بۇل ەرەكشە قورعالاتىن اۋماق باتىس تيان-شاننىڭ قازاقستانداعى بولىگىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا قۇرىلعان جانە ەلىمىزدىڭ تابيعي مۇراسىن قورعاۋدا ماڭىزدى ورىن الادى.
ۇلتتىق پارك نە ءۇشىن قۇرىلدى؟
XX عاسىردىڭ سوڭىندا قازىرگى تۇركىستان وبلىسىنداعى تولەبي، تۇلكىباس جانە قازىعۇرت اۋداندارىنىڭ تاۋلى ايماقتارى ورمان جانە جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ قاراۋىندا بولدى. الايدا بۇل ۇيىمدار نەگىزىنەن شارۋاشىلىق جۇمىستارمەن اينالىسقاندىقتان تابيعاتتى قورعاۋ ماسەلەسىنە جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەدى.
سونىڭ سالدارىنان زاڭسىز اعاش كەسۋ، براكونەرلىك اڭشىلىق، ورمان ورتتەرى جيىلەپ، جايىلىمداردى شامادان تىس پايدالانۋ كەڭ ەتەك الدى. ناتيجەسىندە ارشا ورماندارى مەن جابايى جەمىس اعاشتارىنىڭ كولەمى قىسقارىپ، كوپتەگەن اڭ-قۇس تۇرلەرىنىڭ سانى ازايدى. اسىرەسە حالىقارالىق جانە ۇلتتىق قىزىل كىتاپقا ەنگەن مەنزبير سۋىرىنىڭ ەرەكشە پوپۋلياتسياسى جويىلىپ كەتۋ قاۋپىنە تاپ بولدى.
2001-2005-جىلدارى بۇكىلالەمدىك بانك پەن عالامدىق ەكولوگيالىق قوردىڭ قولداۋىمەن قازاقستان، قىرعىزستان جانە وزبەكستان قاتىسقان ترانسشەكارالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرى بۇل اۋماقتىڭ بيولوگيالىق الۋانتۇرلىلىگى وتە جوعارى ەكەنىن جانە ونى ەرەكشە قورعاۋعا الۋ قاجەتتىگىن كورسەتتى.
وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ 2006-جىلعى 26-قاڭتارداعى قاۋلىسىمەن 149 مىڭ گەكتاردان استام اۋماقتا سايرام-وگەم مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى قۇرىلدى.
پاركتىڭ قازىرگى اۋماعى
باستاپقىدا ۇلتتىق پاركتىڭ جالپى اۋماعى 149053 گەكتار بولعان. كەيىن ونىڭ 15,9 گەكتارى شەكارا قىزمەتىنىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن باسقا ساناتقا اۋىستىرىلىپ، بۇگىندە پارك كولەمى 149 037,1 گەكتاردى قۇرايدى.
پارك ءۇش فيليالدان تۇرادى:
وگەم فيليالى - 76573 گەكتار؛
تولەبي فيليالى - 45493,1 گەكتار؛
تۇلكىباس فيليالى - 26971 گەكتار.
تابيعاتتى ءتيىمدى قورعاۋ ءۇشىن اۋماق ءتورت فۋنكتسيونالدىق ايماققا بولىنگەن:
قورىقتىق ايماق - 55702 گەكتار؛
ەكولوگيالىق تۇراقتاندىرۋ ايماعى - 13125 گەكتار؛
تۋريستىك جانە رەكرەاتسيالىق ايماق - 17519 گەكتار؛
شەكتەۋلى شارۋاشىلىق ايماعى - 62691 گەكتار.
باتىس تيان-شاننىڭ ەرەكشە تابيعاتى
سايرام-وگەم ۇلتتىق پاركى باتىس تيان-شان تاۋ جۇيەسىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولىگىندە ورنالاسقان. ونىڭ قۇرامىنا وگەم، قارجانتاۋ، قازىعۇرت جانە بورالدايتاۋ جوتالارى كىرەدى.
بۇل ءوڭىردىڭ گەولوگيالىق قۇرىلىمى وتە كۇردەلى. مۇندا تاسكومىر داۋىرىنەن قالعان جىنىستار، گرانيتتەر، اكتاس قاباتتارى مەن ءتۇرلى مينەرالدى تۇزىلىمدەر كەزدەسەدى. ميلليونداعان جىلدار بويى قالىپتاسقان تابيعي پروتسەستەر جەر بەدەرىنىڭ الۋان ءتۇرلى بولۋىنا اسەر ەتكەن.
وگەم جوتاسى - ۇلتتىق پاركتىڭ ەڭ ءىرى تاۋ جۇيەلەرىنىڭ ءبىرى. ونىڭ ەڭ بيىك نۇكتەسى - سايرام شىڭى، تەڭىز دەڭگەيىنەن 4238 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان. بۇل قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى ەڭ بيىك شىڭداردىڭ ءبىرى سانالادى.
قارجانتاۋ جوتاسى وگەم مەن كەلەس وزەندەرىنىڭ ارالىعىن ءبولىپ تۇرسا، قازىعۇرت تاۋى ءوڭىردىڭ تاريحي ءارى تابيعي سيمۆولدارىنىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. ال بورالدايتاۋ قاراتاۋ جۇيەسىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىنە جاتادى.
سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار مەكەنى
سايرام-وگەم ۇلتتىق پاركى باتىس تيان-شاننىڭ بيولوگيالىق ارتۇرلىلىگىن ساقتاۋدا ەرەكشە ءرول اتقارادى. مۇندا قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن كوپتەگەن وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار كەزدەسەدى.
پارك اۋماعىندا ارشا ورماندارى، جابايى الما، المۇرت، ورىك، دولانا جانە باسقا دا جەمىستى اعاشتار وسەدى. بۇل وسىمدىكتەر كوپتەگەن جانۋارلارعا قورەك پەن پانالاۋ ورنى بولىپ تابىلادى.
سونداي-اق مۇندا قار بارىسى، سىلەۋسىن، قوڭىر ايۋ، ارقار، تاۋتەكە سياقتى سيرەك اڭدار مەكەندەيدى. ال مەنزبير سۋىرى الەمدە تەك باتىس تيان-شاننىڭ جەكەلەگەن بولىكتەرىندە عانا كەزدەسەتىن ەندەميك ءتۇر رەتىندە ەرەكشە قورعاۋعا الىنعان.
تۋريزم مەن ەكولوگيالىق اعارتۋدىڭ ورتالىعى
«ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» زاڭعا سايكەس ۇلتتىق پارك تەك تابيعاتتى قورعاۋ مەكەمەسى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار عىلىمي زەرتتەۋ، ەكولوگيالىق اعارتۋ جانە تۋريزمدى دامىتۋ ورتالىعى بولىپ سانالادى.
بۇگىندە سايرام-وگەم ۇلتتىق پاركىنە كەلۋشىلەر تاۋ شاتقالدارىن ارالاپ، وزەن اڭعارلارىن تاماشالاپ، سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر الەمىمەن تانىسا الادى. تابيعي لاندشافتتاردىڭ اسەمدىگى مەن بيوالۋانتۇرلىلىكتىڭ بايلىعى بۇل اۋماقتى قازاقستانداعى ەڭ ماڭىزدى ەكوتۋريستىك باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالدىرىپ وتىر.
تابيعاتتى ساقتاۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى
سايرام-وگەم مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى - باتىس تيان-شان تابيعاتىن ساقتاپ قالۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى جۇمىستىڭ ناتيجەسى. ەگەر بۇل اۋماق دەر كەزىندە ەرەكشە قورعاۋعا الىنباعاندا، كوپتەگەن سيرەك جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر تۇرلەرى جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن ەدى. بۇگىندە پارك تابيعاتتى قورعاۋ مەن تۇراقتى پايدالانۋدىڭ ءتيىمدى ۇلگىسى رەتىندە ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىنە جانە بيولوگيالىق الۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋعا زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى.