ول - كاسىبي كۇرەستىڭ بىرنەشە ءتۇرىن مەڭگەرىپ، الەم چەمپيونى اتانعان تۇڭعىش قازاق بالۋانى، ۇلتىنىڭ رۋحىن اسقاقتاتقان دارا تۇلعا. ونىڭ ەسىمى ەل جادىندا تەك الىپ كۇش يەسى رەتىندە عانا ەمەس، كەڭ پەيىلدى، كورەگەن، ءتىپتى كەي دەرەكتەردە اۋليەلىك قاسيەتى بار ادام رەتىندە دە ساقتالعان.
الىپتىڭ ارعى تەگى مەن بالالىق شاعى
قاجىمۇقان قىپشاقتىڭ التىباس رۋىنان شىققان. اتاسى ەرناقتىڭ ەرەكشە كۇش يەسى بولعانى، ال ناعاشىسى لەك پالۋاننىڭ اعاشتى تامىرىمەن جۇلىپ الاتىنى تۋرالى اڭىزدار حالىق اراسىندا كەڭ تاراعان. اكەسى مۇڭايتپاس تا «جۋاناياق پالۋان» اتانىپ، ەلگە تانىلعان.
بولاشاق بالۋان جاستايىنان اۋىر ەڭبەككە ارالاسىپ، قارا جۇمىس ىستەيدى. ەل ىشىندە ونىڭ جالعىز ءوزى باتپاققا باتقان وگىزدى تارتىپ شىعارعانى نەمەسە السىرەگەن اتتى ارباعا لاقتىرىپ، جۇكتىڭ ءبارىن ءوزى سۇيرەپ اكەلگەنى تۋرالى اڭگىمەلەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتىلادى. ول 17 جاسىندا-اق پالۋان رەتىندە تانىلىپ، 18 جاسىندا سيرككە شاقىرىلادى.
الەمدى مويىنداتقان قازاق
1905-جىلى حاربيندە وتكەن جارىستا دجيۋ-دجيتسۋدان التىن مەدال الىپ، «مانچجۋريا چەمپيونى» اتانادى. كەيىن گەرمانيا، شۆەتسيا، رەسەي، امەريكا قۇرلىقتارىندا وتكەن ءىرى دودالاردا توپ جارىپ، قازاقتان شىققان تۇڭعىش الەم چەمپيونى رەتىندە تاريحقا ەندى.
ونىڭ قارسىلاستارى اراسىندا اتاقتى شەتەلدىك پالۋاندار بولدى. سونىڭ ىشىندە جاپون بالۋانى ساراكيكيمەن بولعان جەكپە-جەك ەرەكشە ەستە قالعان. قانشا اۋىر جاراقات السا دا، قاجىمۇقان قارسىلاسىن جەڭىپ شىققان.
زامانداستارى ونىڭ بويىنداعى تابيعي كۇش پەن قايسارلىقتى ەرەكشە باعالاعان. بەلگىلى پالۋان نيكولاي تۋرباس ءوز ەستەلىگىندە: «پالۋانداردىڭ كوبى ودان قورقاتىن» دەپ جازعان.
تەڭدەسسىز كۇش يەسى
عالىم اۋەلبەك قوڭىراتبايەۆ قاجىمۇقاننىڭ دەنە ءبىتىمىن ارنايى ولشەپ جازىپ قالدىرعان. 75 جاسىندا ونىڭ سالماعى 174 كەلى، بويى 195 سانتيمەتر بولعان. كەۋدە اۋماعى - 146 س م، اياق كيىمى – 54 ولشەم.
حالىق اراسىندا ونىڭ 450 كەلىلىك سەيفتى ارقاسىنا سالىپ، ەكىنشى قاباتقا كوتەرگەنى تۋرالى دەرەك كەڭ تاراعان. بۇل ونىڭ شىن مانىندە تابيعات بەرگەن ەرەكشە كۇش يەسى بولعانىن دالەلدەيدى.
قاراشاڭىراقتاعى قاسيەتتى امانات
قاجىمۇقان ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىن تۇركىستان وبلىسى ورداباسى اۋدانىنداعى تەمىرلان اۋىلىندا وتكىزگەن. قاراشاڭىراق تا وسى جەردە ورنالاسقان. ۋاقىت وتە كەلە ەسكى ءۇي جارامسىز كۇيگە تۇسكەن سوڭ، تۋىستارى جاڭادان ءۇي تۇرعىزعان. قازىر بۇل شاڭىراقتا بالۋاننىڭ شوبەرەسى قۋانىشبەك ەسكەرمەسوۆتىڭ وتباسى تۇرىپ جاتىر.
