سۋكودەكسىنىڭ نەگىزگى تالاپتارى قانداي
جايىق- كاسپي باسسەيندىك سۋ ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قانات وتەعاليەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە، ەلىمىزدە وتكەن جىلى قابىلدانعان سۋ كودەكسى سۋدى ۇنەمدەۋدى ەنگىزۋگە، لاستانۋدان جانە ونىڭ تاپشىلىعىنان قورعاۋعا، مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە جانە قوعامدى باسقارۋعا تارتۋعا باعىتتالعان.
سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى قازاقستاندا سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋدى ىنتالاندىرۋعا، سونداي- اق ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋگە باعىتتالعان ءبىرقاتار جۇيەلى شارالار قابىلداپ جاتىر. سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن، سۋارمالى سۋدى، تاريفتەردى ەنگىزۋگە ينۆەستيتسيانى سۋبسيديالاۋ تۇرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلدى.
ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋ جانە ينفراقۇرىلىمدى جۇرگىزۋ كەزىندە، سونداي- اق سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ساتىپ الۋ جانە ورناتۋ كەزىندە فەرمەرلەر ءۇشىن شىعىنداردى وتەۋ ۇلەسى 50-دەن 80 پايىزعا دەيىن ۇلعايتىلدى. تاريف قۇنىنا بايلانىستى سۋارمالى سۋعا ارنالعان سۋبسيديالاردىڭ سارالانعان مولشەرى ەنگىزىلدى. سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن قولداناتىن سۋ پايدالانۋشىلار ءۇشىن سۋبسيديالار ۇلعايتىلدى.
- قازاقستاننىڭ سۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2024-2028 -جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى ازىرلەنىپ، بەكىتىلدى. جاڭا سۋ قويمالارىن سالۋ مەن رەكونسترۋكتسيالاۋدان باسقا، ول تسيفرلاندىرۋ، سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن كەڭىنەن ەنگىزۋ جانە سۋارۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى ءىس- شارالاردى قامتيدى. بۇدان باسقا، 2024-2026 -جىلدارعا ارنالعان سۋ ۇنەمدەۋ جونىندەگى جول كارتاسى ىسكە قوسىلعان بولاتىن. وندا ەكونوميكادا سۋ تۇتىنۋدى ازايتۋ، سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ءۇشىن فەرمەرلەردى سۋبسيديالاۋدى قامتاماسىز ەتۋ، ءادىل تاريفتىك ساياسات ۇستانۋ، سۋدى ەسەپكە الۋ جۇيەلەرىن ورناتۋعا جانە حالىق اراسىندا سۋ ۇنەمدەۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار كوزدەلگەن، - دەيدى قانات وتەعاليەۆ.
ونىڭ پىكىرىنشە، سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى، ۇتىمدى پايدالانۋعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن قولدانۋ قاجەت. مىسالى، اۋىل شارۋاشىلىعىندا تامشىلاتىپ جانە جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ.
ونەركاسىپتەگى سۋدى ۇنەمدەۋ سۋدى تازارتۋ مەن قايتا پايدالانۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ، وندىرىستىك پروتسەستەردى وڭتايلاندىرۋ، سۋ شىعىنىن باقىلاۋ جانە اعىپ كەتۋدى جويۋ سياقتى شارالار كەشەنىن قامتيدى. بۇل سۋدى تازارتۋ شىعىندارىن جانە ەنەرگيا مەن سۋدى تۇتىنۋدى ازايتۋعا، سۋ رەسۋرستارىنا جۇكتەمەنى ازايتۋعا جانە قورشاعان ورتاعا جاعىمسىز اسەرلەردى ازايتۋعا ىقپال ەتەدى. ال كەرى وسموس، جۇمسارتۋ، مەحانيكالىق ءسۇزۋ سياقتى تازارتۋ جۇيەلەرىن ەنگىزۋ سۋدى وندىرىستىك پروتسەستەردە قايتا پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى (مىسالى: سالقىنداتۋ نەمەسە جۋۋ ءۇشىن) .
سۋ اعىنىن باقىلاۋ جانە ولشەۋ جۇيەلەرىن ورناتۋ تۇتىنۋدىڭ جوعارىلاۋى بار ايماقتاردى انىقتاۋعا جانە دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن شەشىمدەر قابىلداۋعا كومەكتەسەدى. وعان قوسا قۇبىرلاردى جۇيەلى تۇردە تەكسەرۋ جانە ۋاقتىلى جوندەۋ سۋدى ءتيىمسىز پايدالانۋ قاۋپىن ازايتادى.
