تاريحشىلاردىڭ بۇل ماسەلەگە قاتىستى كوزقاراستارى ءارتۇرلى بولعانىمەن، ءبىر نارسە انىق - XVII عاسىردىڭ باسىنداعى وسى قاندى قاقتىعىس قازاق حاندىعىنىڭ كەيىنگى تاعدىرىنا ۇلكەن ىقپال ەتتى.
ەسىم حان مەن تۇرسىن حان: بيلىككە تالاس قالاي باستالدى؟
XVI عاسىردىڭ سوڭىندا قازاق حاندىعى سىرتقى جاۋلارمەن قاتار ىشكى ساياسي داعدارىستى دا باستان كەشىرىپ جاتتى. تاۋەكەل حان قايتىس بولعاننان كەيىن بيلىككە ەسىم حان كەلدى. الايدا بۇل كەزەڭدە تاشكەنت وڭىرىندە تۇرسىن حان دا ىقپالدى بيلەۋشى رەتىندە تانىلدى.
ورتاعاسىرلىق دەرەكتەردىڭ ءبىرقاتارى تۇرسىن حاننىڭ ورتا ازيا قالالارىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولعانىن كورسەتەدى. ول تاشكەنتپەن بىرگە سايرام، ساۋران، كەي كەزدەرى سامارقاند پەن ءاندىجانعا دەيىن ىقپالىن جۇرگىزگەن. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر وسىعان سۇيەنىپ، تۇرسىندى ەسىم حاننىڭ باستى ساياسي قارسىلاسى عانا ەمەس، قازاق حاندىعىنىڭ جوعارعى بيلىگىنە ۇمىتكەر تۇلعا رەتىندە باعالايدى.
قاتاعاندار كىم بولعان؟
قاتاعاندار - ورتاعاسىرلىق دەرەكتەردە جيى كەزدەسەتىن ءىرى تايپالىق بىرلەستىك. ولار تۋرالى مالىمەتتەر تەك قازاق شەجىرەسىندە عانا ەمەس، پارسى، وزبەك جانە موڭعول جىلنامالارىندا دا ساقتالعان.
كەيبىر زەرتتەۋشىلەر XVI-XVII عاسىرلاردا قاتاعاندار قازاق قۇرامىنداعى ەڭ كوپ ساندى تايپالاردىڭ ءبىرى بولعان دەپ ەسەپتەيدى. وسى پىكىردى قولدايتىن اۆتورلار قادىرعالي جالايىردىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنىپ، قازاق جاساقتارىنىڭ ەداۋىر بولىگىن قاتاعاندار قۇراعانىن العا تارتادى. دەگەنمەن قازىرگى اكادەميالىق تاريحنامادا ولاردىڭ ناقتى سانى جونىندە ءبىرىڭعاي پىكىر قالىپتاسپاعان.
ەكى حان - ەكى ساياسي باعىت
ەسىم حاننىڭ باستى ماقساتى - قازاق حاندىعىن ءبىر ورتالىققا باعىندىرۋ ەدى. ونىڭ بيلىگى تۇركىستان توڭىرەگىندە كۇشەيدى.
ال تۇرسىن حان تاشكەنتتى ەكونوميكالىق جانە ساياسي ورتالىققا اينالدىرۋعا كۇش سالدى. رەسەي، بۇحارا، قاشعار، ءسىبىر جانە باسقا مەملەكەتتەرمەن ساۋدا بايلانىستارىن دامىتۋعا ۇمتىلعانى جونىندە ارحيۆتىك قۇجاتتار كەزدەسەدى.
وسى سەبەپتى كەيبىر تاريحشىلار ەسىم مەن تۇرسىن اراسىنداعى كۇرەستى تەك تاق تالاسى ەمەس، مەملەكەتتىك دامۋ جولىن تاڭداۋداعى قاراما-قايشىلىق رەتىندە قاراستىرادى. الايدا مۇنداي تۇجىرىم عىلىمي ورتادا تولىق مويىندالعان كوزقاراس ەمەس.
1627-جىل: شەشۋشى سوعىس
1627-جىلى ەسىم حان ويراتتارعا قارسى جورىقتا جۇرگەن كەزدە تۇرسىن حان تۇركىستانعا شابۋىل جاساپ، حان ورداسىن ويراندادى دەگەن دەرەك كوپتەگەن تاريحي ەڭبەكتەردە كەزدەسەدى.
بۇل ارەكەت قازاق رۋلارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ نارازىلىعىن تۋعىزادى. جورىقتان ورالعان ەسىم حان تۇرسىنعا قارسى ۇلكەن قول جيناپ، تاشكەنتكە اتتانادى.
سايرام ماڭىنداعى شايقاستا تۇرسىن حان جەڭىلىسكە ۇشىراپ، قازا تابادى. وسىدان كەيىن قازاق تاريحىنداعى ەڭ قايعىلى وقيعالاردىڭ ءبىرى باستالادى.
قاتاعان قىرعىنى
تۇرسىن حاننىڭ نەگىزگى تىرەگى بولعان قاتاعان تايپاسى ەسىم حاننىڭ قاھارىنا ۇشىرايدى.