ۇلتتىق مۇرانى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان عىلىمي-تانىمدىق جوبا - «تۇركىستان وبلىسىنا بالۋان تاس ساپارى» ەكسپەديتسياسى اياسىندا بىزگە اتامىزدىڭ كوزى تىرىسىندە تۇرعان قاراشاڭىراعىنا بارۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى.
بۇگىندە ءۇيدىڭ ءبىر بولمەسى مۇراجايعا اينالدىرىلعان. مۇندا قاجىمۇقاننىڭ كوزى تىرىسىندە قولدانعان زاتتارى - سۋ ىشكەن وجاۋى، جاتقان كەرەۋەتى، ساندىعى، دارەت العان ىدىسى، وشاعى ساقتالعان. سونىمەن قاتار، ەسىك الدىندا بالۋاننىڭ ءوزى قازدىرعان قۇدىق بار. ەسكى ۇيدەن الىنعان تابالدىرىق پەن پولشادان الىپ كەلگەن چەمودان دا-ۇرپاق ءۇشىن قاستەرلى جادىگەر.
بالۋاننىڭ شوبەرە كەلىنى روزا تىنىشبەك قىزى اتا مۇراسىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ وتىرعان جانداردىڭ ءبىرى.
- «تابالدىرىقتان بيىك تاۋ جوق» دەيدى عوي حالقىمىز. اتامىزدىڭ ءوزى قولدانعان كەيبىر زاتتارىن ۇيدە ەشكىمگە بەرمەي ساقتاپ كەلەمىز. مەن ءۇشىن بۇل - امانات، - دەيدى ول.
وسى ساپاردا وتىراردىڭ اقتوبە اۋىلىنداعى قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلىنىڭ 1934-1947 -جىلدار ارالىعىندا تۇرعان، ءوز قولىمەن كوتەرگەن ەسكى ۇيىنە باردىق. قاجىمۇقاننان قالعان تاعى ءبىر قۇندى جادىگەر - ءوز قولىمەن ەككەن كارى قاراتال.
قانشاما جىلدار وتسە دە تامىرى تەرەڭگە جايىلعان اعاش ءالى قالقايىپ تۇر. تەك باسى قۋراي باستاعان سوڭ، بۇتاقتارىن كەسىپ تاستاۋعا تۋرا كەلگەن.
شوبەرە كەلىنىنىڭ ەستەلىگى: اۋليەلىك بولمىس
قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى، داڭقتى بالۋان قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلى تۋرالى ەل ىشىندە ساقتالعان ەستەلىكتەر ونىڭ تەك قارا كۇش يەسى عانا ەمەس، ەرەكشە رۋحاني بولمىسى بار تۇلعا بولعانىن ايعاقتايدى. ۇرپاقتارىنىڭ اۋزىنان جەتكەن اڭگىمەلەر بالۋان اتانىڭ اۋليەلىك قىرى مەن تىلسىم قاسيەتىن تەرەڭىرەك اشا تۇسەدى.
- اتامىزعا قۇران باعىشتاپ، تالاي ادام كەلىپ تۇرادى. اتامىزدىڭ بالۋاندىعىن ايتپاعاندا، ول كىسىنىڭ رۋحتىلىعى، اۋليەلىگى ءبىر بولەك اڭگىمە. اشارشىلىق كەزەڭدە قانشاما ادامدار «بالۋاننىڭ قاسىنا بارساق، اش قالماسپىز» دەپ وسى كىسىنى پانالاپ كەلگەن ەكەن. اتامىز ءبىر مال سويسا دا، بارىنە ءبولىپ بەرىپ، كومەگىن ەشكىمنەن اياماعان.
تاعى ءبىر ايتاتىنى - اتامىز كوزىن جۇمىپ وتىرىپ، الىستان كىم كەلە جاتقانىن سەزەدى ەكەن. بىردە «الىستان مەنىڭ ءبىر قانىم ىزدەپ كەلە جاتىر» دەپ ايتادى. ارتىنشا رەسەيدەگى باتيما اپامىزدان تاراعان قىزى كەلىپ جەتكەن.
