وسى حالىقتىڭ تاريحى تىم كۇردەلى، 16- عاسىرداعى ۇلىتاۋ قالماقتارىمەن قاتىستى مەكەن دەپتە شامالاۋعا بولار، نە سول التايدا قالعان ەلدەردىڭ سارقىتى. 15-17 -عاسىردا ويراتقا قاراعان ، كەيىن جوڭعار مەملەكەتى قۇرىلعاندا سولارعا قاراپ قالدى. ولارمەن قوسا تىبالار، حاكاستاردا بار. 1756 -جىلعى چيڭ يمپەرياسىنىڭ ساناعىندا جوڭعار مەملەكەتىنە قاراستى كوشپەندى حالىقتىڭ سانى 600 مىڭنان اسقان، سونىڭ ىشىندە 20 مىڭ قىرعىز (قىرعىزستانداعى قىرعىز ەمەس سياقتى)، تاعى 20 مىڭ تەلەڭگىت بولعان ەكەن، تەلەڭگىتتەر وسى التايلار، ولاردى چيڭ التاي ۇراڭقايلارى دەپ اتاعان.
جوڭعاردىڭ باتىس شەگاراسى ەسىلگە تامان سىلەتىگە دەيىن بولعان ەكەن، شاماسى 18- عاسىردىڭ ورتاسىندا وسى التايلار پاۆلودار مەن شىعىس قازاقستاندا مەكەندەگەن كورىنەدى. جوڭعارلاردىڭ رەسەيمەن سىبىرگە تالاسۋ سوعىسىنان كەيىن وسى حاكاس، تىبا، التايلاردى جاپپاي وڭتۇستىككە كوشىرگەن، جوعارىداعى 20 مىڭ قىرعىزدا سول ەنەسەيلىك قىرعىزدار.
1756-1757 -جىلدارداعى جوڭعار گەنوسيدىنەن تەلەڭگىتتەر امان قالىپتى، الايدا ەندىگى جەردە باتىستان زور قاۋىپ ءتونىپ كەلە جاتتى، ول قايتا كۇشەيگەن قازاق حاندىعى ەدى. 1751-1781 -جىلدار ابىلاي حاننىڭ التىن ءداۋىرى، قازاق ورداسىنىڭ سوڭعى رەت داۋرەندەپ تاۋەكەل حان تۇسىنداعى تەريتورياعا قايتا جەتكەن كەزى بولدى، سول ءۇشىن قازاق ورداسى ءتورىت تاراپقا ىرگە كەڭەيتتى.
1. وڭتۇستىككە قوقانعا قارسى سوعىس قوزعاپ ولاردى جەڭىپ، قالالارعا بەكىپ ,1760-1780 -جىلدارى قىرعىزداردى جەڭدى.
2. 1771 -جىلى ەدىل قالماقتارىن جەڭدى، ولار كوشكەن سوڭ بوساعان جەرگە كوشىپ بارا باستادى.
3. باتىس وڭتۇستىكتە تۇركىمەن مەن قاراقالپاقتى جەڭىپ ماڭعىستاۋ مەن قىزىلورداعا تولىق ورنىقتى.
4. شىعىسقا شۇعىل ىلگەرىلەپ قالدىق جوڭعارلار مەن التاي، حاكاستاردى جەڭىپ 1760-1880 گە دەيىن تولاسسىز شىعىسقا ىرگە كەڭىتتى.
وسى التاي ۇراڭقايلارىن شابۋ وقيعاسى رەسەي- چيڭ ەكى يمپەريا نازار اۋدارعان ۇلكەن وقيعا بولدى.
1757-1758-جىلدىڭ قىسىندا ابىلايدىڭ اسكەرلەرى التاي حالقىنا شابۋىل جاساي باستادى. 1758 -جىلدىڭ كۇزىنە قاراي قازاق اسكەرلەرى التاي ايماعىندا ارەكەت ەتىپ جاتتى. نايمان تايپاسىنان شىققان كوكجال («كوك جالدى») لاقاپ اتىمەن اتالعان باتىر باراق 5000 ادامنان تۇراتىن وتريادتى باسقاردى، ال قىپشاق تايپاسىنان شىققان باتىر قوشقاربايدىڭ قولاستىندا 4000 ادام بولدى. ءار توبى 100 ساربازعا بولىنگەن قازاقتار جەرگىلىكتى حالىقتى اياۋسىز تونادى. 1758-1759 -جىلدىڭ قىسىندا ولجاعا تولى قازاق اسكەرلەرىنىڭ ءبىر بولىگى وزدەرىنىڭ كوشپەلى لاگەرلەرىنە ورالا باستادى، ءبىراق كەيبىرەۋلەرى جەرگىلىكتى قىستاۋلارعا شابۋىل جاساۋدى جالعاستىرۋ ءۇشىن التايدا قونىستانىپ قالدى.
