«قىركۇيەك» اتاۋىنىڭ ءتۇپ-توركىنىن مال شارۋاشىلىعىمەن بايلانىستىرىپ جاتاتىنى دا وسىدان. بۇگىندە اتا كاسىپتىڭ ءداستۇرلى جولى ساقتالعانىمەن، قوي شارۋاشىلىعىنىڭ تالابى جاڭاردى. قوي تۇقىمدارىن ساقتاۋ جانە سەلەكتسيالىق جۇمىستار سوڭعى جىلدارى قالاي وزگەردى؟ بۇل ماسەلە بۇگىن قانشالىقتى وزەكتى؟ مال باسى كوبەيگەنىمەن، تۇقىم ساپاسى ساقتالىپ وتىر ما؟ Kazinform ءتىلشىسى وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ كوردى.
«مال وسىرسەڭ، قوي ءوسىر، ءونىمى ونىڭ كول- كوسىر» دەگەن حالىق دانالىعىنىڭ وزىنەن-اق قوي تۇلىگىنىڭ قازاق تۇرمىسىنداعى ورنى ايرىقشا بولعانىن اڭعارۋعا بولادى. قويدىڭ ەتى - داستارقاننىڭ ىرىسى، ءجۇنى - تۇرمىستىڭ قاجەتىنە جاراعان تابيعي شيكىزات، ءتىپتى ءسۇتى مەن تەرىسى دە كادەگە اسقان. ءبىر تۇلىكتىڭ بويىنداعى وسىنشاما يگىلىكتى ۇقساتا بىلگەن حالقىمىز تابيعاتتىڭ بەرگەنىن قاجەتىنە جاراتا دا بىلگەن. سوندىقتان قوي شارۋاشىلىعى قازاق ءۇشىن كۇنكورىستىڭ عانا قامى ەمەس، تالاي بۋىننىڭ تاجىريبەسى مەن تانىمىن بويىنا جيناعان اتا كاسىپكە اينالدى. قوي سوڭىندا جۇرگەن شوپاننىڭ ەڭبەگى دە وسى ءداستۇردىڭ ۇزىلمەس جالعاسى ىسپەتتى.
دالا توسىندە تىرشىلىك كەشكەن اتا-بابامىز مالدىڭ مىنەزىن، تابيعاتتىڭ ىڭعايىن، جىل مەزگىلىنىڭ سىرىن تاپ باسىپ تانىعان. قويدىڭ قاي كەزدە كۇيەككە ءتۇسىپ، قاي ۋاقىتتا تولدەگەنى مالشى ءۇشىن قىسى مەن كوكتەمىنىڭ قامىن الدىن الا ويلاستىرعان ۇلكەن ەسەپ بولعان. قوشقاردى ىرىكتەۋ، مالدىڭ كۇيىن كەلتىرۋ، كۇيەك الۋ ءتارىزدى جۇمىستاردىڭ ءارقايسىسى وزىندىك تارتىبىمەن اتقارىلعان. بۇگىنگى عىلىمي تىلمەن مۇنى مال باسىن كوبەيتۋدىڭ قالىپتاسقان تەحنولوگياسى دەۋگە دە بولادى.
اسىل تۇقىمدى قوي كوبەيدى
بۇگىندە اتا كاسىپتىڭ وسى ءبىر ءداستۇرلى كەزەڭى عىلىمنىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىمەن ساباقتاسىپ كەلەدى. قويدى سىرتقى بىتىمىنە قاراپ باعالاۋمەن قاتار، ونىڭ شىعۋ تەگى، ۇرپاعىنىڭ ساپاسى، گەنەتيكالىق ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلەدى. ال ءبىر كەزدە اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ازايۋى الاڭداتقان سالادا قازىر وڭ وزگەرىس بايقالادى. قازىر اسىل تۇقىمدى قوي سانى - 3,3 ميلليون، جالپى قويدىڭ سانى 20 ميلليونعا جۋىق.
الايدا مال باسىنىڭ كوبەيۋى ماسەلەنىڭ ءبىر عانا قىرى. ەندى سالا ماماندارىنا وسى ءوسىمدى تۇقىم ساپاسىمەن ۇشتاستىرۋ، وتاندىق قويدىڭ قۇندى قاسيەتتەرىن جوعالتپاي، ونى زاماناۋي سەلەكتسيا ارقىلى جەتىلدىرۋ مىندەتتەلىپ وتىر.
