1951 -جىلى ساياسي قىسىم كۇشەيگەن كەزەڭدە ساتبايەۆ قازاق ك س ر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىنەن الىنىپ، «بۋرجۋاز ۇلتشىلداردى قولدادى» دەگەن ايىپقا ۇشىرايدى. وعان باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى - ونىڭ «ەر ەدىگە» جىرىن زەرتتەپ، جاريالاۋعا اتسالىسۋى ەدى. كەڭەس يدەولوگياسى بۇل مۇرانى «زياندى» دەپ باعالاپ، عالىمدى قۋدالاۋعا نەگىز ەتتى. سونىمەن قاتار، ودان مۇحتار اۋەزوۆ پەن احمەت جۇبانوۆ سياقتى تۇلعالاردى قىزمەتتەن الاستاتۋدى تالاپ ەتكەن. ءبىراق ساتبايەۆ بۇعان كەلىسپەي، ءوز ۇستانىمىن ساقتاپ قالادى. ناتيجەسىندە ءوزى دە ساياسي ايىپتاۋعا ۇشىرايدى.
ساتبايەۆتىڭ عىلىمداعى ەڭ قىزىقتى قىرلارىنىڭ ءبىرى - ونىڭ تاريح پەن ارحەولوگياعا قوسقان ۇلەسى. جاستايىنان ءامىر تەمىر مەن التىن وردا حانى توقتامىستىڭ قارسىلىعىندا نەگىزگى ءرول ويناعان ادام - ەر ەدىگە تاريحىنا قىزىققانى ساتبايەۆتىڭ تاعى ءبىر توسىن دا ايرىقشا جاڭالىق اشۋىنا سەپ بولادى. بۇل جولعى جاڭالىعى مەتاللۋرگيا ىسىندە ەمەس، تاريح عىلىمىندا توڭكەرىس جاسايدى.
1935 -جىلى سول كەزدە ك س ر و اۋىر ونەركاسىپ حالىق كوميسسارياتىنىڭ گەولوگيا-بارلاۋ كومبيناتتارىنىڭ بىرىندە باس گەولوگ بولىپ جۇرگەن قانىش ساتبايەۆ جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ اڭگىمەسىنەن قازىرگى ۇلىتاۋ وبلىسى اۋماعىنداعى التىنشوقىنىڭ توبەسىنە ۇيىلگەن وبانىڭ جانىندا ايرىقشا ءبىر تاس بار دەگەندى ەستيدى. ءسويتىپ، دالانىڭ ەجەلگى تاريحىنىڭ بىلگىرى اتاقتى «ءامىر تەمىر تاسىن» تاۋىپ، ونىڭ بەتىنەن ورتا عاسىرداعى ۇلى جاھانگەردىڭ اتىن وزگەلەردەن بۇرىن وقي الادى. ال جازۋدىڭ ءوزىن تولىق تانۋعا عالىمدار ءالى دە تالاي جىل جۇمسايدى.
«ءامىر تەمىردىڭ تاسىن» تاپقان قانىش ساتبايەۆ. 1935-جىل / ق ر و م ك ف د ج ا
ءسويتىپ، ءامىر تەمىردىڭ توقتامىسقا قارسى 1391 -جىلعى جورىعى تاريحتا شىنىمەن بولعانى دا، جورىق جولى ۇلىتاۋ تاۋىنان وتكەنى دە دالەلدەنىپ، وعان ءامىر تەمىردىڭ دەشتى قىپشاق دالاسىن شاپقان جورىعىن سيپاتتاعان ورتاعاسىرلىق شەجىرەلەردىڭ مالىمەتى كۋا بولادى.
كونە موڭعول تىلىندەگى جازۋدى تۇركىتانۋشىلار مەن لينگۆيستەر بىلاي دەپ وقىعان: «جەتى ءجۇز توقسان ءۇشىنشى قوي جىلىنىڭ كوكتەمىنىڭ ورتاڭعى ايىندا تۇران سۇلتانى تەمىر- بەك ءۇش ءجۇز مىڭدىق قولىن ەرتىپ، بۇلعار حانى توقتامىس حانعا قارسى ءدىن جورىعىنا شىققان. وسى جەرگە جەتكەندە ەسكەرتكىش بولسىن دەپ، وسى وبانى ۇيدىرگەن».
