تاڭدايدان باستالعان تاعدىر
كورنەكتى كۇيشى 1946 -جىلى 25-ناۋرىزدا اتىراۋ وبلىسى ماحامبەت اۋدانىنا قاراستى تاڭداي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونەر قونعان اۋلەتتەن شىققان ول جاستايىنان دومبىراعا جاقىن بولىپ ءوستى. العاشىندا باسقا ماماندىقتى تاڭداعانىمەن، جۇرەك قالاۋىنان اتتاي الماعان قارشىعا احمەدياروۆ 1965 -جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ دايىندىق كۋرسىنا ءتۇسىپ، ونەر جولىنا تۇبەگەيلى بەت بۇردى.
كۇي شەبەرى قارشىعا احمەدياروۆ 1972 -جىلى ونەر ورداسىنداعى وقۋىن اياقتاعان. 1967-1994 -جىلداردا قازاقتىڭ حالىق اسپاپتار وركەسترىندە دومبىراشى، كەيىننەن كونسەرتمەيستر، جەكە دومبىراشى جانە ديريجەر قىزمەتىن اتقاردى. 1977 -جىلدان باستاپ قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىندا پەداگوگيكالىق قىزمەتپەن دە اينالىستى. 1986-1988 -جىلداردا ماسكەۋ قالاسىندا ن. وسيپوۆ اتىنداعى اكادەميالىق وركەستردىڭ ستاجەر-ديريجەرى بولدى. 1994 -جىلدان پروفەسسور، كەيىن دومبىرا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەگەن.
قارشىعا احمەدياروۆتىڭ «ماحامبەت. شاشاقتى نايزا، شالقار كۇن»، «ماحامبەت كۇيلەرى»، «قۇرمانعازى. سارىارقا»، «داۋلەتكەرەي. جىگەر»، «تورەمۇرات»، «دينا. اسەم قوڭىر»، «كۇيشى قالي» اتتى كۇيلەر جيناعى ەلدەن جوعارى باعاسىن الدى. 1998 -جىلى كۇيشى مەڭدىگەرەي اشەنوۆتىڭ كوپ جىلدار بويى جاسىرۋلى بولعان «الاش اماناتى» كۇيىن نوتاعا ءتۇسىرىپ، جارىققا شىعارۋى دا ۇلكەن جەتىستىك.
«نار بالاسىن قارپىپ سۇيەر»
شىعارماشىلىعى قازاقتىڭ التىن مۇراسى بوپ ەسەپتەلەتىن قارشىعا احمەدياروۆتىڭ ونەردە ونەگەسىن ايتىپ، بىلگەنىن ۇيرەتكەن شاكىرتى كوپ. سولاردىڭ ءبىرى، كۇيشى، ق ر مادەنيەت قايراتكەرى، پروفەسسور - سالىمگەرەي سادىقوۆ. ول ۇستازىمەن العاش رەت 1996 -جىلى تانىسقان. قارشىعا احمەدياروۆ شىعارماشىلىقتا شىڭدالۋىنا كومەكتەسىپ، 2 جىل وعان عىلىمي جەتەكشى بولعان.
- تالاپشىل تۇلعا بولدى. «نار بالاسىن قارپىپ سۇيەر» دەپ ءجيى ايتاتىن. ءوزى بيىك ورىنداۋشى بولعاندىقتان، شاكىرتتەرىنىڭ مىقتى بولعانىن قالاپ، قاتال بولدى. العا قويعاڭ ماقساتىنا جەتپەي تىنىم تاپپايتىن ەدى. ونىندە دە، تۇسىندە دە كۇيمەن ءومىر سۇرگەن ادام. دەمالىپ جاتقاننىڭ وزىندە دە قاسىندا دومبىراسى تۇرادى، - دەدى سالىمگەرەي سادىقوۆ.
شاكىرتى سالىمگەرەي سادىقوۆ قارشىعا احمەدياروۆتىڭ كۇيلەرى ءار ەمتيحان مەن ءىس-شارالاردى ۇنەمى وينالاتىنىن ايتادى. كۇيشىنىڭ تۋىندىلارى - وتە كۇردەلى. دەگەنمەن قىزىعۋشىلىعى باسىم جاستار شەبەرلىكتى تالاپ ەتەتىن شىعارمالارىن مەڭگەرىپ جاتىر.
«قارشىعا مەكتەبى» - كۇي ونەرىندەگى جاڭا بەلەس
قازاقتىڭ كۇي ونەرىندە مەكتەپ قالىپتاستىرۋ - قيىننىڭ قيىنى. ورىنداۋشىلىقتىڭ 10 ءداستۇرلى مەكتەبى بار. ولار: قۇرمانعازى، داۋلەتكەرەي، دينا، قازانعاپ، ماڭعىستاۋ، سىر بويى، ارقا، قاراتاۋ، جەتىسۋ، التاي- تارباعاتاي. 11 مەكتەپ بولىپ ماعاۋيا حامزيننىڭ مەكتەبى قوسىلعان.
