ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسسيستەنت-پروفەسسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەدىل نويانوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزىن قالاعان ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق مەملەكەتتەردەگى شەكارا ماسەلەسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ساق داۋىرىنەن باستاۋ قاجەت.
ساقتار جاۋدى شەكارادا ەمەس، ەل ىشىندە توقتاتقان
تاريحشىنىڭ سوزىنشە، كەيىن قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلەس قوسقان ەتنوستار قازىرگى قازاقستان اۋماعىنان الدەقايدا كەڭ كەڭىستىكتە ءومىر سۇرگەن. سوندىقتان ولاردىڭ شەكاراعا دەگەن كوزقاراسى وتىرىقشى مەملەكەتتەردەن ەرەكشەلەندى.
بۇل ەرەكشەلىك گەرودوتتىڭ «تاريح» ەڭبەگىندە سيپاتتالعان پارسى پاتشاسى 1-دارييدىڭ سكيفتەرگە قارسى جورىعىنان انىق كورىنەدى.
سكيفتەر پارسى اسكەرىنە قارسى سوعىس ماسەلەسىندە ەكىگە بولىنەدى. گەلون، بۋدين جانە سارمات تايپالارى سوعىسۋ تۋرالى شەشىم قابىلداسا، قالعان ءۇش تايپا اشىق شايقاسقا قاتىسۋدان باس تارتادى. سوعىسۋعا بەل بۋعان تايپالار ءوز كەزەگىندە بەيتاراپ تايپالاردىڭ جەرى ارقىلى شەگىنە وتىرىپ، قۇدىقتاردىڭ كوزىن جاۋىپ، جاۋ اسكەرى پايدالانۋى مۇمكىن ءشوپتى ورتەپ وتىرعان.
ەدىل نويانوۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل كەزدەيسوق ارەكەت ەمەس، الدىن الا ويلاستىرىلعان اسكەري ستراتەگيا بولعان.
- وسى ۋاقىتقا دەيىن ليديانى، اسسيريانى، ەگيپەتتى جانە ۆاۆيلوندى باعىندىرعان پارسى يمپەرياسى كوشپەلىلەردى دە وزىنە قاراتۋعا تىرىستى. الايدا سكيفتەردىڭ اسكەري تاكتيكاسى مۇلدەم بولەك ەدى. ولار حالقىن دا، مالىن دا ىشكەرى كوشىرىپ، جاۋدى ەلدىڭ تەرەڭىنە قاراي جەتەلەدى. جول بويىنداعى سۋ كوزدەرىن جاۋىپ، جىلقىعا ازىق بولاتىن ءشوپتى ورتەپ وتىردى. نەگىزگى ماقسات قارسىلاستىڭ كۇشىن السىرەتۋ بولاتىن. پارسىلار ءۇشىن مۇنداي سوعىس ءتاسىلى تۇسىنىكسىز بولدى، - دەيدى تاريحشى.
داريي جورىقتىڭ سوزىلىپ كەتكەنىن كورىپ، سكيف پاتشاسى يدانفيرسكە ارنايى ەلشى جىبەرەدى.
- داريي يدانفيرسكە «اقىماق! نەگە ۇنەمى قاشا بەرەسىڭ؟ كۇشىڭە سەنسەڭ، شايقاسقا شىق. ءالسىز بولساڭ، جەرىڭ مەن سۋىڭدى سىيعا تارتىپ، كەلىسىمگە كەل» دەگەن مازمۇندا حابار جىبەرەدى. ءبىراق يدانفيرس «مەن بۇرىن دا، قازىر دە قورىققاننان قاشقان ەمەسپىن. مەنىڭ ەلىمدە سەن قيراتىپ كەتەتىن قالالار نەمەسە اتىڭنىڭ تۇياعى تاپتاپ وتەتىن ەگىس القاپتارى جوق» دەيدى. بۇل كوشپەلىلەر ءۇشىن باستى ماسەلە قالانى قورعاۋ ەمەس، حالىق پەن جەردى ساقتاۋ بولعانىن كورسەتەدى، - دەيدى ەدىل نويانوۆ.
اقىرىندا پارسى اسكەرى سكيفتەردى تولىق باعىندىرا الماي، ءوز جەرىنە شەگىنۋگە ءماجبۇر بولادى.
توميريس پەن كير: كوشپەلىلەردىڭ قورعانىس ءتاسىلى
ساقتار تاريحىنداعى شەكارا مەن جەر قورعاۋ ماسەلەسى ايگىلى توميريس پەن پارسى پاتشاسى كير اراسىنداعى سوعىستا دا بايقالادى.
گەرودوتتىڭ دەرەگىنشە، كير سىردارياعا كوپىر سالدىرىپ، ماسساگەتتەر جەرىنە وتەدى. العاشىندا ماسساگەتتەردىڭ شەگىنۋىن جەڭىس رەتىندە قابىلداعانىمەن، كەيىن توميريس باسقارعان اسكەردىڭ جويقىن شابۋىلىنا تاپ بولادى.