ولجا شىنىمەن دە كوپ بولدى. قۇجاتتامالىق دالەلدەرگە سايكەس، 1759 -جىلدىڭ قاڭتارىندا قوشقارباي باتىر سەمەيدەگى ورىس شەنەۋنىكتەرىنە شامامەن 300 التايلىقتى جەكە ءوزى باسىپ العانىن ماقتان تۇتقان. وسىدان كەيىن قازاق باتىرى التاي ۇلىستارىنا تاعى دا شابۋىل جاساپ، كوكشىن مەن ناميقاي زايساندارىن تالقاندادى. شابۋىل كەزىندە تاعى 1500-گە جۋىق التاي تۇتقىنعا الىندى. التايلىقتار قازاقتارعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن بارىن سالدى. ءبىر شايقاستا ايبىندى قوشقارباي ءتىپتى ءولتىرىلدى. 1759 -جىلدىڭ ساۋىرىندە ءسىبىر قورعانىس شەبىنىڭ قولباسشىسى فراۋەندورف ابىلايعا حابارلاسىپ، التايدىڭ رەسەي ازاماتتىعى تۋرالى حابارلاپ، تۇتقىنعا الىنعان تۇتقىنداردى قايتارۋدى بۇيىردى. قازاق سۇلتانى بۇل شابۋىلدارعا قاتىسى جوق ەكەنىن جانە ءوز ۇلىسىندا التاي تۇتقىندارىنىڭ بار ەكەنىن جوققا شىعاردى. 1760 -جىلى كوكجال باراق ورىس-قىتاي «دۆودانتتارىنا» قارسى تاعى دا ءىرى شابۋىل جاساپ، سودان كەيىن چيڭ باعىنىشتىلارى بولعان ۋحريانحاي زايسان چاداقتىڭ ۇلىسىن تالقاندادى. باتىر ونى قىتايعا دەيىن قۋىپ جەتتى جانە سول جەردە قونىستاندى.
ال 1770 -جىلدارى قازىرگى قىتايعا قاراستى التاي ايماعىنىڭ باتىسىندا وتىرعان وسى التاي ۇراڭقايلارىمەن تاعىدا سوعىس بولعان. قابانباي باتىر مەن ەر جانىبەك باستاعان قازاقتار التايلاردى قازىرگى رەسەيدەگى مەكەنىنە ىعىستىرعان، سولارمەن قاتار دوربەتتەردە ىعىسقان. ول كەزدە قازىرگى التاي رەسپۋبليكاسى ءالى چيڭ ەلىنە قاراعان، كەيىن رەسەيگە قاراپ كەتتى.
قازاقتىڭ 4000000 شارشى كم الىپ تەريتوريادا وتىرۋى وسى ءتورت توڭىرەگىندەگى حالىقتاردىڭ ءبارىن جەڭگەنىنە تىكە بايلانىستى قالىپتاستى. سوندىقتان قازاق 19 -عاسىرعا دەيىن جۋاس حالىق بولماعان.
اۆتورى: ەرزات كارىباي
***
ماقالانى تەرەڭدەپ ءتۇسىنۋ ءۇشىن وسى ماقالاعا ارنالىپ جازىلعان Meastro Madualiyev تىڭ وزەكتى پىكىرمەن دە بولىستىك.
«بىرىنشىدەن، ابىلاي حان تۇسىنداعى قازاق مەملەكەتىنىڭ اۋماقتىق ەكسپانسياسى - جاي عانا باسقىنشىلىق ەمەس، جوڭعار مەملەكەتىنىڭ كۇيرەۋىنەن كەيىن پايدا بولعان «ساياسي ۆاكۋۋمدى» تولتىرۋ پروتسەسى بولدى. جوڭعار حاندىعى جويىلعاننان كەيىن ونىڭ يەلىگىندەگى اۋماقتار مەن وعان باعىنىشتى بولعان ۇساق حالىقتار (تەلەڭگىتتەر، ۇراڭقايلار، حاكاستار) يەسىز قالدى. ابىلاي حان بۇل وڭىرلەرگە ءوز ىقپالىن ورناتۋ ارقىلى قازاق ەلىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتىپ، جايىلىمدىق جەرلەردى كەڭەيتۋدى كوزدەدى.
