قىزىرحان باباقۇمار ۇلىنىڭ ورىنداۋىنداعى كۇيلەردەن قازاقتىڭ بايىرعى مۋزىكالىق ءداستۇرى، تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىش، ەل تاريحى مەن ۇلتتىق رۋح ايقىن سەزىلەدى. كۇيشى ءداستۇرلى كۇيلەردى ورىنداۋمەن قاتار، ءوزى دە ءبىرقاتار كۇي جانە ءان شىعارىپ، ۇلتتىق مۋزىكا قورىن تولىقتىرىپ كەلەدى. ونىڭ ورىنداۋىنداعى كوپتەگەن كۇي ۇلتتىق مۋزەيدىڭ مۇراعاتىنا، «دومبىرا» تەلەارناسى مەن «شالقار» راديوسىنىڭ التىن قورىنا ەنگەن.
بۇگىنگى سۇحباتىمىزدا كۇي ونەرىنىڭ قىر-سىرى، التايداعى كۇيشىلىك ءداستۇر، ۇستازدارى مەن ونەر جولى، سونداي-اق قىزىرحان باباقۇمار ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعى مەن اۆتورلىق كۇيلەرى تۋرالى اڭگىمە وربىتەمىز.
— كۇي ونەرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىڭىز قاشان جانە قالاي باستالدى؟
— مەنىڭ كۇي ونەرىنە بولعان قىزىعۋشىلىعىم ءسابي كەزىمنەن باستالعان. اكەمنىڭ ايتۋىنشا، 4 جاسىمنان باستاپ، دومبىراعا قىزىعىپ باستاعان ەكەنمىن. قولىما اعاش الىپ، دومبىرا قىلىپ شەرتىپ ويناپپىن. وسى اۋەستىگىمدى بايقاعان اكەم، اۋىلدىڭ دومبىرا جاسايتىن شەبەرىنە وزىمە لايىقتى دومبىرا جاساتىپ بەرىپتى. سول دومبىرانى تاستاماي شەرتۋگە اۋەستەنىپپىن. اكەم ءبىر اۋىلدىڭ باستىعى بولعان كىسى ەدى. ول كىسىگە ءارتۇرلى جۇمىستارمەن كوپ ادام كەلەتىن. مەن ۇيگە كەلگەن كىسىلەرگە دومبىرامدى الىپ بارىپ، كۇي شەرتىپ بەرىڭىز دەپ ارتتارىنان ەرىپ جۇرەدى ەكەنمىن. ولار الدىنا الىپ، بىلگەنىن ۇيرەتىپتى. مەنىڭ العاشقى دومبىرا ۇيرەنۋىم وسىلاي باستالعان ەكەن.
— ءسىزدى حالىق اراسىنان شىققان كۇيشى دەپ بىلەمىز. ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىڭىز دە وقىعان كاسىبي كۇيشىلەردەن كەم ەمەس. ءوزىڭىزدىڭ ورىنداۋشىلىق مانەرىڭىزدى قالاي سيپاتتار ەدىڭىز، ۇستازدارىڭىزدان العان تاعىلىم وزىڭىزگە قالاي اسەر ەتتى؟
— ءار ءوڭىردىڭ ونەرىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولادى. ونەردىڭ ءبىر سالاسى بولعان كۇيدە دە سولاي. التاي كۇيشىلىك مەكتەبى شەرتپە كۇيدى نەگىز ەتكەن. التاي شەرتپە كۇيلەرى — كۇيشىلىك ءداستۇر مەن شەرتۋ مانەرى، دىبىس شىعارۋ تەحنيكاسى، ورىنداۋ شەبەرلىگى مەن مازمۇنىنىڭ تەرەڭدىگى جاعىنان دارالانىپ تۇرادى. دىبىسى جاعىمدى، قوڭىر، تولقىندى كەلەدى. شەرتۋ مانەرى مەن تەحنيكاسىندا وزىنە ءتان وزگەشەلىك بار. وڭ قول ساۋساعىمەن تەرمەلەپ قاعۋ، سۇق ساۋساق پەن ورتاڭعى ساۋساقتى كەزەكتەستىرىپ تەرمەلەپ قاعۋ ءتاسىلى قولدانىلادى.