- توميريس باسقارعان اسكەر كەيىن قارسى شابۋىلعا شىعىپ، پارسىلاردى تالقاندايدى. سوڭىندا كيردىڭ ءوزى قازا تابادى، - دەيدى تاريحشى.
عۇندار شەكارانى قالاي كۇزەتتى
ۇقساس اسكەري تاكتيكا كونە عۇنداردا دا بولعان.
قىتايدىڭ «حانشۋ» («حان اۋلەتى») جىلناماسىندا كوشپەلىلەرمەن سوعىس جۇرگىزۋدىڭ قيىندىعى بىرنەشە رەت ايتىلادى. قىتاي اسكەرلەرى عۇنداردىڭ شەگىنە وتىرىپ شايقاسۋىن تۇسىنە الماعان.
- جىلنامالاردا «تاعىلار اتتارىن كەرى بۇرىپ قاشۋدى وزىنە نامىس كورمەيدى» دەگەن مازمۇنداعى سيپاتتامالار كەزدەسەدى. شىن مانىندە، بۇل قورقاقتىق ەمەس، اسكەري ايلا بولاتىن. عۇندار قارسىلاسىن ەل ىشىنە كىرگىزىپ، ونىڭ ازىق-تۇلىگى ازايىپ، سۋ تاپشىلىعى باستالعان كەزدە كۇتپەگەن جەردەن سوققى بەرگەن. وسىلايشا، ولار ءوز جەرىن ساقتاپ قالدى، - دەيدى ەدىل نويانوۆ.
«جەر - مەملەكەتتىڭ نەگىزى»
تاريحشى كوشپەلىلەر ءۇشىن جەردىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى بولعانىن عۇن مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى مودە ءتاڭىرقۇت تۋرالى وقيعادان كورۋگە بولاتىنىن ايتادى.
دۋنحۋ بيلەۋشىسى العاشىندا مودەنىڭ اكەسىنەن قالعان سايگۇلىك اتتى سۇرايدى. كەيىن امەڭگەرلىك جولمەن العان ايەلىن تالاپ ەتەدى. مودە ەكەۋىن دە بەرەدى. مۇنى السىزدىك دەپ قابىلداعان كورشى بيلەۋشى ەكى ەل اراسىنداعى شولەيتتى اۋماقتى سۇراتقاندا جاعداي وزگەرەدى.
- مودە بۇل جولى ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىعىپ، سوعىس جاريالايدى. ونىڭ ايگىلى «جەر - مەملەكەتتىڭ نەگىزى» دەگەن ءسوزى بار. كوشپەلىلەر ءۇشىن جەر جاي عانا اۋماق ەمەس، مەملەكەتتىلىكتىڭ تىرەگى سانالعان. سوندىقتان تەرريتوريا ماسەلەسىندە ەشقانداي ىمىرا بولماعان، - دەيدى تاريحشى.
ۇلىستار مەن جۇزدەر - كوشپەلى شەكارانىڭ نەگىزى
ورتا عاسىرلاردا مەملەكەت اۋماعى ۇلىستىق جۇيە ارقىلى بەلگىلەندى.
التىن وردا داۋىرىندە ءاربىر ۇلىس بەلگىلى ءبىر شىڭعىس اۋلەتىنىڭ وكىلىنە تيەسىلى كوشىپ-قونۋ اۋماعى رەتىندە قالىپتاستى. سول اۋماقتار مەملەكەت شەكاراسىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولدى.
بۇل جۇيە كەيىن قازاق حاندىعىندا دا جالعاستى.
- قازاق حاندىعىن قۇرعان كەرەي مەن جانىبەك ۇرپاقتارىنىڭ ءارقايسىسىنىڭ ءوز ۇلىسى بولدى. ۇلىستار بەلگىلى ءبىر رۋ- تايپالاردىڭ قونىستانۋ ايماقتارى نەگىزىندە قالىپتاستى. كەيىن تاۋكە حان تۇسىندا باسقارۋ جۇيەسى وزگەرىپ، جۇزدىك قۇرىلىم ورنىقتى. وسىلايشا، ۇلى ءجۇز، ورتا ءجۇز جانە كىشى ءجۇز تۇرىندەگى ەتنيكالىق- تەرريتوريالىق ايماقتار قالىپتاستى، - دەيدى ەدىل نويانوۆ.
تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، كىشى ءجۇز سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسىنان ەدىلگە دەيىنگى ءوڭىردى قامتىسا، ورتا ءجۇز قازىرگى ورتالىق، سولتۇستىك جانە شىعىس قازاقستاندى مەكەندەدى. ال ۇلى ءجۇزدىڭ نەگىزگى قونىستارى جەتىسۋ مەن وڭتۇستىك قازاقستاندا ورنالاستى.
ءاربىر رۋدىڭ قىستاۋى، جايلاۋى، كوكتەۋى مەن كۇزەۋى ناقتى بەلگىلى بولدى. سوندىقتان كوشپەلى قوعامدا جەردىڭ كىمگە تيەسىلى ەكەنى ارنايى كارتا بولماسا دا جاقسى انىقتالعان.
