بىرنەشە بۋىننىڭ جۇرەگىن ولەڭمەن جىلىتىپ، جانىنا جىردان شۋاق توككەن مارفۋعا ايتحوجانىڭ الەمى وسى قىرلارىمەن قۇندى.
بۇگىن قازاق پوەزياسىنىڭ «اققۋى» اتانعان كورنەكتى اقىن، قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مارفۋعا ايتحوجا 90 جاسقا تولدى. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ اقىنعا قۇتتىقتاۋ جەدەلحاتىن جولدادى.
پرەزيدەنت ءوز قۇتتىقتاۋىندا مارفۋعا ايتحوجانىڭ عيبراتتى عۇمىرىن ۇلتتىق ادەبيەت پەن مادەنيەتتى دامىتۋعا، قازاق پوەزياسىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە ارناعانىن اتاپ ءوتتى. اقىن جىرلارىندا قازاق دالاسى مەن تاريحى، ەلدىڭ ىنتىماعى مەن سالت-ءداستۇرى كەڭ كورىنىس تاپقانىن ايتتى.
ايدىنىن اداسپاي تاپقان «اققۋ»
«قازاق پوەزياسىنىڭ «اققۋى» دەگەن اتاۋ - ونىڭ بولمىسىن ءدال تانىتاتىن تەڭەۋ. ونىڭ ءمانىن اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت تارقاتىپ ايتتى.
- مارفۋعا ايتحوجينا - ءوزىنىڭ ومىرشەڭ ولەڭدەرىمەن جۇرتىنىڭ جۇرەگىن جاۋلاعان، نازىك سىرلى جىرلارى حالىققا كەڭ تارالعان ⅩⅩ عاسىردىڭ سوناۋ الپىسىنشى جىلدارىنان كۇنى بۇگىنگە دەيىن جىرىنىڭ جارقىلىمەن جۇرەكتەردى جىلىتىپ كەلە جاتقان ەلدىڭ سۇيىكتى اقىنى. ءبىز مارفۋعا اپايدىڭ ولەڭدەرىن بالا كەزىمىزدەن وقىپ كەلە جاتىرمىز. ونىڭ العاشقى «بالقۇراق» دەپ اتالاتىن سوناۋ 1962-جىلى شىققان جيناعى بۇكىل ادەبي قاۋىمدى ەلەڭ ەتكىزگەن. سول زاماننىڭ وزىندە جاس تولقىننىڭ العاشقى لەگىندە بولعان. ول كىسىنىڭ جازۋشىلار وداعىنا وتكەن كەزدە وزىنە تاڭداپ العان بۇركەنشىك ەسىمى «اققۋ» ەكەن. ءوزى وسكەن جەردىڭ سايرام دەگەن كولدىڭ اققۋلارىنا قىزىعىپ وسسە كەرەك.
اپايدىڭ «مارفۋعا» دەگەن اتىنىڭ ءوزىنىڭ ار جاعىندا ۇلكەن نانىم-سەنىم بار. مەككەدە سافا، ءمارۋا دەگەن تاۋلار بار. سول ءمارۋا تاۋى جاتاعان بولسا دا، بيىكتىك دەگەن ماعىنانى بەرەدى ەكەن. سول تاۋدىڭ اتىن اتاسى ايتقوجا قاجىلىقتان كەلگەندە تۋعان نەمەرەسىنە قويادى، - دەيدى اقىن.
مارفۋعا ايتحوجا 1936-جىلعى 25-تامىزدا قىتايدىڭ قۇلجا قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اتاسى ايتقوجا ەلگە بەلگىلى ءبي، شەشەن، سۋىرىپ سالما اقىن بولعان. كەڭەستىك قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە ول جازىقسىز جازالانىپ، «يتجەككەنگە» ايدالدى. اكەسى عالي دا قۋعىن-سۇرگىننىڭ زاردابىن تارتتى. قاراعاش مەكتەبىندە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جەرىنەن الماتىعا سەكسەن اداممەن بىرگە ايدالعان ول كەيىن قىتايعا وتۋگە ءماجبۇر بولعان. اشتىق پەن قۋعىن-سۇرگىن اۋلەتتىڭ تاعدىرىن تالقانداپ، تۋعان جەردەن جىراققا تىقسىردى.