بۇگىندە ءبىز ءۇشىن اتامىزعا قۇران باعىشتاپ، زيارات ەتىپ كەلگەن ادامدارعا قولدان كەلگەنشە سول كىسىنىڭ اڭگىمەلەرىن ايتىپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزىپ كەلەمىز، - دەيدى بالۋاننىڭ شوبەرە كەلىنى روزا تىنىشبەك قىزى.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تاعزىمى
روزا تىنىشبەك قىزى تاعى ءبىر ماڭىزدى تاريحي جايتتى ەسكە الادى. قازاقتىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ قاجىمۇقاننىڭ باسىنا كەسەنە تۇرعىزۋعا باستاماشى بولعان.
- 1961-جىلى اۋىلىمىزعا مۇحتار اۋەزوۆ كەلىپتى. ول كەزدە اتامىز جاتقان جەر - جاي عانا قارا توپىراق، اعاش شارباقپەن قورشالعان ورىن بولعان. سوندا جازۋشى سول كەزدەگى باسشىلارعا ارنايى تاپسىرما بەرىپ، كەسەنە تۇرعىزۋدى تاپسىرعان. «زامانى بولەك كەزەڭدە قازاقتى الەمگە تانىتقان، تاريحى ەرەكشە، قازاققا وزگەشە قۇبىلىس بولىپ كەلگەن تۇلعاعا قۇرمەت كورسەتۋىمىز كەرەك» دەگەن ەكەن جازۋشى. سول كىسىنىڭ ىقپالىمەن كەسەنە تۇرعىزىلدى،-دەيدى ول.
بالۋان مۇراسى جانە ۇرپاق ساباقتاستىعى
قازاقتىڭ داڭقتى بالۋانى قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلىنىڭ ارتىندا كوپ ۇرپاق قالدى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، پالۋاننىڭ ءتورت ايەلى بولعان. ولاردان ءتورت ۇل - حاليوللا، عابدوللا، ايدارحان، ءجانابىل جانە ءۇش قىز - سوفيا، ازيا، راشيدا دۇنيەگە كەلگەن.
بالۋاننىڭ ءبىرىنشى جارى - سيرك ءارتىسى نادەجدا چەپوۆسكايا. قاجىمۇقانعا تۇرمىسقا شىققاننان كەيىن ول يسلام ءدىنىن قابىلداپ، ءباتيما (فاتيما) ەسىمىن العان. ەكەۋى 1909-جىلى ريگا قالاسىندا تانىسىپ، ومبىدا نەكەسىن قيدىرعان. بۇل نەكەدەن حاليوللا ەسىمدى ۇل دۇنيەگە كەلدى. ال عابدوللانى بالالار ۇيىنەن اسىراپ الىنعان.
كەيىن، 1925-جىلى قاجىمۇقان تىنىباي قىزى ىرىستىعا ۇيلەنىپ، ودان ءۇش قىز سۇيگەن. 1938-جىلى مىنايىمگە ۇيلەنىپ، بۇل نەكەدەن ايدارحان دۇنيەگە كەلسە، 1946-جىلى ءبيبىجانعا قوسىلعان. وزىنەن وتىز جاس كىشى سوڭعى جارىنان ءجانابىل ەسىمدى ۇل سۇيگەن.
بالۋان ۇرپاقتارى اتالارىنىڭ جولىن جالعاپ، ءتۇرلى سالادا تابىسقا جەتىپ كەلەدى. ماسەلەن، نەمەرەسى شاتتىق قاجىمۇقانوۆ - كاراتە-دودان حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى، 2002-جىلعى ازيا ويىندارىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى. ال تاعى ءبىر نەمەرەسى باقىتجان قاجىمۇقانوۆ -تانىمال كومپوزيتور، «جاس قانات» جانە «ازيا داۋىسى» بايقاۋلارىنىڭ جۇلدەگەرى.
قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلىنىڭ ۇرپاقتارى ۇلى تۇلعانىڭ ەسىمىن ۇلىقتاپ، ونىڭ تاريحي مۇراسىن دارىپتەۋ ءىسىن جالعاستىرىپ كەلەدى.
قاجىمۇقاننىڭ نەمەرەسى نۇرلان ايدارحان ۇلى اتا مۇراسىن ناسيحاتتاۋ ءىسىنىڭ جۇيەلى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، ۇرپاقتارى ۇنەمى باس قوسىپ، سوڭعى جيىرما جىل ىشىندە پالۋانعا قاتىستى مۋزەيدىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلەس قوسقان. ەل ىشىنەن جادىگەرلەر جينالىپ، تاريحي مۇرا ءبىر ارناعا توعىستىرىلعان.