- 12 مەكتەپ - قارشىعا مەكتەبى. زەرتتەۋشىلەر دە، عالىمدار دا مۇنىمەن كەلىسەدى. ايتىپ ءتا جۇر. قارشىعا اعامىزدىڭ مەكتەبىنىڭ وزىندىك فورماسى بار. مەكتەپتىڭ ەرەكشەلىگى كۇيدىڭ قۇرىلىمىنا بايلانىستى. بىزدە توكپە كۇيدە ەكى فورما قالىپتاسقان: بۋىندىق جانە توكپە كۇيدە ەكى فورما قالىپتاسقان: بۋىندىق جانە ترانسپوزيتسيالىق. قۇرمانعازى اتامىز ەكى فورمانى ارالاستىرىپ، ءۇشىنشى فورما ويلاپ تاپتى. قارشىعا اتامىز دا شەرتپەدەن توكپەگە شىعىپ كەتەدى. ءبىر كۇيدە ەكى باعىتتى قامتيدى. مۇنداي قازاقتا بۇرىن بولماعان. ونىڭ ساۋساق باسۋ ءتارتىبى بولەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ەشكىم جاساماعان شەبەرلىكتى جاساپ، ۇلكەن مەكتەپ قالىپتاستىردى، - دەپ پىكىر ءبىلدىردى سالىمگەرەي سادىقوۆ.
داۋلەسكەر كۇيى شەرتپەنى دە، توكپەنى دە اكادەميالىق دەڭگەيدە ورىنداعان. ءداستۇرلى باعىتتى دا، كاسىبي باعىتتى دا تاماشا مەڭگەرگەن.
- دىبىستىڭ تازا بولۋىنا اسا ءمان بەرەتىن. قارشىعا اتامىزدىڭ وڭ قولى قاعىس قاققاندا قاقپاققا تيمەيتىن. قاقپاققا سوقپاي، تاپ تازا قىلىپ وينايتىن. بۇل ونىڭ ەرەكشە قاسيەتى ەدى. ارتىق دىبىس بولمايتىن. 150 گە تارتا كۇي شىعاردى. 10 عا جۋىق ءان شىعاردى. كوپ كۇيىن وركەسترگە ءتۇسىرىپ، ارىپتەستەرى وركەسترلىك باعىتتا ناسيحاتتاپ، جۇمىستاندى. شەت جاعاسىن ءوزى دە كورىپ كەتتى، - دەپ قوستى شاكىرتى.
ول شىعارماشىلىعى تاقىرىبى جانە ءستيلى جاعىنان ءارتۇرلى. ونىڭ ىشىندە جاقىن، سۇيىكتى ادامدارىنا ارناعان «قايران اكە»، «اق قايىڭ»، «ساعىنىش»، زامانداستارىنا «عازيزا»، «بي»، «قۋانىش»، «شامعون اقجەلەڭ»، «نۇرعيسا»، وتكەننىڭ ءور تۇلعالارىنا ارنالعان «اباي تولعاۋ»، «قۇرمانعازى»، «اقجەلەڭ» كۇيلەرى بار.
- كومپوزيتورلاردىڭ شىعارماشىلىعىنا كوڭىل ءبولىپ، ىزدەنىستە جۇرەتىن. جىل مەزگىلدەرى تاقىرىبىندا ويلانىپ، 12 ايعا 12 كۇي شىعاردى. تسيكلدى كۇيلەر بولدى. قازاقتىڭ ءداستۇرى بويىنشا ءبىرىنشىسىن ناۋرىز ايىنان باستادى. 12 اي اقپاننان اياقتالعان. ءار ايدىڭ الاتىن ورنى، ادامنىڭ سول ايدان الاتىن اسەرىن تۋىندىلارىندا تاماشا سۋرەتتەگەن. ءار ايداعى ءىس-شارالاردى، جاعدايلارى دا شىعارمالارىندا قامتىعان. مىسالى، «قاڭتار» دەگەن كۇيى. ول كۇيى اۋىر، قايعىلى شىعارما. سەبەبى، ءۇش جاسىندا وسى قاڭتار ايىندا قارشىعا اتامىزدىڭ اناسى كوز جۇمعان. ساعىنىشتان تۋعان شىعارماسى دەۋگە بولادى، - دەدى ق ر مادەنيەت قايراتكەرى، كۇيشى سالىمگەرەي سادىقوۆ.
ماقساتى- قازاقتىڭ قارا دومبىراسىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ
قارشىعا احمەدياروۆ دومبىرانىڭ دەڭگەيىن سكريپكاعا تەڭەستىرۋگە بارىن سالعان تۇلعا. كامەرالىق مۋزىكانى ناسيحاتتاۋعا، دىبىستىڭ جۇمساق بولۋىنا، قوڭىر، تازا، جۇپ-جۇمىر بولۋىنا كوپ جۇمىستاندى. ستۋدەنتتەر كۇيشىنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ، ونەردى مەڭگەرۋگە ىنتالى بولدى. ولاردىڭ بارلىعىن قامتۋعا مۇمكىندىك بولا بەرمەگەن. بۇل ماسەلەنى «دومبىراشىلار انسامبلى» ءپانىن اشۋ ارقىلى شەشۋگە تىرىسقان. سول ساباققا ءوزى جەتەكشىلىك ەتىپ، 1-2-كۋرس ستۋدەنتتەرىنە ءتالىم بەرگەن.