تابيعاتى سان ءتۇرلى ۇلان- عايىر دالادا مالدىڭ بىرنەشە باعىتتاعى تۇقىمى قالىپتاسقان. قازاقتىڭ قۇيرىقتى قىلشىق ءجۇندى قويى، ەدىلباي، سارىارقا، دەگەرەس، قازاقتىڭ قۇيرىقتى ۇياڭ ءجۇندى قويى، قازاقتىڭ بيازى ءجۇندى قويى، قازاق ارقارمەرينوسى، وڭتۇستىك قازاق مەرينوسى، ەتتى مەرينوس، اقجايىق ەتتى- ءجۇندى، ورداباسى سەكىلدى وتاندىق تۇقىمداردىڭ ءارقايسىسىنىڭ ءوز ورنى بار.
س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانۋارلار عىلىمى جانە ۆەتەريناريا ينستيتۋتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى قارلىعاش وماروۆا «قازاقى قوي» ۇعىمىن ءبىر عانا تۇقىمنىڭ اياسىنا سىيعىزۋعا بولمايتىنىن ايتادى.
- قازاقستان - قوي شارۋاشىلىعى تاريحي قالىپتاسقان ەلدەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان بىزدەگى قوي تۇقىمدارىنىڭ گەنەتيكالىق قورى دا وتە باي. «قازاقى قوي» دەگەندە ءبىر عانا تۇقىمدى ەمەس، ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى تابيعي- كليماتتىق جاعدايىنا بەيىمدەلىپ، ۇزاق جىلدار بويى حالىقتىق جانە عىلىمي سەلەكتسيا ناتيجەسىندە قالىپتاسقان وتاندىق قوي تۇقىمدارىن كەڭ ماعىنادا قاراستىرعان دۇرىس، - دەيدى عالىم.
وتاندىق تۇقىمداردىڭ باستى ارتىقشىلىعى دا وسىندا. ولار بەلگىلى ءبىر تابيعي ورتادا تىرشىلىك ەتۋگە بەيىمدەلىپ قالىپتاسقان. ۇزاق جايىلىمعا توزىمدىلىگى، تابيعي ازىقتى ءتيىمدى پايدالانۋى، كونتينەنتتىك كليماتقا بەيىمدىلىگى - عاسىرلار بويى سۇرىپتالعان قاسيەتتەر.
سوندىقتان اسىل تۇقىمدى مال تۋرالى اڭگىمە تەك ەتتىڭ كوپ شىعۋى نەمەسە قويدىڭ ءىرى بولۋىمەن شەكتەلمەيدى. ونىڭ استارىندا تۇتاس گەنەتيكالىق قور جاتىر.
ءبىر قوشقار - ءبىر وتاردىڭ كەلەشەگى
قوي شارۋاشىلىعىنداعى سەلەكتسيا - ءبىر جىلدا ناتيجە بەرەتىن شارۋا ەمەس. ءبىر قوشقاردى تاڭداپ، ونى وتارعا قوسۋ ارقىلى كەلەسى ۇرپاقتىڭ قانداي بولارىن بىردەن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. سەلەكتسيونەر ءۇشىن ءار ءتول ۇزاق ۋاقىت باقىلاۋدى قاجەت ەتەدى. قارلىعاش وماروۆانىڭ ايتۋىنشا، بۇگىنگى نارىق تا سەلەكتسيانىڭ باعىتىنا اسەر ەتىپ وتىر.
- تۇتىنۋشى ساپالى ەتتى قالايدى، شارۋاشىلىق ءۇشىن مالدىڭ تەز جەتىلۋى، ءتولدىڭ جاقسى ءوسۋى، ازىقتى ءتيىمدى پايدالانۋى ماڭىزدى. سوندىقتان سەلەكتسيا دا وسى تالاپتارعا بەيىمدەلۋى زاڭدى،-دەيدى ول.
قوي شارۋاشىلىعىندا اتالىق مالدىڭ ورنى ەرەكشە. ءبىر ساۋلىقتىڭ بەرەتىن ءتولى شەكتەۋلى بولسا، ءبىر قوشقار ءبىر ماۋسىمدا بىرنەشە ونداعان، ءتىپتى جۇزدەگەن ساۋلىققا پايدالانىلۋى مۇمكىن. سوندىقتان ونىڭ تۇقىمدىق ساپاسى تۇتاس وتاردىڭ بولاشاعىنا اسەر ەتەدى.
قارلىعاش وماروۆا قوشقاردى سىرتقى ىرىلىگىنە قاراپ قانا تاڭداۋعا بولمايتىنىن ايتادى. سوندىقتان اسىل تۇقىمدى قوشقاردىڭ باعاسى دا ونىڭ سالماعىمەن عانا ولشەنبەيدى.