- اتامىزدىڭ اتىنداعى «باتىس ەۋروپا - باتىس قىتاي» حالىقارالىق ءاۆتودالىزىنىڭ بويىندا ورنالاسقان مۋزەي عيماراتىنىڭ قۇرىلىسى 2019-جىلى باستالعان. بۇل كۇندە ەل يگىلىنە بەرىلىپ، داڭقتى بالۋاننىڭ مۇراسىن كورۋگە كەلەتىن ادامدار سانى ارتىپ كەلەدى. مۋزەيدە ەكى قارىنداسىم قىزمەت كورسەتىپ، كەلۋشىلەرگە اتامىزدىڭ مۇراسىن تانىستىرىپ، ەڭبەكتەرىن ناسيحاتتاپ ءجۇر. باستى ماقساتىمىز - اتامىزدىڭ ەڭبەگىن كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزىپ، ەل تۋريزمىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋ، - دەيدى ول.
كوزكورگەن اجەنىڭ اڭگىمەسى: الىپتىڭ تىلسىم ءساتى
بالۋاننىڭ شوبەرەسى، مۋزەي قىزمەتكەرى مەرۋەرت ەسكەرمەس قىزى جەتكىزگەن ەستەلىك - قاجىمۇقاننىڭ عاجايىپ كۇشىن ناقتى سۋرەتتەيتىن ەرەكشە دەرەك.
- 2018-جىلى تامىز ايىندا اتامىز كوتەرگەن تاستى الىپ كەلۋگە باردىق. ول تۇلكىباس اۋدانى وربۇلاق اۋىلىندا ساقتالعان ەكەن. سول تاستى ۇزاق ۋاقىت ساقتاعان بەكبايەۆا جاڭىل اپامىز ءوز اۋزىمەن ايتىپ بەرگەن ەدى.
اجەمىز بىلاي دەيدى: «مەن بۇل اۋىلعا جاڭا تۇسكەن كەلىن ەدىم. ءبىر كۇنى «قاجىمۇقان كەلەدى، ونەر كورسەتەدى» دەگەن حابار تارادى. بۇكىل اۋىل جينالدى.
كەشكىسىن اۋىل قاراكولەڭكە بولىپ تۇرعان كەزدە بالۋان اربامەن كەلدى. باتىپ بارا جاتقان كۇننىڭ قىزىل شاپاعىمەن ءول تىپتى ۇلكەيىپ، اربانىڭ ۇستىندە ءبىر تاۋدى وتىرعىزعانداي كورىندى. ەرتەگىدەگى الىپ ءداۋ سياقتى اسەر قالدىردى.
كۇن ىستىق بولعاندىقتان ءۇستى جارتىلاي جالاڭاش، جاسى جەتپىستەن اسقان، بۇلشىن ەتتەرى سالبىراڭقى تارتىپ تۇرعان ەدى. بەتى بۇجىر، ءبىر قۇلاعى كەسىلگەن، ەرنى جىرىلعان. كوپ ادام ونىڭ تۇرىنەن قورقىپ، كەيىن شەگىنىپ قاشقاندارى بولدى.
ءبىراق ەڭ عاجابى اربادان ءتۇسىپ، ونەر كورسەتەتىن جەرگە بارعان كەزدە بولدى. جاڭاعى سالبىراپ تۇرعان دەنە ءبىر ساتتە جيىرىلىپ، بۇلشىق ەتتەرى قاتايىپ، جاس جىگىتتىڭ دەنەسىندەي بولىپ شىعا كەلدى.
@rizabek_n #қажымұқан атамыз көтерген тастар #балуантас #Түркістантуризмі ♬ оригинальный звук - Ризабек Нүсіпбек
سول كەزدە ءبىر قولىمەن 130 كەلىلىك تاستى كوتەرىپ، لاقتىرىپ جىبەردى. تاستىڭ ەكپىنىمەن ءوزى دە العا جۇگىرىپ كەتتى. جۇرتتىڭ ءبارى جان-جاققا قاشا جونەلدى»، دەپ ەسكە العان ەدى. وسى سۋرەتتەۋدىڭ وزىنەن اتامىزدىڭ وزگەشە بولمىس يەسى ەكەنىن كورەمىز، - دەيدى مەرۋەرت ەسكەرمەس قىزى.
ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل تاس كەيىن بالۋاننىڭ مۇراسى رەتىندە ساقتالىپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا امان جەتكەن.