ەسكەرەتىن ءبىر ءىس شەرتكەندە وڭ قول بىلەگىنىڭ ءرولى باستى ورىندا تۇرادى. مەن التاي ءوڭىرىنىڭ تۋماسى بولعاندىقتان، اتالعان ءوڭىردىڭ مادەنيەتى مەن ونەرى تۇلا بويىما سىڭگەن. مەنىڭ كۇي شەرتۋ مانەرىمدە وزىمە ءتان ەرەكشەلىك بولعانىمەن، التاي، تارباعاتاي، ىلە كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ مانەرىنەن اۋىتقىپ كەتپەيدى، سول نەگىزدە دەپ ايتا الامىن.
جالپى جاقتان التاي، تارباعاتاي، ىلە كۇي كۇي مەكتەبى دەپ اتالاتىن ءوڭىردىڭ كۇيشىلىك مەكتەبى تەك شەرتپە كۇيمەن عانا شەكتەلمەيدى. اتالعان مەكتەپتە وڭ قولدىڭ ەركىن سىلتەۋىمەن تۋىنداعان توكپە كۇيلەردە بار. سول سەكىلدى مەنىڭ اۆتورلىق كۇيلەرىمدە دە توكپە مەن شەرتپە كۇيلەر ارالاس.
اۆتورلىق كۇيلەرىم قۇرىلىمى كۇردەلى، تولقىندىق وزگەرىسى ءارتۇرلى، تاقىرىپ پەن مازمۇنى سايكەسكەن، ۇلى تابيعات پەن ادامدىق ءومىردىڭ بايلانىسى كورنەكىلەنگەن، دىبىسى جاعىمدى، كۇي ءتىلى ارقىلى ادامعا وي سالاتىن تولىمدى كۇي ەتىپ شىعارۋعا كۇش سالامىن. ونىڭ باعاسىن حالىق ايتار.
ۇستاز تاعىلىمى تۋرالى ايتار بولسام، بالا كەزىمنەن باستاپ قۇيما قۇلاقتىقپەن راديودان كۇي تىڭدادىم، ونى جۇرەككە ءسىڭىرىپ، ساۋساق ارقىلى دومبىراعا ءتۇسىرىپ شەرتتىم. راديودان نەبىر كۇيشىلەردىڭ ورىنداۋىنداعى ءتاتتى كۇيلەردى تىڭداپ ۇيرەنىپ، شەرتىپ جۇردىك.
— التاي، تارباعاتاي، ىلە كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ وزىنە ءتان قانداي ەرەكشەلىكتەرىن ايتار ەدىڭىز.
— التاي، تارعاباتاي، ىلە كۇيشىلىك مەكتەبىندە بايىرعى سارىندار ساقتالعان. ەڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەردىڭ ءبىرى — تەرىس بۇراۋداعى سىبىزعى مەن دومبىرا ۇندەسكەن ەسكى زامان كۇيلەرىنىڭ ماقامى بار. ناقتىراق ايتساق، كۇيلەر سۇڭقىلداپ تارتىلادى، ۇستىڭگى ىشەك بوزداپ قوسىلىپ وتىرادى. بۇل تارتىستاعى كۇيلەردى تىڭداي قالعاندا اتالعان وڭىرلەرگە ءتان كۇي ەكەنىن اڭعارا قوياسىڭ. سونداي-اق بۇل مەكتەپتە (اسىرەسە التاي وڭىرىندە — اۆت.) جان- جانۋارلار مەن تابيعات قۇبىلىستارىنا قاتىستى شىعارمالار باسىم ورىن الادى.