اقمولا وبلىسى، جاقسى اۋىلىندا بايسارى تۇقىمىن كوبەيتىپ وتىرعان رامازان ابەنوۆ سەلەكتسيا جۇمىستارىنا قاتىستى بىرنەشە ولقىلىقتاردى اتادى. ونىڭ كەيبىر قوشقارلارىنىڭ سالماعى 196- 214 كەلىگە دەيىن جەتەدى. ءبىر جاستاعى قوشقارلاردىڭ ءوزى 150- 160 كەلىگە تارتادى. ول ءداستۇرلى كاسىپتى بىرنەشە قويمەن باستاپ، قازىرگى كۇنى اسىلتۇقىمدى 100 ساۋلىق پەن 5 قوشقارعا جەتكىزىپ وتىر. بۋدانداستىرۋ جۇمىستارىن جۇيەلى جۇرگىزىپ، ونىڭ ناتيجەسىن كورۋ ءۇشىن 10 جىلعا جۋىق ۋاقىت كەتكەن.
- بايسارى تۇقىمى شىعۋى ءۇشىن 25-30 جىل سەلەكتسيالىق جۇمىس جۇرگىزىلدى. بۇل - بىرنەشە ۇرپاقتىڭ ەڭبەگى. ءبىرىنشى تاجىريبەدەن كەيىن F1 دەپ السا، جاقسى تۇقىمدى الۋ ءۇشىن F6, F7 تاجىريبە كەزەڭىنە جەتكىزۋ كەرەك. ال مۇنداي ناتيجەگە جەتۋدىڭ ءوزى كەمى 15-20 -جىلدى قاجەت ەتەدى، - دەيدى رامازان ابەنوۆ.
سەلەكتسيونەر ءۇشىن اسىل تۇقىمدى قوشقاردىڭ باعاسى ونىڭ بۇگىنگى قۇنىمەن عانا ولشەنبەيدى. كۇيەك كەزىندە ءبىر قوشقارعا 55 ميلليون تەڭگە ۇسىنسا دا، ونى ساتۋعا اسىقپايتىنىن ايتادى. سەبەبى قوي ءوسىرۋ ءبىر كۇندىك پايدادان گورى ەرتەڭگى بەرەكەنى كوزدەيتىن ەسەپ. ءبىر قوشقاردان الىنعان ءاربىر قوزى كەيىن ءوز الدىنا مال باسىن تولىقتىرىپ، شارۋاشىلىققا تابىس اكەلەدى.
رامازان ابەنوۆ ەت شىعىمىنىڭ ايىرماشىلىعىن دا ەسەپپەن تۇسىندىرەدى. شارۋانىڭ ايتۋىنشا، قاراپايىم مالدان الىناتىن ەت مولشەرى مەن سەلەكتسيالىق جولمەن ىرىكتەلگەن قوشقارلاردىڭ ۇرپاعىنان الىناتىن ءونىم اراسىندا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بار. مىڭ باس مالدىڭ ءارقايسىسىنان بىرنەشە كيلوگرامم ارتىق ەت الىنۋىنىڭ ءوزى شارۋاشىلىق ءۇشىن قوماقتى ەكونوميكالىق ناتيجە.
قان تازالىعى قالاي ساقتالادى؟
سەلەكتسيانىڭ ناتيجەسى كۇندەلىكتى شارۋاشىلىق تارتىبىنەن دە كورىنەدى. رامازان ابەنوۆ شارۋاشىلىعىندا قوشقارلار مەن ساۋلىقتار بولەك ۇستالىپ، كۇيەك كەزىندە عانا قوسىلادى.
- قوي ءوسىرىپ جۇرگەن شارۋاشىلىقتاردىڭ قاتەلىگى دە سول. مەن ءتىپتى انالىق توقتىلاردى دا ەرتە قوسپايمىن. سەلەكتسيادا اسىقپاۋ ماڭىزدى. توقتى كەزىندە كۇيەككە قوسىپ جىبەرسە، قويلار ۇساقتالىپ كەتەدى. توقتىنىڭ ءبىر جارىم جاسقا جەتۋىن كۇتۋ كەرەك،-دەيدى رامازان ابەنوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، قوي كۇيەكتە دە جەتى اتا شەجىرەسىن ۇستانعان ءجون.