ەلدىڭ باس ارحەولوگى
جالپى، قازاقستاننىڭ ارحەولوگيا عىلىمىن قالىپتاستىرىپ، ەجەلگى مادەني مۇرانى ساقتاۋعا ساتبايەۆتىڭ قوسقان ۇلەسى ۇلكەن بولعانى سونداي - ونىڭ ەسىمىن ەلىمىزدىڭ باس ارحەولوگتارى قاتارىنا قوسۋعا بولادى. گەولوگيالىق ەكسپەديسيالار مەن زەرتتەۋلەر بارىسىندا ول جارتاس بەتىنە سالىنعان سۋرەتتەر مەن مازارلاردان باستاپ كونە كەن ورىندارى مەن جادىگەرلەرگە دەيىنگى ەجەلگى زاماننان قالعان ماتەريالدىق مادەنيەتتى سيپاتتاپ جازىپ، ولاردىڭ مەرزىمىن انىقتاپ، تاريحي كونتەكسىن رەكونسترۋكسيالاۋمەن دە اينالىسقان.
قازاقتىڭ اتاقتى ارحەولوگى ءارى ونەرتانۋشىسى، كەزىندە قانىش ساتبايەۆتىڭ ايتۋىمەن ارحەولوگيا باعىتىنا تۇسكەن الكەي مارعۇلان بىلاي دەپ ەسكە الادى:
«ونىڭ نازارى تاس مۇسىندەرگە/بادىزدەرگە اۋاتىن. ونداي مۇسىندەر ەدىگە مەن ارعاناتى تاۋىنىڭ ەتەگىندە، جەتىقىز بەن بوزاي وزەندەرىنىڭ بويىندا كوپ ۇشىراسادى. ول ەدىگە مەن ارعاناتى تاۋىنىڭ ماڭىن مەكەندەگەن ەجەلگى مۇسىنشىلەر قىلىش ۇستاعان مۇرتتى ساربازداردىڭ بەينەسىن، ال جەتىقىز بەن بوزاي اڭعارلارىنىڭ مۇسىنشىلەرى ساۋكەلە كيگەن جاس ايەلدەردىڭ ءمۇسىنىن جاساعانى نەلىكتەن ەكەن دەپ ويلاناتىن. ءبىر جولى ۇلىتاۋدىڭ ەتەگىندە قانىش «جەتىقىزدىڭ جاعاسىن زەرتتەپ كورەيىك. التىنشوقىعا، ۋساباي قوڭىنا بارىپ قايتۋ كەرەك، وندا تالاي قىزىق نارسە شىعارى انىق» دەگەنى بار».
ول ون بەس جىل بويى ساتبايەۆتىڭ ءوڭىردى ارالاعان ەكسپەديتسياسىنا ەرىپ جۇرگەن كارى شوپان جايلاۋباي كەڭەس ۇلىنىڭ دا سوزدەرىن جازىپ الىپتى.
«قانىش دالادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە ءبارىن: ەجەلدەن قالعان عاجاپ ەسكەرتكىشتەردى - قالا جۇرتتارىنىڭ قويتاستارىن دا، ەجەلگى سۋارۋ جۇيەلەرىنىڭ ورىندارىن دا، جارتاس بەتىنە سالىنعان سۋرەت پەن جازىلعان جازۋدى دا، ۇلىتاۋ دالاسىندا بىتىراي جاتقان تاس بادىزدەردى دە بايقايتىن. سولاردىڭ كوبىن قانىشپەن بىرگە ءجۇرىپ قاراپ شىققانبىز.
«ءبىز مۇندا كورگەندەي ەسكەرتكىشتەردى، - دەيتىن قانىش، - تەك ەجەلگى سۋ جۇيەسى ورىندارىنان، سىرداريادان، تالاستان، شۋ مەن جەتىسۋدان كورۋگە بولادى. قازاقستاننىڭ وزگە وڭىرلەرىنەن كورمەيسىڭ. ءسىرا، ۇلىتاۋ ماڭى بۇرىن قازاقتاردىڭ ءبىر مادەني ورتالىعى بولسا كەرەك. وسىنىڭ ءبارىن ىندەتە زەرتتەۋ كەرەك».