مارفۋعا وسىنداي ساياساتتىڭ سۋىق كولەڭكەسى تۇسكەن اۋلەتتە دۇنيەگە كەلدى. اناسى ءبي- فاتيمانىڭ تاعدىرى دا قىزىنىڭ جۇرەگىنە وشپەس ءىز قالدىردى. ونىڭ دا ەل باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتاردى باستان وتكەرگەنىن، تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىشىن باسا الماي جات توپىراقتا دامىل تاپقانىن جيى ەسكە الادى. اقىن قۇلجاداعى گيمنازيادا مۇعالىم بولىپ جۇرگەن 1957-جىلى سول اناسى قايتىس بولدى. كەيىن تۋعان جەرىنە بارعان ساپارىندا اناسىنىڭ قابىرىنە ارنايى بارىپ، سول ءساتتى ولەڭگە اينالدىردى.
بۇل - اقىننىڭ شىعارماشىلىعىنداعى ساعىنىش جاي عانا كوركەم تاقىرىپ ەمەس ەكەنىن كورسەتەتىن ءومىر شىندىعى. اناسىنىڭ قابىرىنە بارعان سول ساپاردان «جاپىراق سىلكىنگەن كەش» اتتى جىر جيناعىن جازىپ قايتتى.
وسى ءبىر عانا ءومىر ۇزىگىنىڭ وزىنەن مارفۋعا ايتحوجا پوەزياسىنىڭ تابيعاتىن تانۋعا بولادى. ءومىر جولى جانىنا جاماعان جارا ولەڭگە اينالىپ، وزگەلەردىڭ جۇرەگىنە جەتەدى.
ول 1956-1958-جىلدارى قۇلجا قالاسىنداعى قىزدار گيمنازياسىندا مۇعالىم بولىپ ەڭبەك ەتتى. 1958-جىلى ايگىلى كوشپەن بىرگە اتامەكەنگە كەلگەننەن كەيىن قازاق ادەبيەتىنىڭ كاسىبي ورتاسىنا ارالاستى. 1965-جىلى س. م. كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ءبىتىردى. 1961-1968-جىلدارى «قازاق ادەبيەتى»، «قازاقستان مۇعالىمى» گازەتتەرىندە جۇمىس ىستەدى. 1971-جىلى ماسكەۋدەگى جوعارى ادەبي كۋرستاردى ءتامامدادى.
ونىڭ ادەبيەتتەگى جولى «بالقۇراق» جيناعىنان باستالدى. 1962-جىلى جارىق كورگەن العاشقى كىتابىنان كەيىن اقىننىڭ ونداعان جيناعى وقىرمانعا جول تارتتى. «اققۋىم مەنىڭ»، «قاراكوز ايىم»، «بايانجۇرەك»، «اق بەسىگىم»، «ساعىنىش سازى»، «اڭساۋ»، «اققۋ جۇرەك» سەكىلدى كىتاپتارى قازاق پوەزياسىنىڭ قورىنا قوسىلدى.
بۇگىندە مارفۋعا ايتحوجانىڭ 40-تان استام جيناعى جارىق كورگەن. ولەڭدەرى مەن پوەمالارى الەمنىڭ 40 تان استام تىلىنە اۋدارىلعان. ونىڭ جىرلارىنا قازاقستاننىڭ عانا ەمەس، شەتەل كومپوزيتورلارىنىڭ دا ءان جازۋى اقىن ءسوزىنىڭ شەكارادان اسىپ، وزگە جۇرەكتەرگە دە جول تاپقانىن كورسەتەدى.
«اڭساۋ»
2001-جىلى جارىق كورگەن وسى جيناق ءۇشىن اقىن 2002-جىلى مەملەكەتتىك سىيلىق الدى.
