- زەرتتەۋ ناتيجەلەرى تاياۋ شىعىس ءوڭىرىنىڭ كليماتى جەر وربيتاسىنداعى بولماشى، ءبىراق تۇراقتى وزگەرىستەردىڭ اسەرىنەن مىڭداعان جىل بويى بىرتىندەپ قۇرعاق بولا باستاعانىن كورسەتتى. بۇل وزگەرىستەر اتلانت مۇحيتى مەن جەر اتموسفەراسىنداعى قىسقا مەرزىمدى اۋىتقۋلارمەن قاباتتاسىپ، قولا داۋىرىندەگى اپات كەزىندە اسا كۇشتى قۋاڭشىلىقتاردىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولدى، - دەدى ستوكگولم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كليماتتانۋشىسى كەترين پاۋەر.
عالىمدار كوپتەن بەرى قولا ءداۋىرىنىڭ سوڭىندا تاياۋ شىعىس پەن جەرورتا تەڭىزىنىڭ باسقا وڭىرلەرىندەگى كوپتەگەن وركەنيەتتىڭ نەلىكتەن كەنەتتەن كۇيرەگەنىن انىقتاۋعا تىرىسىپ كەلەدى. بۇعان دەيىنگى ارحەولوگيالىق قازبالار مەن تاريحي دەرەكتەر بۇل قۇبىلىستىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن جانە بىرنەشە قۋاڭشىلىق كەزەڭىمەن بايلانىستى ەكەنىن كورسەتكەن. سونىڭ سالدارىنان كريتو- ميكەن وركەنيەتى مەن حەتت پاتشالىعى جويىلىپ، ەگيپەت، اسسيريا، ۆاۆيلون جانە فينيكيا مەملەكەتتەرى ەداۋىر السىرەگەن.
الايدا مۇنداي قۋاڭشىلىقتارعا ناقتى نە تۇرتكى بولعانى وسى ۋاقىتقا دەيىن بەلگىسىز ەدى. وسىعان بايلانىستى شۆەد زەرتتەۋشىلەرى ب. ز. د. VI مىڭجىلدىقتان بۇگىنگى كەزەڭگە دەيىنگى شىعىس جەرورتا تەڭىزى ءوڭىرىنىڭ كليماتتىق وزگەرىستەرىن جان-جاقتى زەرتتەدى. ول ءۇشىن عالىمدار 8 مىڭ جىل بۇرىنعى ەۋروپانىڭ كليماتى تۋرالى بەلگىلى دەرەكتەر نەگىزىندە جەردىڭ كومپيۋتەرلىك مودەلىن جاسادى.
ەسەپتەۋلەر قولا داۋىرىندەگى اپاتقا ءبىر عانا ەمەس، بىرنەشە كليماتتىق ءۇردىس قاتار اسەر ەتكەنىن كورسەتتى. ولاردىڭ بارلىعى جەر وربيتاسىنىڭ پارامەترلەرىندەگى بىرتىندەپ وزگەرىستەرمەن بايلانىستى بولعان. سونىڭ سالدارىنان سولتۇستىك جارتى شار جاز مەزگىلىندە از جىلۋ الىپ، تەڭىز سۋى ناشار قىزعان، ال تروپيكتەرگە ىلعال جەتكىزەتىن مۋسسوندار السىرەگەن. بۇعان قوسا، جەلدەردىڭ سولتۇستىككە ىعىسۋى تاياۋ شىعىستا جاۋىن-شاشىننىڭ ودان ءارى ازايۋىنا ىقپال ەتكەن.
زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، بۇل وزگەرىستەر اتلانت مۇحيتى مەن اتموسفەراداعى ۇزاق مەرزىمدى كليماتتىق اۋىتقۋلاردى دا وزگەرتىپ، قولايسىز جاعدايلاردا قۋاڭشىلىقتىڭ كۇشەيۋىنە اسەر ەتكەن. سونىڭ ناتيجەسىندە ب. ز. د. XII عاسىر بويى سوزىلعان وتە كۇشتى ءارى ۇزاق قۋاڭشىلىق قالىپتاسىپ، قولا ءداۋىرى وركەنيەتتەرىنىڭ كۇيرەۋىنە جانە «تەڭىز حالىقتارىنىڭ» ەجەلگى مەملەكەتتەرگە جاپپاي شابۋىل جاساۋىنا ىقپال ەتكەن.
بۇعان دەيىن تۇركىستان وبلىسىندا قاڭلى داۋىرىنە تيەسىلى حان يمپەرياسىنىڭ ايناسى تابىلعانى حابارلاعان.