ال، ورىنداۋ شەبەرلىگى جاعىنان، ءىلىپ تارتۋ ارقىلى شەرتىلەتىن كوپتەگەن ءوزىن يە قاعىستار بار. سونىڭ ىشىندە كوبىنە ىلمە قاعىس پەن سۇق ساۋساقتى ءىلىپ قاعۋ، ءبىرىڭعاي ءىلىپ قاعۋ، وڭ قولدىڭ سۇق ساۋساعى مەن ورتاڭعى ساۋساقتى كەزەكپەن تەرمەلەپ قاعۋ تاسىلدەرى ءجيى قولدانىلادى…
— قازىرگى جاستاردىڭ كۇي ونەرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن قالاي باعالايسىز؟ ولاردى ۇلتتىق مۋزىكاعا تارتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
— قازىرگى جاستاردىڭ كۇي ونەرىنە قىزىعۋشىلىعى، بۇرىنعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما جوعارىلاعانىن بايقاۋعا بولادى. پرەزيدەنتىمىز قاسىم- جومارت كەمەل ۇلى توقايەۆ ۇلتتىق ونەردى دامىتۋ جونىندە تاپسىرمالار بەردى. سونىمەن بىرگە مادەنيەت مينيسترلىگى دە ارتۇرلى باعدارلامالار مەن ءىس- شارالاردى ۇيىمداستىرىپ، ۇلتتىق ونەردى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋدە.
ءار جىلعى شىلدەنىڭ ءبىرىنشى جەكسەنبىسىن رەسپۋبليكامىزدىڭ دومبىرا كۇنى ەتىپ بەلگىلەدى. بۇل قۋانارلىق ءىس. مەكتەپتەردە دومبىرا ۇيىرمەلەرى جاپپاي اشىلىپ، ونەر يەلەرىنىڭ جەكە اشقان دومبىرا ۇيرەتۋ مەكتەپتەرى دە كوپتەپ اشىلدى. سونىمەن بىرگە راديو، تەليەۆيزورلاردا دا ءتۇرلى پروگراممالار جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇنىڭ بارلىعى قازاق ۇرپاقتارىنىڭ دومبىرا ۇيرەنۋىنە بولعان ىنتاسىن ودان سايىن ارتتىرادى دەگەن ويدامىن.
جاستاردى ۇلتتىق مۋزىكاعا دومبىراعا تارتۋ ءۇشىن، وتباسىنان باستاپ كوڭىل ءبولىپ، ءتۇرلى ءىس- شارالارعا، ۇيىرمەلەرگە قاتىستىرۋ كەرەك. مەملەكەت بەلگىلەگەن ءىس- شارالاردان تىس، جەرگىلىكتى مادەنيەت ورىندارى مەن مەكتەپتەردە، ۋنيۆەرسيتەتتەردە سونىمەن بىرگە، جەكە مەنشىك مەكەمە مەن ۇيىرمەلەردە، كۇي ءتىلىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن كۇيدىڭ شىعۋ تاريحىن جانە ايگىلى كۇيشىلەردىڭ ءومىر بايانىن، قىزىقتى وقيعالارىنان جارىستار، دەباتتار، سايىس ساباقتار، لەكتسيالار جۇرگىزىپ، كۇيدەن ءارتۇرلى جارىستار ۇزدىكسىز ۇيىمداستىرىلسا، وسى ارقىلى ۇلتتىق ونەر دومبىرامىزدىڭ ورنى نىعايىپ، ابىرويى ودان سايىن ارتاتىندىعىنا ءوز باسىم سەنىمدىمىن!
— رەپەرتۋارىڭىزداعى ءوزىڭىز ءۇشىن ەڭ قىمبات نەمەسە ەرەكشە كۇي قايسى؟
— اۆتورلىق كۇي مەن ءان رۋحاني بالاڭ سياقتى. قانشا كۇي بولسا دا بارلىعىن بىردەي سانايسىڭ. سالىستىرمالى تۇردە قاراساڭ ءبىر- بىرىنەن ساپالىق جاقتان پارىق بولاتىندىعى شىندىق. اۆتورلىق كۇيلەرىمنىڭ ىشىندە شىعۋ تاريحى، قۇرىلىمى مەن كۇي ءتىلى، تاقىرىپ پەن مازمۇننىڭ ۇيلەسىم تابۋى، تابيعات پەن ادام ءومىرىنىڭ ۇندەستىگى جاعىنان ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن ەكى كۇيىمدى باسا ايتقىم كەلەدى. ءبىرىنشى «مارقا كول» كۇيى. مارقا كول اۋدانى اكەمنىڭ تۋعان جەرى. 2018 -جىلى تاڭعا جاقىن اكەم تۇسىمە كىرىپ، كىندىك قانى تامعان مار قاكول تۋرالى اڭگىمەلەرىن ايتتى دا كەتە باردى.