دۇنيەجۇزىن قاستەرلى كۇي اۋەنىنە بولەپ، قۇلاق تۇرگىزىپ، تالايلاردى تۋما تالانتىمەن تامساندىرعان قارشىعا احمەدياروۆ بۇرىنعى وداق كولەمىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، ا ق ش، جاپونيا، نورۆەگيا، يتاليا، فينليانديا، فرانسيا، شۆەتسيا، شۆەيتساريا، ماروككو تاعى باسقا كوپتەگەن ەلدە وركەستر قۇرامىندا جانە جەكە كونسەرتتىك ساپارلارمەن بولىپ، كۇي مۇرامىزدىڭ ابىرويىن اسقاقتاتتى.
كوزى تىرىسىندە ءتول تۋىندىلارىنان قۇرالعان بىرنەشە كىتاپتى وقىرمانىمەن تابىستىردى. «اتىراۋ»، «شىنار»، «تابىنۋ»، «كۇي- ۇران»، «ماڭگىلىك سارىن»، «دومبىرا دۋمان» كۇي جيناقتارىن جارىققا شىعاردى. 500 دەن استام كۇيى قازاقستان جانە قىتايدىڭ راديو-تەلەارنا مۇراعاتىندا ساقتاۋلى. «قازاق مۋزىكاسى انتولوگياسىنىڭ» 7 تومدىعى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى جانە «قازاقتىڭ 1000 كۇيى» جوباسىنىڭ جەتەكشىسى بولدى.
كۇيشىنىڭ شىعارمالارى ومىرشەڭ. وڭىردە 3 جىل سايىن «كۇي- ۇران» اتتى حالىقارالىق جەكە دومبىراشىلار جانە حالىق اسپاپتارىندا ورىنداۋشىلار بايقاۋى ۇيىمداستىرىلىپ ءجۇر.
- ءار وبلىس، ءار فيلارمونيا اعانىڭ رۋحىن كوتەرىپ، شىعارمالارىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا تانىمدىق، ەسكە الۋ، شىعارماشىلىق كەشتەرىن ءداستۇرلى تۇردە وتكىزۋدى قولعا السا دۇرىس بولار ەدى دەپ ويلايمىن. سەبەبى، ول كىسىنىڭ شىعارماشىلىعى تەك باتىسقا ەمەس، قازاققا ورتاق. ءار وڭىرىندە كۇيلەرىن ورىنداپ، جاس دومبىراشىلاردىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن كومەگى تيەر ەدى. قارشىعا اعانىڭ 20 مىڭ دومبىراشىنىڭ باسىن قوسسام دەگەن ارمانى بولاتىن. سونى تۇسىرسەك ەكەن دەگەن ويى بولعان، - دەدى شاكىرتى سالىمگەرەي سادىقوۆ.
ونەردەگى ەڭبەگى ەسكەرۋسىز قالعان جوق. ول قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى اتانىپ، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بولدى، «پاراسات» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. سونىمەن قاتار، اتىراۋ وبلىسى قۇرمەتتى ازاماتى اتاندى.
كۇيشى 2010 -جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. دەگەنمەن، ونىڭ ونەرى مەن مۇراسى حالىق جادىندا ماڭگى ساقتالادى. بۇگىندە تۋعان جەرى تاڭداي اۋىلىنداعى مەكتەپكە ونىڭ ەسىمى بەرىلىپ، ارنايى سىنىپ اشىلعان. اتىراۋداعى نارىن وركەسترى دە كۇيشىنىڭ اتىمەن اتالادى. اتىراۋدىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان ەسكەرتكىشى دە الىستان «مەن مۇندالاپ» تۇر.
- اتىراۋدا قارشىعانىڭ 8 مەترلىك ەسكەرتكىشى بار. بايقاساڭىزدار، ول ەسكەرتكىشتە قارشىعانىڭ ءبىر قولى جوعارىدا تۇر. مەن ەسكەرتكىش اۆتورىنا حابارلاسىپ، «قارشىعانىڭ قولىن تۇسىرەسىڭ بە، اينالايىن؟!» دەگەندە ول بۇل شەشىمىن بىلاي ءتۇسىندىردى. «ارتىنداعى ۇرپاققا مەن وسىلاي دومبىرانى بيىككە كوتەرىپ كەتتىم، سەندەر ەندى سول بيىكتەن تۇسىرمەڭدەر» دەگەن ءمان بەرگەنىن ايتقان ەدى، - دەدى جۇبايى نۇربيكە جۇماعالي قىزى.
قارشىعا احمەدياروۆ - كۇي ونەرىنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس قازاق رۋحانياتىنىڭ سيمۆولىنا اينالعان تۇلعا. ونىڭ دومبىرادان توگىلگەن كۇيلەرى - ۇلتتىڭ ءۇنى، تاريحتىڭ تىنىسى.