- مەن قويلاردىڭ كونستيتۋتسياسى، قان تازالىعىنا ەرەكشە ءمان بەرەمىن. ادامدارداعى تۋىستىق قاتىناستى ەسكەرگەندەي، مالدى دا جاقىن تۋىستاس دارالارمەن شاعىلىستىرمايمىن. قالاي بولعاندا دا ونىڭ ارتى جاقسى بولمايدى. مۇنىڭ سوڭى ءۇش اياقتى، ءۇش كوزدى سياقتى شالا تۋعان ءتولدىڭ پايدا بولۋىنا اكەلۋى مۇمكىن، - دەپ ەسكەرتەدى ول.
بايسارىنى ارقاعا جەرسىندىرگەن شارۋا
اسىل تۇقىمدى جاڭا ورتاعا بەيىمدەۋ، جەرگىلىكتى جاعدايداعى ونىمدىلىگىن باقىلاۋ دا سەلەكتسيالىق جۇمىستىڭ ءبىر بولىگى.
قوستاناي وبلىسىنىڭ پەرەلەسكي اۋىلىندا تۇراتىن ابىلبەك ەرسارين بايسارى تۇقىمىن ارقانىڭ تابيعاتىنا بەيىمدەپ ءوسىرىپ كەلەدى. ول ۆەتەرينار ماماندىعىن العان شارۋا. جيىرما جىلدان استام ۋاقىت اۋىلداعى مالدى ەمدەپ كەلەدى.
ونىڭ شارۋاشىلىعىنداعى بايسارى قويىنىڭ سانى شامامەن 45 باس. ابىلبەك ەرساريننىڭ ايتۋىنشا، نەگىزگى قيىندىقتىڭ ءبىرى - اسىل تۇقىمدى مالدى رەسمي تىركەۋ.
- مەنىڭ قويلارىمنىڭ تۇقىمى تازا، جاقسى قاننان شىققان. ءبىراق ولاردى تىركەي الماي وتىرمىن. مالداردى كەزىندە رەسمي قۇجاتسىز ساتىپ العانمىن. سوندىقتان ءقازىر ولار ەسەپتە قاراپايىم قوي رەتىندە تۇر، - دەيدى ول.
ەگەر مالدىڭ تۇقىمدىق مارتەبەسى رەسمي بەكىتىلسە، ءارى قاراي سەلەكتسيالىق جۇيەگە ەنگىزۋگە مۇمكىندىك تۋادى.
ونىڭ شارۋاشىلىعىنا جاقىندا عالىمدار بارىپ، مالىنا باعالاعان.
- پروفەسسورلار مەنىڭ قويلارىما وتە جوعارى باعا بەردى. ەگەر ماماندار كەلىپ، بونيتيروۆكا (بۋدانداستىرۋ جۇمىسى) جاساپ، مالدىڭ ولشەمدەرىن الىپ، ءتيىستى كلاسىن انىقتاپ بەرسە، مەن ءۇشىن ۇلكەن كومەك بولار ەدى. ءبىراق سالاداعى قاعازباستى جۇمىستار قاجەتتى كومەك پەن مۇمكىندىكتەردى الۋعا كەدەرگى، - دەيدى ابىلبەك ەرسارين.
بۇل مىسال اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىندا سەلەكتسيانىڭ وزىمەن قاتار، ونىڭ ەسەبىن جۇرگىزۋ مەن رەسمي مارتەبەسىن ايقىنداۋدىڭ دا ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى.
سەلەكتسيانىڭ جاڭا مۇمكىندىگى
قازىر دنق تەحنولوگيالارى ارقىلى مالدىڭ گەنەتيكالىق ەرەكشەلىگىن، پوپۋلياتسيالار اراسىنداعى تۋىستىقتى جانە گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىكتى انىقتاۋعا بولادى. دەمەك قازاقى قويدىڭ بولاشاعى ەندى زەرتحاناداعى تالداۋلارمەن دە باعالاناتىن كەزەڭگە كەلدى.
- ءداستۇرلى بونيتيروۆكانى د ن ق زەرتتەۋلەرىمەن الماستىرۋ كەرەك دەگەن ءسوز ەمەس. كەرىسىنشە ءداستۇرلى سەلەكسيالىق باعالاۋ مەن زاماناۋي گەنومدىق تەحنولوگيالار ءبىرىن- ءبىرى تولىقتىرۋى ءتيىس، - دەيدى پروفەسسور.