الىپ تۇلعانىڭ اقىندىق قىرى
قازاقتىڭ داڭقتى بالۋانى قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلى تەك الىپ كۇشىمەن عانا ەمەس، ءسوز ونەرىنە جاقىندىعىمەن دە دارالانعان تۇلعا. ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەر مەن جازبا دەرەكتەر قاجىمۇقاننىڭ ونەرگە بەيىمدىلىگى بولعانىن انىق كورسەتەدى.
سونىڭ ءبىر دالەلى - ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى تۋرالى ەڭبەكتەردە كەزدەسەتىن دەرەك. وندا قاجىمۇقان كوپشىلىك سۇراۋىمەن قولىنا دومبىرا الىپ، قوڭىر داۋسىمەن:
«اتاندىم قاجىمۇقان بالا جاستان،
ىشىندە يمپەريانىڭ بولدىم اسقان.
كەشەگى ومبىنىڭ قالاسىندا،
قۇلاتتىم قىرىق بالۋاندى ءبىر شالماستان» - دەپ، اندەتە جىرلايتىنى ايتىلادى. بۇل ونىڭ تەك كۇش يەسى عانا ەمەس، سۋىرىپسالمالىققا جاقىن، سوزگە دە ۇستا بولعانىن اڭعارتادى.
بالۋاننىڭ جارى ءمىنايىمنىڭ ەستەلىگىندە دە ونىڭ دومبىرا تارتىپ، اسىرەسە حالىق اندەرىن ورىنداعانى، بوس ۋاقىتىندا ولەڭگە بەيىمدىلىگى بايقالعانى ايتىلادى. ال ەل ىشىندە قاجىمۇقاننىڭ ءازىل-قالجىڭعا جاقىن، كەيدە تابان استىندا ولەڭ قۇراپ ايتاتىن شەشەندىگى جونىندە كوپتەگەن دەرەكتەر ساقتالعان.
كۇش مادەنيەتىن زەرتتەۋشى ابىلايحان قالنازاروۆ قاجىمۇقاننىڭ بۇل قىرىن كوپ دەرەكتەر ايقىندايتىنىن ايتادى.
- قاجىمۇقان اتامىزدىڭ بويىندا قازاققا ءتان اقىنگەرلىك قاسيەت ايقىن كورىنەدى. دومبىرا تارتىپ، ولەڭدى تابان استىندا قۇراپ ايتۋى - سونىڭ دالەلى. ءول سوزدىڭ قادىرىن تۇسىنگەن، ونەرگە جاقىن، رۋحاني دۇنيەسى باي تۇلعا، - دەيدى ول.
سونداي-اق زەرتتەۋشى بالۋاننىڭ ىشكى دۇنيەسىنە قاتىستى تاعى ءبىر ماڭىزدى جايتتى اتاپ وتەدى.
- قاجىمۇقاننىڭ ءوزى دە سوز ونەرىن ەرەكشە قۇرمەتتەگەن. ول ابايداي الىپتاردىڭ دەڭگەيىن مويىنداپ، «ناعىز كۇش - سوزدە» دەپ باعالاعان. بۇل - ونىڭ تەك ءتان كۇشىمەن ەمەس، رۋحاني دەڭگەيىمەن دە بيىك تۇرعانىن بىلدىرەدى، -دەدى ابىلايحان قالنازاروۆ.
شىنىندا دا، اباي قۇنانباي ۇلى شىعارماشىلىعىنا دەگەن قۇرمەتى، ءسوز قۇدىرەتىن جوعارى قويۋى قاجىمۇقاننىڭ رۋحاني بولمىسىن ايقىنداي تۇسەدى.
ۇرپاقتارىنىڭ اۋزىنان جەتكەن ەستەلىكتەر قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلى تۇلعاسىنىڭ اڭىز بەن اقيقاتتىڭ توعىسقان بيىك دەڭگەيدە تۇرعانىن كورسەتەدى. ول - تەك كۇش يەسى عانا ەمەس، جومارتتىعىمەن، ۇلتتىق بولمىستىڭ بارلىق قىرىن بويىنا سىڭىرگەن، ونەر مەن رۋحانياتتى قاتار ۇستانعان كورەگەندىگىمەن ەل جادىندا ساقتالعان بىرەگەي تۇلعا.
قاجىمۇقاننىڭ عۇمىرى - قازاق حالقىنىڭ رۋحاني قۋاتى مەن قايسارلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى.
بۇعان دەيىن كۇش اتاسى قاجىمۇقان كوتەرگەن بالۋان تاستار تۋرالى جازعان ەدىك.
ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى