Arkeo News حابارلاۋىنشا، بۇل جاڭالىق ورتاعاسىرلىق كوشپەلى قاۋىمداردىڭ ەۋرازيا دالاسىندا قالاي ساياحاتتاعانىن، ءومىر سۇرگەنىن جانە ءوز مارتەبەسىن قالاي كورسەتكەنىن سيرەك كورۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قۇرىلىم ءداستۇرلى قازاق كيىز ءۇيىن ەسكە تۇسىرەتىن شاتىر ءتارىزدى قۇرىلىمى بار اعاش اربادان تۇرادى. پاۆلودار وبلىسىنىڭ بيلىگى بۇل ولجانىڭ قازاقستاندا دا، كەڭ دالا ايماعىنىڭ باسقا جەرلەرىندە دە بەلگىلى ارحەولوگيالىق انالوگتارى جوق ەكەنىن مالىمدەدى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇقساس جىلجىمالى تۇرعىن ۇيلەر نەگىزىنەن جازباشا دەرەكتەر مەن سحەمالىق تاريحي بەينەلەردەن بەلگىلى بولدى. جىلجىمالى تۇرعىن ءۇي پاۆلودار قالاسىنىڭ ماڭىنداعى كەنجەكول اۋىلدىق وكرۋگىندەگى بايدالا جەرلەۋ كەشەنىنەن تابىلدى. بۇل جەردەگى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردى 20 -جىلدان استام ۋاقىت بويى قازاقستاندىق ارحەولوگ تيمۋر سماعۇلوۆ باسقارىپ كەلەدى.
جىلجىمالى قۇرىلىمنىڭ جانىنان زەرتتەۋشىلەر اعاش ەر-توقىم، ۇزەڭگى، اتتىڭ قاڭىلتىرلارى، قارۋ- جاراق بولشەكتەرى، زەرگەرلىك بۇيىمدار، جىبەك ماتالارى جانە ورتاعاسىرلىق دالا ومىرىمەن بايلانىستى باسقا دا زاتتاردى تاپتى. جالپى العاندا، بۇل ولجالار تەك كولىك تەحنولوگيالارىنىڭ عانا ەمەس، سونىمەن قاتار اتقا ءمىنۋدىڭ، قولونەردىڭ، كيىم-كەشەكتىڭ جانە الىس قاشىقتىقتاعى بايلانىستىڭ دا دالەلى بولىپ تابىلادى.
اعاش قۇرىلىمدى ساقتاۋ ەرەكشە ماڭىزدى. اعاش جانە توقىما بۇيىمدارى سياقتى ورگانيكالىق ماتەريالدار ادەتتە تەز بۇزىلادى، بۇل ارحەولوگتاردى مەتال ەلەمەنتتەرگە، شۇڭقىرلارعا نەمەسە جاناما تاريحي مالىمەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، كوشپەلى تۇرعىن ۇيلەردى قايتا قۇرۋعا ءماجبۇر ەتەدى.
دەگەنمەن، بايدالدا ۇلكەن شاتىر ءتارىزدى ءۇيدىڭ دوڭگەلەكتەرگە ورناتىلىپ، لاندشافت ارقىلى قالاي تاسىمالدانعانىن كورسەتۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى اعاش ساقتالعان. بۇل جاڭالىق كوشپەلى مالشىلاردىڭ تەك شاتىرلارعا عانا سۇيەنۋى تۋرالى ءداستۇرلى تۇسىنىككە قارسى شىعادى، ولاردى ءار لاگەردە بولشەكتەپ، قايتا سالۋعا تۋرا كەلدى.
جىلجىمالى تۇرعىن ۇيلەر ءومىر سالتى ماۋسىمدىق قوزعالىستارعا بايلانىستى اسىل وتباسىلار مەن ساياسي كوشباسشىلار ءۇشىن پراكتيكالىق شەشىم بولدى. تەك تاۋارلاردى تاسىمالداۋعا قىزمەت ەتەتىن ادەتتەگى اربادان ايىرماشىلىعى، بايدال كولىگى تولىققاندى تۇرعىن ءۇي رەتىندە قىزمەت ەتكەن سياقتى.
ونىڭ شاتىر ءتارىزدى ۇستىڭگى قۇرىلىمى كيىز ءۇيدىڭ ينجەنەرلىك پرينتسيپتەرىن بەينەلەيدى: يكەمدى ماتەريالدارمەن جابىلعان جانە اشىق دالانىڭ جەلدەرى مەن تەمپەراتۋرا اۋىتقۋلارىنا توتەپ بەرۋگە ارنالعان جەڭىل اعاش جاقتاۋ. دوڭگەلەكتى پلاتفورما تۇرعىندارعا تۇرعىن ۇيلەرىن تولىعىمەن بولشەكتەمەي قوزعالۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى.
