى قازاقتارى» ۇيىمىمەن قاتار، رەسەيدە مادەنيەتىمىزدى دارىپتەپ جۇرگەن تاعى ءبىر ىرگەلى ۇيىم - ورىنبورداعى جاڭاباي بالابايەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن ايماقتىق قازاق ۇلتتىق-مادەني اۆتونومياسى. ورىنبوردا كوپ يگى ءىس اتقارىپ جۇرگەن جاڭاباي ايتقالي ۇلىن تانيتىندار ونى كوپكە ۇلگى ەتەدى. اڭگىمە بارىسىندا تورعىن دا ورىنبور قازاقتارىنىڭ اتقارعان شارۋالارىن سىرتىنان تامسانا باقىلايتىنىن، سونىڭ ىشىندە جاڭاباي ايتقالي ۇلىنىڭ ءوز قاراجاتىن جۇمساپ، تالاي يگى ءىس اتقارعانىن باسا ايتتى.
- ءبىز، رەسەي قازاقتارىنىڭ رەسەي حالىقتارى قۇرىلىمىندا لايىق ورىن العانىن كورسەتۋ ءۇشىن تىنباي جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. ورىنبوردا 36 اۋدان بولسا، ونىڭ 16 سىندا قازاقتار تۇرادى. ءتىپتى، كەيبىر اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەلۋ پايىزى - قازاقتار. ايتپاسام دا بىلەتىن شىعارسىز، ورىنبور - ءار قازاق ءۇشىن ورنى بولەك ورىن. مەن مۇنىڭ ماڭىزىن مادەني اۆتونوميانى باسقارعان سوڭ جەتە ءتۇسىندىم. ءبىز قازاقستاننان كەلگەن قازاقتارعا ەكسكۋرسيا جاساپ، قالا ءىشىن ارالاتامىز. قازاق ك س ر-نىڭ العاشقى استاناسى ورىنبور ەكەنىن قازاقستاننان كەلگەن كىسىلەر ساعىنىشپەن ەسكە الادى. ودان بولەك، مۇندا ىبىراي التىنسارين وقىعان مەكتەپ بار. ماعان دەيىن بەلسەندى جۇمىس ىستەگەن قازاقتار ول مەكتەپكە ەستەلىك تاقتايشا قويعان. مۇندا قازاق ك س ر-نىڭ ءبىرىنشى ۇكىمەتى وتىرعان عيمارات، احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۇرعان ءۇي بار. بىزدە بايتۇرسىن ۇلى، الماتينسكايا، اكتيۋبينسكايا، كاراگاندينسكايا دەپ اتالاتىن كوشە، كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن ەكى رەت يەلەنگەن تالعات بيگەلدينوۆ وقىعان اسكەري ۋچيليشە دە وسىندا، - دەيدى ول.
جاڭاباي ايتقالي ۇلى ورىنبوردىڭ قاشاندا قازاق ءۇشىن ورنى بولەك ەكەنىن ايتادى.
وسىدان ءبىر اي بۇرىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە ۇلتتىق كيىم كيگەن ورىنبور قازاقتارىنىڭ 70 كەلى باۋىرساق ءپىسىرىپ، كوشە ارالاپ جۇرگەنى تاسپالانعان ۆيدەوسىنا كوپشىلىك تاڭدانعان ەدى. جاڭاباي ايتقالي ۇلى بۇل ءىستىڭ ۇلىس كۇنى قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىن دارىپتەپ، قوناقجايلىعىن كورسەتۋدىڭ تاماشا ۇلگىسى بولعانىن جەتكىزدى.
- ناۋرىز مەرەكەسىندە 100 دەن استام ادام ۇلتتىق كيىمىمىزدى كيىپ، ورىنبوردىڭ ورتالىق كوشەسىمەن ءجۇرىپ وتتىك. جاي عانا ءجۇرىپ وتكەنىمىز جوق، بەلسەندىلەرىمىز ارنايى ازىرلەگەن 70 كەلى باۋىرساقتى كوتەرىپ، ءان ايتىپ، ءبي بيلەپ، 1,5 ساعاتتاي دۋمانداتىپ وتتىك. جولاي ادامدار بىزگە تاڭىرقاي قاراپ، ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ جاتتى. وسىدان سوڭ ورىنبور وبلىسىنىڭ ۇكىمەتى بىزگە جىل سايىن وسىلاي ءجۇرىپ ءوتىپ، ورىنبورلىقتاردى ناۋرىزبەن وسىلاي قۇتتىقتاۋعا رۇقساتىن بەردى. ەكى كۇننەن سوڭ ۇلىس كۇنىن مادەنيەت ۇيىندە كەڭىنەن اتاپ وتتىك.
بۇكىل اۋداننان انسامبلدەر كەلىپ، مادەنيەتىمىزدى ايشىقتايتىن ۇلكەن كونسەرت قويدىق. بۇل كونسەرتكە ۇكىمەتتەگىلەرمەن قاتار، وزگە ۇلت وكىلدەرىن دە شاقىردىق. ودان بولەك، ءتورتىنشى جىل قاتارىنان قازاق مادەنيەتى كۇندەرىن وتكىزىپ كەلەمىز. بىلتىر اقتوبە وبلىسىمەن شەكارالاس سول- يلەتسك اۋدانىندا اتاپ وتتىك. 22 مىڭنان استام ادام تاماشالاۋعا كەلگەن بۇل ءىس-شارادا بايگە ۇيىمداستىردىق، كيىز ءۇي تىكتىك. مادەنيەتىمىزدى پاش ەتەتىن ءتۇرلى يۆەنتتەر ۇيىمداستىردىق. بيىل دا وتكىزبەك ويىمىز بار، - دەيدى جاڭاباي اعا ورىنبور وبلىسىنىڭ ۇكىمەتىمەن كەلىسكەنىن ايتىپ.
جاڭاباي بالابايەۆ - قازاق ۇلتتىق-مادەني اۆتونومياسىنا جەتەكشىلىك وتكەننەن بولەك، جارى وكسانا بالابايەۆا باسقاراتىن «بايتەرەك» قايىرىمدىلىق قورىنا دا دەمەۋشىلىك جاسايدى.
- بىزدە قازاق ءتىلى كۋرسى مەن ءان-ءبي ۇيىرمەلەرى جۇمىس ىستەپ تۇر. ودان بولەك، «سوبەرەم رەبەنكا ۆ شكولۋ» اتتى اكتسيا وتكىزەمىز. جىل سايىن مىڭنان استام بالاعا ريۋكزاك سىيلاپ، مەكتەپكە قاجەتتى كەرەك- جابدىقپەن قامتاماسىز ەتەمىز. جاڭا جىل قارساڭىندا كوپبالالى وتباسىلارعا سىيلىق تاراتامىز. كۇزدە قارتتار كۇنىندە ازىق-تۇلىك پاكەتىن ەگدە جاستاعىلارعا تاراتامىز.
ونىمەن قوسا، مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى دا نازاردان تىس قالدىرمايمىز. ولاردى وڭالتۋ ورتالىقتارىندا ەم-دوم الۋىنا قول ۇشىن سوزىپ، كەرەك اپپاراتتارى مەن اربالارىن الىپ بەرۋگە تىرىسامىز. تەك ورىنبور قالاسىن ەمەس، اۋدانداردى دا ارالاپ، كومەككە مۇقتاج جانداردى ىرىكتەپ الامىز. اسىرەسە، اۋدانداردىڭ بىرىندە ورنالاسقان بالالار ءۇيىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرىنە قامقورلىق جاساپ، جىل سايىن ءتۇرلى سىيلىق بەرەمىز، - دەيدى.