مۋزىكا تانۋدان ماتەماتيكاعا
قىزىعى، قانىش ساتبايەۆتىڭ تاريحقا، ارحەولوگياعا، قازاقتىڭ ادەبي داستۇرىنە دەگەن قۇمارلىعى، سول باعىتتا جازعان سانداعان ماقالا، زەرتتەۋ، بايانداماسى - ونىڭ مول عىلىمي مۇراسىنىڭ كىشكەنە ءبىر بولىگى عانا.
1926- 1927 -جىلدارى ساتبايەۆ مۋزىكاتانۋشى، ەتنولوگ الەكساندر زاتايەۆيچتىڭ وتىنىشىنە جاۋاپ قاتىپ، دومبىراعا قوسىلىپ قازاقتىڭ بىرەگەي اندەرىن ايتىپ بەرىپ، «قازاقتىڭ 500 ءانى مەن كۇيى» دەگەن جيناقتى شىعارۋعا اتسالىسقان. ءوزى قازاقتىڭ ۇلتتىق تەاترى تۋرالى ماقالالار جازىپ، ولاردىڭ رەپەرتۋارىنا حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارىن ۇسىنىپ، حالىق اۋزىنداعى اندەر، سونىڭ ىشىندە امىرە قاشاۋبايەۆ ايتىپ جۇرگەن اندەر تۋرالى دا تاريحي دەرەك جيناي جۇرگەن. ءتىپتى قازاق تىلىندە الگەبرا وقۋلىعىن دا جازىپ ۇلگەرگەن.
ستۋدەنت كەزىندە جاقىن دوسى ءارى ۇستاز- اعاسى قازاقتان شىققان تۇڭعىش ماتەماتيكا پروفەسسورى، «الاش» قوزعالىسى كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى ءالىمحان ەرمەكوۆ بولعانىن ەسكەرسەك، بۇل تاڭعالاتىن دا نارسە ەمەس شىعار. كەيىن ەرمەكوۆ باياناۋىلعا ەم السىن دەپ بولاشاق اكادەميك ميحايل ۋسوۆتى شاقىرىپ، سول ساتبايەۆ پەن ۋسوۆتىڭ تانىستىعى قازاقستانداعى عىلىمنىڭ كەلەشەگىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى: ۋسوۆ ايتىپ، ەرمەكوۆ قولداپ، ساتبايەۆ باياناۋىلدا حالىق سوتى بولىپ جۇرگەن قىزمەتىن تاستاپ، تومسك تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاۋ-كەن فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ، ول جەردە كوپ ۇزاماي قازاق جەرلەستەر قوعامىن باسقارادى.
كەيىن عالىمنىڭ ستۋدەنت كەزىن الكەي مارعۇلان بىلاي دەپ ەسكە الادى:
«قانىش ساباقتان بوس ۋاقىتىن ءبىر-اق ىسكە - ءبىلىمىن بايىتۋعا جۇمسايتىن. سوندىقتان تومسك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقۋ زالىنان شىقپاي، قازاق تاريحى تۋرالى ەڭبەكتەردى جالىقپاي، قىزىعا قايتا-قايتا وقي بەرەتىن».
سوندا ءجۇرىپ، 1924 -جىلى تاۋ-كەن فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى قانىش ساتبايەۆ قازاق تىلىندەگى تۇڭعىش الگەبرا وقۋلىعىن جازادى. اۋەلدە توتە جازۋمەن جازىلعان وقۋلىقتى اۆتور كەيىن لاتىن قارپىنە كوشىرىپ، 1400 بەت قىلىپ شىعارادى.
ءسويتىپ، جاس قانىش ساتبايەۆ ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ وزىنەن بولەك، «الاش» قوزعالىسىنىڭ كوسەمدەرى ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ، سۇلتانبەك قوجانوۆ جانە كارىم جالەنوۆ سىندى الگەبرا وقۋلىعىن جازعان قازاق اۆتورلارى قاتارىنا قوسىلادى.
ال دوسى ءالىمحان ەرمەكوۆ تاريح بەتتەرىنە دارىندى ماتەماتيك قانا ەمەس، 1920 -جىلى لەنيننىڭ الدىنا بارىپ، پاۆلودار، كوكشەتاۋ، سەمەي جانە كاسپيي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋى سىندى قازاقتىڭ بايىرعى جەرىن قازاق اۆتونومياسىنا تيەسىلى ەتىپ الىپ قالعان ادام بولىپ جازىلدى.
qalam.global