قۇلجادا تۋعان قىزدىڭ تاريحي وتانىنا دەگەن ساعىنىشى، اۋلەتىنىڭ تۋعان جەردەن امالسىز الىستاۋى، اناسىنىڭ تۋعان ەلگە دەگەن اڭسارى، كەيىنگى ومىرىندەگى اۋىر قازالار - ءبارى ونىڭ پوەزياسىنداعى وسى سەزىمدى تەرەڭدەتە ءتۇستى.
اقىننىڭ ءوزى دە ومىرىندەگى ەڭ اۋىر ساتتەردى جاسىرماي ايتقان. جەكە سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە ومىرلىك جارىنىڭ دا مەزگىلسىز قايتىس بولعانىن، كەيىن ۇلىنىڭ ومىردەن وزعانىن وزەگى ورتەنە وتىرىپ ەسكە الادى. ونىڭ شىعارماشىلىعىنداعى نازىكتىك وسىنداي سىناقتاردىڭ اراسىنان شىقتى.
ال قايسارلىعى وسىنداي تاعدىر تاۋقىمەتىنەن شىڭدالا تۇسكەنىنەن كورىنەدى. مارفۋعا ايتحوجا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما مۇشەسى بولدى. الەم قازاقتارىنىڭ كوپتەگەن حالىقارالىق فورۋمدارىنا، كونفەرەنسيالارى مەن قۇرىلتايلارىنا بەلسەندى قاتىستى. 1995-1998-جىلدارى پرەزيدەنت جانىنداعى رەسپۋبليكالىق ايەلدەر قۇقىقتارى جانە دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كەڭەستىڭ باسقارما مۇشەسى بولدى. ول «قۇرمەت بەلگىسى»، «پاراسات» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. 2009-جىلى وعان «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» قۇرمەتتى اتاعى بەرىلدى.
تۇركسوي تاققان التىن مەدال
تۇركسوي جازۋشىلار وداعىنىڭ ءتوراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت اقىننىڭ بۇگىنگى مەرەيتويى قارساڭىندا ونى «حاكىم اباي» التىن مەدالىمەن ماراپاتتايتىندارىن ءمالىم ەتتى.
- اپامىز جاس كەزىندە شاباندوز بولعان. كەيىن پوەزيا دەيتىن ارعىماقتىڭ دا جالىنان تارتىپ ءمىنىپ، بۇگىنگە دەيىن ارىنىن، ەكپىنىن باسەڭدەتكەن جوق. «شىڭداعى جازۋ»، «جاستىق شاق»، «اققۋىم مەنىڭ»، «قاراكوز ايىم»، «بايانجۇرەك» دەگەن سياقتى كوپتەگەن جىر جيناقتارى جارىق كوردى. بۇل كىسى ولەڭدى قينالماي، تابيعي قالپىندا تامشىداي ءمولدىر ەتىپ قۇيا سالاتىن ونەرىن حالقىنان اياعان جوق. بۇل كىسى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى. اپامىزدىڭ 90 عا تولعان مەرەيتويى قۇتتى بولسىن! اپامىزعا جۇزدەن اسقانشا قالامىن ەركىن سىلتەيتىندەي شابىت، ۇزاق عۇمىر، مىقتى دەنساۋلىق تىلەيمىز. سونىمەن قوسا تۇركسوي جازۋشىلار وداعىنىڭ اتىنان، كۇللى تۇركى تىلدەس قالامگەرلەردىڭ اتىنان اپامىزدى مەرەيتويىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاي وتىرىپ، «حاكىم اباي» التىن مەدالىمەن ماراپاتتايمىز جانە توسبەلگىسىن وڭىرىنە تاعامىز، - دەدى ول.
بىرنەشە بۋىننىڭ جۇرەگىن ولەڭمەن جىلىتىپ، جانىنا جىردان شۋاق توككەن اقىننىڭ الەمى سوندىقتان قۇندى.
ونىڭ جانىنىڭ نازىكتىگى - ولەڭدەرىندە. ال بولمىسىنىڭ قايسارلىعى - توقسان جىلدىق عۇمىرىندا.