سۋ وبەكتىلەرى مەن سۋ رەسۋرستارىن ونەركاسىپ پەن جىلۋ ەنەرگەتيكاسىنىڭ مۇقتاجى ءۇشىن پايدالانۋ ءۇشىن سۋ كودەكسىندە 123-باپ كوزدەلگەن. وسى باپتىڭ 2-تارماعىندا ونەركاسىپتىك ۇيىمدار مەن جىلۋ ءوندىرۋشى سۋبەكتىلەر اينالىمداعى جانە (نەمەسە) قايتا سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىن ەنگىزۋ ارقىلى سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋعا مىندەتتى ەكەندىگى ايتىلعان.
كودەكستىڭ 133-بابىنىڭ 5-تارماعىنا سايكەس اينالىمدىق جانە (نەمەسە) قايتا سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرى جوق ونەركاسىپتىك ۇيىمدار مەن جىلۋ ءوندىرۋشى سۋبەكتىلەر كودەكستىڭ 123-بابىنىڭ 2-تارماعىندا كوزدەلگەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن وسى كودەكس قولدانىسقا ەنگىزىلگەن كۇننەن باستاپ ەكى جىلدان كەشىكتىرمەي كورسەتىلگەن جۇيەلەرگە كوشۋ جوسپارىن ۇسىنۋعا مىندەتتى. بۇل رەتتە جوسپاردى ىسكە اسىرۋ مەرزىمى بەس جىلدان اسپاۋعا ءتيىس.
ءبىر نازار اۋداراتىن جايت، ءمينيستردىڭ مىندەتىن اتقارۋشىنىڭ 2025 -جىلعى 26-ماۋسىمىنداعى № 154-بۇيرىعىمەن «سۋ پايدالانۋشىلاردىڭ سۋ ىسىرابىن ازايتۋ جانە قولدا بار وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارلارىن ورىنداماعان كەزدە سۋ پايدالانۋدىڭ رۇقسات ەتىلگەن كولەمىن قىسقارتۋ قاعيدالارى» بەكىتىلدى. بۇل قاعيدالار 2027 -جىلعى 1-قاڭتاردان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.
- وسى ەرەجە ارنايى سۋ پايدالانۋعا رۇقساتى بار بارلىق سۋ پايدالانۋشىلارعا قولدانىلادى. بۇل رەتتە سۋ ىسىرابىن قىسقارتۋ جانە قولدا بار ەڭ ۇزدىك تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جونىندەگى ءىس- شارالار جوسپارى جاسالۋى ءتيىس. جالپى، سۋ كودەكسى بويىنشا باسسەيندىك سۋ ينسپەكتسيالارىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋعا قوسا قاداعالاۋ قىزمەتى قوسىلدى. وسىعان وراي تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلىپ، ءتيىستى قاداعالاۋ شارالارى اتقارىلىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا ينسپەكتسيا ماماندارى سۋ ۇنەمدەۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بارلىق ونەركاسىپ كاسىپورىندارىندا، الەۋمەتتىك نىسانداردا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. بۇدان شالعاي اۋداندارداعى شارۋا قوجالىقتارى دا تىس قالىپ جاتقان جوق، - دەپ قوستى جايىق- كاسپي باسسەيندىك سۋ ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
جاڭا جوبانى قالاي جۇزەگە اسىرۋعا بولادى
جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى «قۇرىلىس ماتەريالدارى ءجانا تەحنولوگيالار» عىلىمي- زەرتتەۋ زەرتحاناسىنىڭ جەتەكشىسى، تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور سارسەنبەك مونتايەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە، قازاقستاننىڭ ونەركاسىبى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىندا سۋ تۇتىنۋ كولەمى ارتىپ وتىرعان جاعدايدا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە.
پروفەسسوردىڭ سوزىنە قاراعاندا، سۋ اينالىمى (اينالمالى سۋمەن جابدىقتاۋ) جۇيەلەرىنە كوشۋ تازا سۋدى الۋدى ەداۋىر قىسقارتۋعا (70- 90 پايىزعا دەيىن)، اعىندى سۋلاردىڭ كولەمىن ازايتىپ، كاسىپورىنداردىڭ ەكولوگيالىق تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋعا سەپتەسەدى.