اكە قايدا باراسىز جالعاسىن ايتىڭىز دەپ جاتىپ، ويانىپ كەتتىم. سودان بەرى مارقا كول تۋرالى كۇي شىعارۋدى ويلاپ جۇرگەم، كورگەن تۇستەن كەيىن اكەمنىڭ رۋحى تۋعان جەرىن ويلاپ، ماعان ەسكەرتىپ جاتقان بولۋى كەرەك دەپ ءتۇسىندىم. ۇزاق ويلانىس، تولعانىستان كەيىن، وسى «مارقا كول» كۇيىن شىعاردىم.
كۇي مازمۇنى جاقتان مارقا كولدىڭ كوركەم تابيعاتى وندا جاساپ جاتقان حالىقتىڭ رۋحاني كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيى، باقىتتى ءومىر سالتىن قامتىعان. قۇرىلىمى تولىق، تاقىرىپ پەن مازمۇنى سايكەسكەن، تولقىندى دىبىستار نەگىزگى ويدى تولىقتاپ، كۇي تىلىمەن تابيعات پەن ادام ءومىرىنىڭ ۇندەستىگىن بايلانىستىرعان، شىنايى ماحابباتتان تۋعان پاتريوتتىق كۇي دەپ ايتۋعا بولادى.
ەكىنشى كۇيىم — «حان ءتاڭىرى» دەپ اتالادى. 2022 -جىلى قىزمەت بابىمەن نارىنقولعا باردىم. حان ءتاڭىرى شىڭى نارىنقولعا جاقىن ورنالاسقان ەكەن. اڭىزداردا حان ءتاڭىرى شىڭىنىڭ ەتەگىنە بارىپ، قۇدايدان قۇلشىلىقپەن جاقسى تىلەك تىلەسە، ول تىلەك شىڭ باسىنداعى پەرىشتەگە جەتىپ، پەرىشتە قۇدايعا جەتكىزەدى دەگەن ءسوز بار. مەن وسى اڭىزعا سۇيەنىپ حان ءتاڭىرى شىڭىنىڭ ەتەگىندە قازاق حالقىنا، قازاق حالقىنىڭ ۇرپاقتارىنا قۇلشىلىقپەن اماندىق، باقىتتى ءومىر تىلەگەن كۇيىم بولاتىن.
كۇي مازمۇنىندا تىلەكپەن قوسا شىڭنىڭ تىلمەن جەتكىزە المايتىن، تازا، كوركەم تابيعاتى كۇي تىلىمەن بەينەلەنگەن. بۇل كۇيدى مازمۇنى تولىق، جاقسى تىلەك پەن تازا تابيعات كوركى ادام ساناسىمەن ۇندەسكەن كەرەمەت تۋىندى دەپ ويلايمىن. 2024 -جىلى مەنىڭ بۇل كۇيلەرىمدى تىڭداعان تالانتتى كۇيشى- كومپوزيتور ءشامىل ءابىلتاي جوعارى باعاسىن بەرىپ ەدى…
ايتا بەرسەم بارلىق كۇيلەرىمنىڭ دە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. اۆتور ءۇشىن ءوزى شىعارعان ءاربىر كۇي بىرىنەن- ءبىرى كەم ەمەس. تەك سۇراققا قاراي ەكى كۇيىمدى ايتىپ وتىرمىن.