سونىمەن قاتار سەلەكتسيالىق جۇمىستاردا قولدان ۇرىقتاندىرۋ ءجيى قولدانىستا. قارلىعاش وماروۆانىڭ ايتۋىنشا، شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبىر بولىگى انالىق قويلاردى قولدان ۇرىقتاندىرۋ ءۇشىن ارنايى مامانداردىڭ قىزمەتىنە جۇگىنەدى. مۇنىڭ سەلەكتسيا ءۇشىن ماڭىزى زور. تابيعي بۋدانداتىرۋ كەزىندە ءبىر قوشقار بەلگىلى ءبىر مولشەردەگى ساۋلىقپەن عانا قوسىلسا، قولدان ۇرىقتاندىرۋ ارقىلى ءبىر قوشقاردىڭ ۇرىعىن 100 ساۋلىققا دەيىن قولدانۋعا بولادى.
سەلەكتسياعا مامان كەرەك
الايدا مۇنداي جۇمىستى كەز كەلگەن ادام جۇرگىزە المايدى. سوندىقتان بۇل جەردە تاعى دا كادر ماسەلەسى الدىڭعى قاتارعا شىعادى. اسىلداندىرۋعا ارنالعان مال ساتىپ الۋ مەن ونى قولدان ۇرىقتاندىرۋعا قارجى ءبولۋ جەتكىلىكسىز. شارۋاشىلىقتا وسى جۇمىستى دۇرىس جۇرگىزەتىن مامان بولماسا، تەحنولوگيانىڭ تيىمدىلىگى دە تومەندەۋى مۇمكىن.
قازىر سالادا عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزە الاتىن ءارى ءوندىرىستىڭ قاجەتتىلىگىن تۇسىنەتىن كادرلارعا سۇرانىس بار. قارلىعاش وماروۆانىڭ ايتۋىنشا، وسى باعىتتاعى ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى - عىلىمي كادر دايارلاۋ.
- بۇل باعىتتا جوعارى وقۋ ورىندارى، عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمدارى جانە ءوندىرىس اراسىندا كادر دايارلاۋدىڭ بىرلەسكەن جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. عىلىمي كادر دايارلاۋدا وندىرىستەن نەمەسە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنان ارنايى مامانداردى تارتۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن ماقساتتى گرانتتار قاراستىرۋعا بولادى. سوندا ستۋدەنت وندىرىستىك ماسەلەلەرمەن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك الادى. قوي شارۋاشىلىعىنداعى سەلەكتسيا سياقتى ۇزاق مەرزىمدى باعىتقا مامان دايارلاۋ دا ۇزدىكسىز جۇرگىزىلۋى كەرەك،-دەيدى قارلىعاش وماروۆا.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا قوي شارۋاشىلىعىنا ماماندانعان عىلىمي ورتالىقتاردىڭ دا ماسەلەسى بار. بۇعان دەيىن الماتى وبلىسىندا قوي شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان ءىرى عىلىمي ينستيتۋت بولعان. قازىر اتالعان مەكەمە جۇمىس ىستەمەيدى.
بۇل جاعداي سالاداعى عىلىمي ساباقتاستىق ماسەلەسىن دە العا شىعارادى. سەلەكتسيا بىرنەشە جىلعا سوزىلاتىندىقتان، زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن عىلىمي ورتا مەن تاجىريبەنى جالعاستىراتىن مامانداردىڭ تۇراقتى بولۋى ماڭىزدى.
كۇيەك - كەلەر جىلدىڭ ەسەبى
قازاق دالاسىندا قوي شارۋاشىلىعىنىڭ ءوز ءتارتىبى، ءوز ەسەبى بولعان. قاي كەزدە كۇيەك الۋ كەرەك، قاي قوشقاردى وتارعا قوسۋ كەرەك، ءتولدى قاشان ورىسكە شىعارۋ قاجەت - مۇنىڭ ءبارى عاسىرلار بويى جيناقتالعان تاجىريبەمەن قالىپتاستى.
بۇگىن سول داستۇرگە عىلىم مەن تەحنولوگيا قوسىلدى. كەشە قويشى مالدى سىرتقى تۇرقىنا قاراپ تاڭداسا، قازىر ونىڭ شىعۋ تەگى، ونىمدىلىگى، ۇرپاعى جانە گەنەتيكالىق ەرەكشەلىگى دە ەسەپكە الىنادى.
سوندىقتان قىرداعى كۇيەك ەندى تەك قوي مەن قوشقار قوسىلاتىن ماۋسىم ەمەس. ول - بىرنەشە جىلدىق سەلەكتسيانىڭ كەلەسى بۋىنىن باستايتىن كەزەڭ. ويتكەنى اسىل تۇقىمدى مالدىڭ قۇندىلىعى ونىڭ بۇگىنگى سالماعىمەن عانا ولشەنبەيدى. ونىڭ شىن باعاسى - ەرتەڭگى تولىندە.
كاميلا مۇلىك