- اسىرەسە، تابيعي سوربەنتتەردى (وپوكا، بەنتونيت، دياتوميت) قولدانۋعا نەگىزدەلگەن مودۋلدىك جۇيەلەر ۇلكەن پەرسپەكتيۆاعا يە. ولار سۋدى ءتيىمدى قوسىمشا تازارتۋدى قامتاماسىز ەتىپ، ونى مينيمالدى كاپيتالدىق جانە ەكسپلۋاتاتسيالىق شىعىندارمەن بىرنەشە رەت قايتا پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الەمدىك دەڭگەيدە سۋ اينالىمى جۇيەلەرى مەن سۋدى قايتا پايدالانۋ تەحنولوگيالارى جەدەل قارقىنمەن دامىپ كەلەدى. سوڭعى 20 -جىلدا ولاردىڭ قۋاتى 3 ەسەدەن استام ارتتى، جىل سايىنعى ءوسىم - شامامەن 7 پايىز. سۋ رەتسيركۋلياتسياسى تەحنولوگيالارىنىڭ نارىعى كەڭەيىپ، «جاسىل ەكونوميكا» مەن تۇراقتى دامۋدىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىنىڭ بىرىنە اينالۋدا، - دەيدى سارسەنبەك الياكبار ۇلى.
سۋ اينالىمى جانە سۋدى قايتا پايدالانۋ سالاسىنداعى كوشباسشى ەلدەر:
يزرايل - الەمدىك كوشباسشى، اعىندى سۋدىڭ 80 پايىزدان استامىن قايتا پايدالانادى؛
سينگاپۋر - تەرەڭ تازارتۋ تەحنولوگيالارى (NEWater) بويىنشا الدىڭعى قاتاردا؛
اقش (اسىرەسە، كاليفورنيا شتاتى) - سۋدى قايتا پايدالانۋ بويىنشا ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا؛
ناميبيا - اۋىز سۋدى تىكەلەي قايتا پايدالانۋ بويىنشا بىرەگەي تاجىريبە؛
ەۋروپالىق وداق ەلدەرى (گەرمانيا، نيدەرلاند، يسپانيا) - قۇرعاقشىلىقپەن كۇرەسۋ ماقساتىندا سۋدى تازارتۋ جانە قايتا پايدالانۋ جۇيەلەرىن جۇيەلى تۇردە ەنگىزۋدە.
وسىلايشا، الەمدىك تاجىريبە سۋ اينالىمى جۇيەلەرىنە كوشۋ سۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن، تابيعي رەسۋرستارعا تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتاتىن جانە ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىنا ىقپال ەتەتىن ستراتەگيالىق باعىت ەكەنىن كورسەتەدى.
عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا، قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ جانە سۋدى قايتا قولدانۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ وتىر. وسى ماقساتتا سوربتسيالىق تازارتۋ نەگىزىندەگى سۋ اينالىمدى سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرى كەڭىنەن قولدانىلا باستادى.
جۇيە بىرنەشە كەزەڭنەن تۇرادى. الدىمەن وندىرىستە پايدالانىلعان اعىندى سۋ الدىن الا تازارتۋدان وتەدى، ياعني ءىرى مەحانيكالىق قوسپالاردان تازارتىلادى. كەيىن نەگىزگى كەزەڭ - سوربتسيالىق تازارتۋ جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل كەزدە بەلسەندىرىلگەن كومىر، سەوليت، تابيعي مينەرالدار جانە باسقا سوربەنتتەر ارقىلى سۋدان ورگانيكالىق زاتتار، مۇناي ونىمدەرى جانە اۋىر مەتالدار جويىلادى.
قوسىمشا تازارتۋ كەزەڭىندە مەمبرانالىق تەحنولوگيالار مەن زارارسىزداندىرۋ ادىستەرى قولدانىلادى. ناتيجەسىندە جوعارى ساپالى سۋ الىنىپ، ول قايتادان وندىرىستىك جۇيەگە جىبەرىلەدى.
ءسويتىپ بۇل تەحنولوگيا سۋدى ۇنەمدەۋگە، تابيعي رەسۋرستارعا تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتۋعا جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وپوكا نەگىزىندەگى موديفيكاتسيالانعان سوربەنتتەردى يننوۆاتسيالىق ازىرلەۋ جوباسىنىڭ جاڭاشىلدىعى مىنادا. باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىنداعى تاسقالا كەن ورنىنىڭ وپوكاسى نەگىزىندە بەنتونيت قوسپاسى قوسىلعان جانە پوليۆينيل سپيرتى ماتريتساسىندا تۇيىرشىكتەلگەن موديفيكاتسيالانعان بەيكومىرتەكتى سوربەنتتەر ازىرلەندى. بۇل ماتەريال 100 پايىز سۋعا توزىمدىلىكتى، رەتتەلەتىن كەۋەكتىلىكتى جانە جوعارى سوربتسيالىق بەلسەندىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار مودۋلدىك قوندىرعىدا ەكى ساتىلى سوربتسيالىق ءسۇزۋ جۇيەسى ىسكە اسىرىلعان.
ارتىقشىلىقتارى:
جوعارى مەنشىكتى بەتكى اۋدان (≈107- 109 م²/گ) جانە دامىعان ميكرو جانە ماكروكەۋەكتىلىك؛
ادسوربتسيا جانە يونالماسۋ مەحانيزمدەرىنىڭ ۇيلەسىمى؛
قاتتىلىق پەن حلوريد يوندارىن ءتيىمدى تومەندەتۋ (≈400 °C تەرموموديفيكاتسيا كەزىندە جوعارى ناتيجە)؛
1- 2 م م تۇيىرشىكتى فورما - پايدالانۋ ىڭعايلىلىعى جانە جوعارى تيىمدىلىك؛
تابيعي شيكىزاتتىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى جانە ۋىتسىزدىعى.
ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى:
جەرگىلىكتى شيكىزاتقا بايلانىستى تومەن وزىندىك قۇن؛
مەمبرانالىق جۇيەلەرگە تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتۋ؛
قايتا رەگەنەراتسيالاۋ جانە ۇزاق مەرزىمدى پايدالانۋ مۇمكىندىگى؛
جالپى تۇزدانۋدى (TDS) 76-79 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ تيىمدىلىگى.
بۇل ازىرلەمە - شەتەلدىك سوربەنتتەردىڭ (Ecosoft ،Greensand) بالاماسى. تولىعىمەن قازاقستاننىڭ شيكىزات بازاسىنا نەگىزدەلگەن جانە يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ايتارلىقتاي ازايتۋعا جاردەمدەسەدى.
وعان قوسا كرەمنيلى جىنىس - وپوكا نەگىزىندە الىنعان موديفيكاتسيالانعان سوربەنتتەردى پايدالانۋ ارقىلى سۋدى تۇشىلاندىرۋ جانە تازارتۋ ماقساتىندا ەكسپەريمەنتتىك مودۋلدىك زەرتحانالىق قوندىرعى دايىندالدى. بۇل قوندىرعى سۋدى كەزەڭ- كەزەڭىمەن تازارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىرنەشە مودۋلدەن تۇرادى جانە تابيعي سوربەنتتەردىڭ جوعارى تيىمدىلىگىن تاجىريبە جۇزىندە زەرتتەۋگە باعىتتالعان. جۇيە سۋدىڭ تۇز قۇرامىن تومەندەتىپ، زياندى قوسپالاردان تازارتۋعا قابىلەتتى.
بۇل موبيلدى جۇيە ءارتۇرلى جاعدايلاردا سۋدى ءتيىمدى تازارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە تابيعي سوربەنتتەردىڭ جۇمىس قابىلەتىن تاجىريبەلىك تۇردە زەرتتەۋگە ارنالعان. قوندىرعىنىڭ ارتىقشىلىعى - ونىڭ تاسىمالدانۋى جەڭىل جانە دالا جاعدايىندا دا قولدانۋعا قولايلى. ازىرلەنگەن سوربەنتتەردى قولدانا وتىرىپ، جەر استى سۋلارىن تازارتۋعا ارنالعان جۇمىس ىستەپ تۇرعان مودۋلدىك قوندىرعى شارۋاشىلىق جاعدايىندا مالدى سۋارۋعا پايدالانۋ ءۇشىن تاجىريبەلىك سىناقتان وتكىزىلدى.
- جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر باتىس قازاقستاننىڭ وپوكاسى نەگىزىندە ازىرلەنگەن موديفيكاتسيالانعان سوربەنتتەردىڭ مينەرالدانعان جەر استى سۋلارىن تازارتۋ جانە تۇشىلاندىرۋداعى جوعارى عىلىمي- پراكتيكالىق الەۋەتىن راستادى. سۋدىڭ ءتيىمدى تازارتىلۋى دامىعان كەۋەكتى قۇرىلىم مەن ادسوربتسيا جانە يونالماسۋ مەحانيزمدەرىنىڭ ۇيلەسىمى ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەتىنى انىقتالدى. ازىرلەنگەن وپوكا- بەنتونيت تۇيىرشىكتى سوربەنتتەرى جوعارى سۋعا توزىمدىلىككە، تەحنولوگيالىق تيىمدىلىككە جانە جوعارى تازارتۋ قابىلەتىنە يە، بۇل ولاردى مودۋلدىك سۋ اينالىم جۇيەلەرىندە قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تەحنولوگيا كەڭ كولەمدە قولدانۋعا جانە تاجىريبەگە ەنگىزۋگە دايىن، سونىڭ ىشىندە جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ جۇيەلەرىندە جانە جەرگىلىكتى سۋ تازارتۋ قوندىرعىلارىندا پايدالانۋعا بولادى، - دەيدى س. مونتايەۆ.
اۆتور
عايساعالي سەيتاق