— الداعى شىعارماشىلىق جوسپارىڭىز تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز. تىڭدارماندى قانداي جاڭا جوسپارمەن قۋانتپاقسىز؟
— وبلىس دەڭگەيىندە ءبىر، رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ەكى رەت حالىققا ەسەپ بەرۋ كونسەرتىن وتكىزدىم. اسىرەسە، «وتىرار سازى» وركەسترى جانە قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق حالىق اسپاپتار وركەسترىمەن وتكىزگەن كونسەرتىم حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى دەپ ايتا الامىن.
سونىمەن قاتار اۆتورلىق كۇي جانە اندەرىم جيناقتالعان «ءسۇيىنشى» اتتى كىتاپ شىعاردىم. قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىنا 60-قا تارتا كۇي بەردىم. اۋەزوۆ اتىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنا 50-دەن اسا، رەسپۋبليكالىق ۇلتتىق مۇراعاتقا 40-تان استام كۇي بەرىپ، التىن قورعا ساقتالدى.
بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى كۇيشى، زەرتتەۋشى رەتىندە حالقىمىزدىڭ رۋحانياتىنا قوسقان ەڭبەگىم دەپ ايتا الامىن. الدا تاعى ءبىر كىتاپ شىعارۋ ويىمدا بار.
— ءوزىڭىزدىڭ ءتول كۇيلەرىڭىز تۋرالى تاعى ءبىر سۇراق، كۇيلەرىڭىز دۇنيەگە قالاي كەلەدى، اۋەلى وي تۋا ما الدە دومبىرانىڭ ءۇنى جاڭا شىعارماعا جەتەلەيمە؟
— ارينە، ويسىز ەشتەڭە ىستەلمەيدى. ول شىندىق. الايدا ونەردە جاسامپازدىق جاراتۋدىڭ ءتۇرى كوپ، ءان نەمەسە كۇي شىعارۋ بولسىن، سولاي. كومپوزيتورلاردىڭ ءان شىعارۋ بارىسى ءارتۇرلى عوي. كەيبىرى سوزگە جازادى، ەندى بىرەۋلەر ءان ىرعاعىن شىعارىپ ءسوز ىزدەيدى، ەندى بىرەۋلەر تاپسىرىسپەن جازادى. وسىنداي ءارتۇرلى جولدار ارقىرى شىققان تۋىندىنىڭ ساپاسىندا دا وزگەشەلىكتەر بولادى. ەڭ جاقسىسى شىنايى شابىتپەن جازۋ دەپ ەسەپتەيمىن. ال كۇي ونەرى ءان شىعارۋعا مۇلدە ۇقسامايدى. كۇيدى وڭ قولدىڭ قاعىسىن بىلاي، سول قولدىڭ باسۋىن ءبۇيتىپ باسىپ شىعارايىن دەگەنگە كەلمەيدى. ءار كۇيشى ءوز تالعامى بويىنشا كۇي شىعاراتىن بولار. ماعان كۇيدى جاراتۋشى بەرەدى. سول كۇيدىڭ مازمۇنىنا ساي قۇرىلىمىن تولىقتاپ جاساۋشىمىن…
ويلاپ جۇرگەن تاقىرىپتارعا كەلگەن كۇيلەردى بارىنشا مازمۇنىمەن بايلانىستىرۋ، كۇي تولقىندى دىبىستارىن، مازمۇنعا ۇيلەستىرۋ جاقتارىنا كوڭىل بولەمىن. ال تابيعاتتىڭ توتە بەرگەن كۇيلەرىنىڭ قۇرىلىمىنا، مازمۇنىنا قاراي تاقىرىپ قويامىن. ءىشىنارا كەزدەردە تاپسىرىسپەن شىعاتىن كۇيلەر دە بار. ولار ۇزاق تولعانىس ارقىلى شىعادى.
تەحنيكالىق جاعىنا ءمان بەرىپ، وڭ قولدى بىلاي قاعىپ، سول قولدى بىلاي باسىپ شىعارايىن دەپ زورلانبايمىن، ونداي شىققان كۇي، ماعىناسىز بولادى. مەنىڭ ويىمشا، كيەلى كۇش پەن تابيعي شىققان كۇيلەردىڭ ومىرشەڭدىگى زور بولادى.
اۆتورى
بەيسەن سۇلتان