اربانىڭ جەرلەۋ كونتەكسىمەن بايلانىسى ونىڭ كۇندەلىكتى تاسىمالداۋدان تىس ماڭىزدىلىعى بولعانىن كورسەتەدى. مۇنداي قۇرىلىمدى جەرلەۋ كەشەنىنە ورنالاستىرۋ مارقۇمنىڭ مارتەبەسىن نەمەسە جەكە باسىن كورسەتۋى نەمەسە قايتىس بولعاننان كەيىنگى ساپاردى بەينەلەۋى مۇمكىن ەدى، دەگەنمەن ارحەولوگتار ونىڭ ناقتى راسىمدىك ماڭىزدىلىعىن انىقتاي الماس بۇرىن قوسىمشا زەرتتەۋلەر قاجەت.
ارحەولوگتار ءۇشىن «جىلجىمالى ءۇيدىڭ» ماڭىزدىلىعى ونىڭ ماتەريالدىق شىندىعىندا جاتىر. ورتاعاسىرلىق ماتىندەردە دالا ارقىلى قوزعالاتىن جىلجىمالى تۇرعىن ۇيلەر سيپاتتالعان، ءبىراق بايدالداعى ولجا الدەقايدا سيرەك كەزدەسەتىن نارسەنى بىلدىرەدى: قوزعالىستىڭ ءوزىن ءومىر سالتىنا اينالدىرۋ ءۇشىن سالىنعان قۇرىلىمنىڭ ساقتالعان قالدىقتارى.
2021 -جىلى قازاقستانداعى سارىارقا ارحەولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ ارحەولوگتارى قولا داۋىرىنە جاتاتىن «قۇيرىقتى» پىشاق پەن سابى بار ادجە تاپتى. سول كەزدە مۇنداي تۇرمىستىق زاتتار ەلدە العاش رەت تابىلدى. عالىمدار ارتەفاكتىلەردى تالدى تاريحي- ارحەولوگيالىق ساياباعىندا زەرتتەۋ بارىسىندا تاپتى.
ول قاراعاندى وبلىسىنىڭ شەت اۋدانىندا ورنالاسقان. جەرلەۋ ورىندارىنىڭ بىرىنەن سيرەك كەزدەسەتىن قۇرالدار تابىلدى. الدىمەن ارحەولوگتار شانىشقىسى بار پىشاق تاپتى. تاعى ءبىر تاڭعاجايىپ ولجا - قازىرگى زامانعى قاشاۋعا ۇقساس اعاش ۇستاسىنىڭ قۇرالى ستامەسكانى تاپتى.
ەسكەرتكىش قيماق قاعاناتى داۋىرىندەگى ەڭ ماڭىزدى ورىنداردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى جانە ۇلى دالا تاريحىندا جاڭا تاراۋلار اشۋى مۇمكىن. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، X عاسىرداعى اراب كارتالارىنا سايكەس، قيماق قاعاناتىنىڭ ساياسي ورتالىعى يماكيا ءدال وسى جەردە ورنالاسقان. 20 جىلدان استام ۋاقىت بويى ارحەولوگ تيمۋر سماعۇلوۆ باستاعان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا كونسەرۆاتسيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى.
اعىمداعى دالالىق ماۋسىمدا زەرتتەۋشىلەر ساقتالعان جەرلەۋ قورعاندارىنىڭ ءبىرىن زەرتتەۋدى جالعاستىرۋدا: جەرلەۋ ورىنىڭ قالدىقتارى تازارتىلدى، قۇرباندىققا شالىنعان جانۋارلاردىڭ سۇيەكتەرى تابىلدى جانە نەگىزگى جەرلەۋ ورنىنىڭ اشىلۋى تامىز-قىركۇيەك ايلارىنا جوسپارلانعان.
سوڭعى جىلدارداعى باستى جاڭالىق - قيماق- قىپشاق داۋىرىنەن قالعان تولىعىمەن ساقتالعان جىلجىمالى تۇرعىن ءۇي - شاتىرى بار اعاش اربا، ونىڭ ديزاينى قازاق كيىز ۇيىنە ۇقساس. ارحەولوگتاردىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي جاڭالىقتىڭ ەۋرازيا دالاسىنىڭ ارحەولوگياسىندا بالاماسى جوق.
جىلجىمالى ۇيمەن قاتار، اعاش ەر-توقىم، ۇزەڭگىلەر، كەسەكتەر، قارۋ-جاراق، زەرگەرلىك بۇيىمدار، جىبەك ماتالار جانە باسقا دا ارتەفاكتىلەر تابىلدى، بۇل ورتاعاسىرلىق كوشپەندىلەردىڭ ءومىرى مەن مادەنيەتىنە جاڭا كوزقاراس بەردى. وسى ۋاقىتقا دەيىن تاريحي عىلىمدا مۇنداي «جىلجىمالى ۇيلەر» تۋرالى تەك جازباشا ەسەپتەر مەن سحەمالىق يلليۋستراتسيالار عانا بولدى.
ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردى ودان ءارى جۇرگىزۋ، بىرەگەي ولجالاردى ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ، سونداي- اق كەشەندى مۇراجايعا اينالدىرۋ جانە ونى قازاقستاننىڭ نەگىزگى تاريحي جانە مادەني مۇرا نىساندارىنىڭ ءبىرى رەتىندە دامىتۋ بويىنشا ۇسىنىستار جاساۋ جوسپارلانۋدا.
كەرىمسال جۇباتقانوۆ