ول تەك ءدىني قايراتكەر عانا ەمەس، سونىمەن قاتار تۇركى تىلىندە جازىلعان رۋحاني ادەبيەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى سانالادى. ياساۋيدىڭ ەسىمى ورتا ازيا، دەشتى قىپشاق جانە انادولى كەڭىستىگىندە كەڭ تارالىپ، ونىڭ ءىلىمى بىرنەشە عاسىر بويى قوعامنىڭ رۋحاني ومىرىنە اسەر ەتتى.
«ياساۋي» اتانۋى جانە رۋحاني قالىپتاسۋى
احمەتتىڭ «ياساۋي» دەگەن لاقاپ اتى ونىڭ شىققان جەرىنە بايلانىستى قالىپتاسقان. ورتاعاسىرلىق دەرەكتەردە قازىرگى تۇركىستان قالاسى «ياسى» اتاۋىمەن بەلگىلى بولعان. سوپىلىق ءداستۇر بويىنشا، رۋحاني كەمەلدىككە جەتكەن تۇلعالارعا ولاردىڭ شىققان وڭىرىنە قاتىستى نيسبا (اتاۋ) بەرىلەدى. وسى تۇرعىدان العاندا، «ياساۋي» - «ياسىدان شىققان» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ونىڭ رۋحاني قالىپتاسۋىنا ايگىلى سوپى ۇستازدار، سونىڭ ىشىندە ارىستان بابتىڭ ىقپالى ەرەكشە بولعانى تاريحي ەڭبەكتەردە جيى ايتىلادى. ياساۋي ءىلىمى شاريعات، تاريقات، ماعريفات جانە حاقيقات ساتىلارىن قامتيتىن جۇيەلى سوپىلىق مەكتەپ رەتىندە قالىپتاستى.
ياساۋيدىڭ باستى ەڭبەگى - «ديۋاني حيكمەت». بۇل شىعارما تۇركى تىلىندە جازىلىپ، يسلامدىق قۇندىلىقتاردى قاراپايىم حالىققا تۇسىنىكتى تۇردە جەتكىزۋدى ماقسات ەتتى. حيكمەتتەرىندە ول ءناپسىنى تىيۋ، دۇنيەگە تاۋەلدى بولماۋ، سابىر مەن تاقۋالىقتى ساقتاۋ سەكىلدى ۇعىمداردى العا تارتادى. ياساۋي مەكتەبى سوپىلىق ءىلىمدى تەك تەوريالىق دەڭگەيدە ەمەس، پراكتيكالىق تۇرعىدا دا جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالدى. ونىڭ شاكىرتتەرى بۇل ءىلىمدى كەڭ ايماقتارعا تاراتىپ، كەيىنگى رۋحاني قوزعالىستارعا نەگىز قالادى.
ياساۋي ءىلىمى تەك ءبىر وڭىرمەن شەكتەلمەگەن. ونىڭ شاكىرتتەرى ارقىلى بۇل ءىلىم ورتا ازيادان باستاپ انادولىعا دەيىن تارالعان. تۇركىستان عاسىرلار بويى زيارات ەتەتىن رۋحاني ورتالىققا اينالدى. تاعى ءبىر قىزىعى - ونىڭ ەڭبەكتەرى قاراپايىم تىلدە جازىلعان. بۇل سول زامان ءۇشىن سيرەك قۇبىلىس ەدى. كوپ عۇلامالار ەڭبەكتەرىن اراب نەمەسە پارسى تىلىندە جازسا، ياساۋي حالىققا تۇسىنىكتى جولدى تاڭدادى.
63 جاس جانە قىلۋەتكە ءتۇسۋ ءداستۇرى
تاريحي جانە اگيوگرافيالىق دەرەكتەردە قوجا احمەت ياساۋي پايعامبار جاسى – 63 كە تولعاننان كەيىن ءومىر سالتىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەنى ايتىلادى. بۇل شەشىم يسلامداعى مۇحاممەد پايعامبار ومىرىمەن بايلانىستى سيمۆولدىق مانگە يە. سوپىلىق تۇسىنىك بويىنشا، بۇل جاس - رۋحاني كەمەلدىكتىڭ شىڭى. ياساۋي وسى كەزەڭنەن باستاپ جەر بەتىندەگى تىرشىلىكتەن ءىشىنارا باس تارتىپ، قىلۋەتكە - جەر استى عيبادات ورنىنا ءتۇسۋ ارقىلى ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىن وتكىزگەن.
«قىلۋەت» (اراب. حالۋات) - سوپىلىق تاجىريبەدە جالعىزدىققا كەتۋ، دۇنيەدەن وقشاۋلانۋ ارقىلى رۋحاني تازارۋ ۇدەرىسىن بىلدىرەدى. بۇل تەك فيزيكالىق وقشاۋلانۋ ەمەس، ادامنىڭ ىشكى دۇنيەسىن تارتىپكە كەلتىرۋ، ناپسىدەن ارىلۋ جانە جاراتۋشىمەن بايلانىسىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان تاجىريبە.
ياساۋي قىلۋەتى - وسى تاجىريبەنىڭ ناقتى ارحيتەكتۋرالىق كورىنىسى. تۇركىستان قالاسىندا ورنالاسقان بۇل كەشەن جارتىلاي جەر استىنا سالىنعان جانە بىرنەشە فۋنكتسيونالدىق بولمەلەردەن تۇرادى.
قىلۋەتتىڭ قۇرىلىمى جانە كەزەڭدەرى
ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەرگە سايكەس، قىلۋەت بىرنەشە تاريحي كەزەڭدە قالىپتاسقان. ەڭ كونە بولىگى - «عار» دەپ اتالاتىن شاعىن بولمە. بۇل بولمە XII عاسىرعا، ياعني ياساۋيدىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭىنە جاتادى.
كەيىنگى عاسىرلاردا قىلۋەت كەڭەيتىلىپ، تولىققاندى كەشەنگە اينالعان. ونىڭ قۇرامىنا:
جاماعاتحانا
مەشىت
تۇرمىستىق بولمەلەر
شارۋاشىلىق كەڭىستىكتەر ەنگەن. قىلۋەتتىڭ ەڭ ۇلكەن بولمەسى - جاماعاتحانا، وندا زىكىر راسىمدەرى وتكىزىلگەن.
«عار» بولمەسى جانە ونىڭ ەرەكشەلىگى
قىلۋەتتەگى ەڭ كونە ءارى ماڭىزدى بولىك - «عار» بولمەسى. ارحەولوگيالىق دەرەكتەر بۇل بولمەنىڭ باسقا قۇرىلىمداردان بۇرىن سالىنعانىن كورسەتەدى. ونىڭ قابىرعالارىنىڭ باعىتى كەيىنگى مەشىت قابىرعالارىمەن سايكەس كەلمەيدى، بۇل ءار كەزەڭدە تۇرعىزىلعانىن دالەلدەيدى. عار شامامەن 4 مەتر تەرەڭدىكتە ورنالاسقان جانە ءبىر ادامعا ارنالعان. بۇل ياساۋيدىڭ جەكە قۇلشىلىق جاساپ، رۋحاني تاجىريبە جۇرگىزگەن ورنى رەتىندە قاراستىرىلادى.
قىلۋەت كەشەنى ۋاقىت وتە بىرنەشە رەت وزگەرىسكە ۇشىراعان. XV-XVII عاسىرلاردا قايتا سالۋ جانە كەڭەيتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. ال XVIII-XX عاسىرلاردا ونىڭ سولتۇستىك بولىگى قوسىمشا تۇرعىزىلعان. XX عاسىردىڭ ورتاسىندا قۇرىلىس ايتارلىقتاي بۇزىلىپ، كەيىن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر نەگىزىندە قالپىنا كەلتىرىلدى. بۇل جۇمىستارعا ت. سەنيگوۆا مەن ە. سماعۇلوۆ سىندى عالىمدار قاتىسقان.
رۋحاني ءداستۇر جانە تاريحي ساباقتاستىق
ياساۋيدىڭ بۇل تاڭداۋى كەيىن ۇلكەن داستۇرگە اينالدى. تۇركىستانعا جىل سايىن مىڭداعان ادامدار كەلىپ، ونىڭ ءىلىمىن جالعاستىرعان. كەي دەرەكتەردە قىسقى كەزەڭدە مۇندا 20-25 مىڭ ادام جينالىپ، 40 كۇن بويى زىكىر سالعانى ايتىلادى. بۇل قۇبىلىس ياساۋي ءىلىمىنىڭ كەڭ تارالعانىن جانە ونىڭ رۋحاني ىقپالىنىڭ ۇزاق ۋاقىت ساقتالعانىن كورسەتەدى.
el.kz