قورىمدار - جەردىڭ ەڭ ماڭىزدى بەلگىسى
كوشپەلى قوعامدا شەكارانىڭ ماڭىزدى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى اتا-بابا قورىمدارى بولدى.
- ادەتتە بەلگىلى ءبىر رۋدىڭ جەرى سول وڭىردەگى قورىمدار ارقىلى تانىلدى. قىستاۋلار ماڭىنداعى زيراتتار جەرگە يەلىك ەتۋدىڭ بەلگىسى سانالدى. بۇل ءداستۇردىڭ تامىرى وتە تەرەڭدە جاتىر. بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان ساق قورعاندارى مەن قورىمدارى بەلگىلى ءبىر قاۋىمنىڭ وسى جەردى ەجەلدەن مەكەندەگەنىن كورسەتەدى، - دەيدى تاريحشى.
ونىڭ ايتۋىنشا، كوشپەلىلەر وزدەرىنە قالا نەمەسە ساراي سالماسا دا، اتا-بابا قورىمدارىن تۇرعىزۋعا ەرەكشە ءمان بەرگەن.
- يدانفيرستىڭ دارييگە ايتقان تاعى ءبىر ماڭىزدى ءسوزى بار. ول «ەگەر شىنىمەن سوعىسقىڭ كەلسە، ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ قورىمدارىن تاۋىپ كور. سوندا ءبىز سەندەرمەن سوعىسامىز با، جوق پا، سونى كورەسىڭ» دەيدى. بۇل كوشپەلىلەر ءۇشىن جەر مەن اتا- بابا رۋحىنىڭ اجىراماس ۇعىم بولعانىن كورسەتەدى، - دەيدى ەدىل نويانوۆ.
قاراۋىل توبەلەردەن كەنەسارىعا دەيىن
قازاق دالاسىندا شەكارا قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە قاراۋىل توبەلەردىڭ دە ماڭىزى زور بولدى.
بيىك توبەلەر سىرتتان كەلە جاتقان جاۋدىڭ باعىتىن باقىلاۋعا جانە ەلگە دەر كەزىندە حابار جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرگەن.
تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، XVIII عاسىرداعى «اقتابان شۇبىرىندى» كەزەڭىنەن كەيىن قازاقتار اتا قونىسىن ساقتاپ قالىپ قانا قويماي، جوڭعارلاردى ءوز جەرىنەن ىعىستىرا الدى. كەيىن قوقان جانە حيۋا حاندىقتارىنىڭ قىسىمىنا قارسى كۇرەستەر دە وسى ماقساتپەن جالعاستى.
- كەنەسارى حاننىڭ، جانقوجا باتىردىڭ جانە باسقا دا قازاق باتىرلارىنىڭ كۇرەستەرى ءوز جەرىن ساقتاۋ مەن قايتارىپ الۋ جولىنداعى قوزعالىستار بولدى. جەر ماسەلەسى قازاق قوعامىندا ءاردايىم ەرەكشە ورىن الدى، - دەيدى ول.
سونىمەن قاتار XIX عاسىردا رەسەي يمپەرياسى قازاق دالاسىندا اكىمشىلىك جانە سوت رەفورمالارىن جۇرگىزگەن كەزدە دە «جەر داۋى» مەن «جەسىر داۋى» سياقتى ماسەلەلەردى قازاقتاردىڭ ءوز قۇزىرىندا قالدىرعان.
ەدىل نويانوۆتىڭ پىكىرىنشە، قازىرگى قازاقستان اۋماعى - قازاق مەملەكەتتىلىگى تاريحىندا ورىن العان ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق مەملەكەتتەردىڭ مۇراسى عانا ەمەس، وسى جەردە ءومىر سۇرگەن رۋ- تايپالاردىڭ عاسىرلار بويعى قونىستارىنىڭ جالعاسى.
- قازاق حالقىنىڭ بۇگىنگە دەيىن كوپ وڭىردە ءبىر رۋدىڭ وكىلدەرىن جەكە قورىمدارعا جەرلەۋى ەجەلگى ءداستۇردىڭ ساقتالعانىن كورسەتەدى. بۇل ساق داۋىرىنەن باستاۋ الاتىن جەرگە يەلىك ەتۋ مادەنيەتىنىڭ جالعاسى. بۇل كۇنى دە رۋحى قازاق، ەلىن سۇيەتىن ازامات ءۇشىن قازاقستاننىڭ ءار ءوڭىرى قاسيەتتى جەر بولىپ سانالادى، - دەيدى تاريحشى.
ونىڭ سوزىنشە، قازىرگى قازاقستان اۋماعى عاسىرلار بويى وسى جەردە ءومىر سۇرگەن جانە قازاق ۇلتىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلەس قوسقان رۋ- تايپالاردىڭ تاريحي مەكەنى رەتىندە ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتىپ وتىر.
ەسكە سالايىق، بۇعان دەيىن قازاق قوعامىندا سوعىس تۇتقىندارى قالاي ءومىر سۇرگەنى تۋرالى جازعان ەدىك.
اۆتورلار
مەيىرمان لەس