ەكىنشىدەن، التاي وڭىرىندەگى تەلەڭگىتتەر مەن ۇراڭقايلاردىڭ جاعدايىنا توقتالساق، ولار تاريحي تۇرعىدان وتە كۇردەلى جاعدايدا قالدى. ولار ءبىر جاعىنان چيڭ يمپەرياسىنىڭ، ەكىنشى جاعىنان رەسەيدىڭ، ءۇشىنشى جاعىنان قازاق حاندىعىنىڭ مۇددەلەرى توعىسقان ايماقتا ءومىر ءسۇردى. قازاق باتىرلارىنىڭ (باراق، قوشقارباي، قابانباي، جانىبەك) التايعا جورىقتارى، نەگىزىنەن، جوڭعارلاردىڭ ىقپالىنان قالعان اسكەري-ساياسي قالدىقتاردى جويۋ جانە ايماقتى تولىقتاي قازاق حاندىعىنىڭ باقىلاۋىنا الۋ ستراتەگياسى بولدى. تۇتقىنداردى الۋ، مال-مۇلىكتى ولجالاۋ - سول زاماننىڭ اسكەري ءداستۇرى مەن ەكونوميكالىق قۇرىلىمىنىڭ اجىراماس بولىگى ەدى.
ۇشىنشىدەن، بۇل وقيعالار رەسەي جانە چيڭ يمپەريالارىمەن قارىم-قاتىناستاعى كۇردەلى ديپلوماتيالىق ويىندى كورسەتەدى. ابىلاي حاننىڭ ورىس شەنەۋنىكتەرىنە التاي تۇتقىندارىنا قاتىسى جوق ەكەنىن ايتىپ اقتالۋى، ونىڭ يمپەريالارمەن تىكەلەي قاقتىعىستان قاشىپ، ءوز مۇددەسىن ساياسي ايلا-شارعى ارقىلى جۇزەگە اسىرعانىن بىلدىرەدى. ابىلاي حان ەكى يمپەريانىڭ اراسىنداعى قايشىلىقتى شەبەر پايدالانا وتىرىپ، قازاق جەرىنىڭ شەكاراسىن بەكىتتى.
تورتىنشىدەن، ءسىز ايتقانداي، كورشىلەس حالىقتاردىڭ بۇگىنگى تاڭداعى قازاقتارعا قاتىستى وكپە-نازى نەمەسە جاعىمسىز پىكىرلەرى - تاريحتىڭ تەرەڭىندەگى وسى ايماقتىق باسەكەلەستىك پەن سوعىستاردىڭ سالدارى. XVIII عاسىرداعى قازاقتاردىڭ اسكەري قۋاتى - ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەڭ ءىرى مەملەكەتتەردىڭ بىرىنە اينالۋىنىڭ ناتيجەسى. سول كەزدەگى كۇش كورسەتۋ ساياساتى، تەرريتوريالدى اۋماقتاردى جەڭىپ الۋ - سول زاماننىڭ زاڭى بولدى. قازاق حاندىعى ءوز اۋماعىن قورعاپ قانا قويماي، كورشىلەرىنىڭ ەسەبىنەن ۇلتتىق مۇددەسىن جۇزەگە اسىرا الدى.
قورىتا ايتقاندا، التاي ۇراڭقايلارىنىڭ ىعىستىرىلۋى - ۇلكەن يمپەريالاردىڭ گەوساياسي باسەكەسىنىڭ اياسىندا وتكەن لوكالدى، ءبىراق ماڭىزدى تاريحي پروتسەسس. قازاقتاردىڭ وسى اۋماقتا ورنىعۋى - مەملەكەتتىلىكتى ساقتاپ قالۋدىڭ جانە اۋماقتىق تۇتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ەدى. بۇل وقيعالار قازاق تاريحىنىڭ ەرلىككە تولى، ءارى وتە قاتال كەزەڭدەرىن كورسەتەدى، وندا جەڭىس - ۇلتتىق ومىرشەڭدىكتىڭ نەگىزگى ولشەمى بولدى. وسى تاريحي شىندىقتى وبەكتيۆتى تۇردە تانۋ - ءبىزدىڭ قازىرگى مەملەكەتتىك شەكارامىزدىڭ قالاي قالىپتاسقانىن تۇسىنۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى.»