ورتاعاسىرلىق دەرەكتەردە تايپانىڭ اۋىر جازاعا تارتىلعانى ايتىلادى. كوپتەگەن ادامدار قازا تاۋىپ، ءتىرى قالعاندارىنىڭ ءبىر بولىگى باسقا رۋلاردىڭ قۇرامىنا ءسىڭىپ كەتكەنى باياندالادى. قازاق شەجىرەسىندە ولاردىڭ ءبىرازى ۇلى جۇزدەگى شانىشقىلى، ورتا جۇزدەگى قوڭىراتتىڭ جەتىمدەر اتالارىنا قوسىلعانى جونىندە مالىمەتتەر بار. وزگە توپتارى بۇحارا، اۋعانستان، قىرعىزستان مەن شىعىس تۇركىستانعا كەتكەن دەگەن پىكىرلەر دە كەزدەسەدى.
دەگەنمەن «قاتاعاندار تولىقتاي جويىلدى» نەمەسە «قازاق حالقىنىڭ تەڭ جارتىسى قىرىلدى» دەگەن تۇجىرىمداردىڭ ناقتى عىلىمي دالەلى جوق جانە ولار قازىرگى تاريحشىلار اراسىندا داۋلى ماسەلە بولىپ سانالادى.
ازامات سوعىسى ما؟
كەيبىر زەرتتەۋشىلەر بۇل وقيعانى قازاق تاريحىنداعى العاشقى ءىرى ازامات سوعىسى رەتىندە باعالايدى.
شىنىندا دا، سوعىستىڭ ەكى جاعىندا دا قازاق رۋلارى تۇردى. تۇرسىن حاندى قاتاعاندار قولداسا، ەسىم حاننىڭ جاعىندا كوپتەگەن وزگە تايپالار بولدى.
مۇحتار ماعاۋين بۇل وقيعا تۋرالى:
«قاتاعان قىرعىنى - ەسىم حاننىڭ جەڭىسى ەمەس، بۇكىل قازاق ورداسىنىڭ جەڭىلىسى بولدى»، - دەپ جازادى.
بۇل پىكىر قازاق قوعامىنىڭ ىشكى بىرلىگىنىڭ السىرەۋىنە نازار اۋدارادى.
جۇزدەردىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتتى مە؟
سوڭعى جىلدارى كەيبىر اۆتورلار قاتاعان قىرعىنىن قازاق جۇزدەرىنىڭ قالىپتاسۋىمەن بايلانىستىرادى. ولاردىڭ پىكىرىنشە، بۇرىنعى اسكەري-اكىمشىلىك قۇرىلىم وزگەرىپ، كەيىنگى ءۇش ءجۇز جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا وسى وقيعالار ىقپال ەتكەن.
الايدا بۇل تەوريانى اكادەميالىق تاريح عىلىمى تولىق قابىلداماعان. جۇزدەردىڭ شىعۋ تەگى الدەقايدا كۇردەلى پروتسەسس رەتىندە قاراستىرىلادى جانە بىرنەشە عاسىر بويى قالىپتاسقان دەگەن پىكىر باسىم.
قاتاعانداردىڭ ۇرپاقتارى قايدا؟
بۇگىندە قاتاعانداردىڭ ۇرپاقتارى تولىق جويىلىپ كەتكەن جوق دەگەن پىكىر كەڭ تارالعان.
شەجىرەلىك دەرەكتەردە ولاردىڭ:
ۇلى جۇزدەگى شانىشقىلى قۇرامىندا؛
قوڭىرات ىشىندەگى كەيبىر اتالاردا؛
وزبەك، قىرعىز جانە اۋعان حالىقتارىنىڭ قۇرامىندا ساقتالعانى ايتىلادى.
بۇل ماسەلەدە دە ناقتى عىلىمي كونسەنسۋس جوق، سوندىقتان ءارتۇرلى نۇسقالار قاتار ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى.
تاريحتان الىناتىن ساباق
قاتاعان قىرعىنى - قازاق تاريحىنداعى ەڭ قايعىلى بەتتەردىڭ ءبىرى. بۇل وقيعا سىرتقى جاۋدان ەمەس، ءوزارا الاۋىزدىقتان تۋعان قاسىرەت رەتىندە ەستە قالدى.
ەسىم حان مەملەكەتتى بىرىكتىرۋ جولىندا قاتال شەشىم قابىلدادى دەگەن كوزقاراس بار. ال تۇرسىن حان ءوزىن دەربەس بيلەۋشى رەتىندە ورنىقتىرۋعا ۇمتىلدى دەپ ەسەپتەلەدى. قاي تاراپتىڭ ارەكەتى دۇرىس بولعانىنا تاريحشىلار ءارتۇرلى باعا بەرەدى.
ءبىراق ءبىر نارسە انىق: بۇل قاقتىعىستىڭ سالدارى تۇتاس قازاق حاندىعىنا اۋىر ءتيدى. ەلدىڭ اسكەري كۇشى السىرەدى، ىشكى بىرلىككە سىزات ءتۇستى، ال كوپ ۇزاماي قازاق دالاسىنا جوڭعار قاۋپى كۇشەيە باستادى.
سوندىقتان قاتاعان قىرعىنى - تەك وتكەننىڭ تاريحى ەمەس. ول بۇگىنگى ۇرپاققا بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ەسكە سالاتىن تاريحي ساباق بولىپ قالا بەرەدى.