قازاقستاندا دا سوڭعى ون جىل ىشىندە تۋۋ دەڭگەيى ەداۋىر تومەندەپ، شامامەن 28 پايىزعا ازايعان. بۇل تۋرالى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى Kazinform اگەنتتىگىنىڭ رەسمي ساۋالىنا بەرگەن جاۋابىندا مالىمدەدى.
2020- 2021 -جىلدارداعى «بەبي-بۋمنان» كەيىنگى تۋۋ ديناميكاسى
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەڭ جوعارى تۋۋ كورسەتكىشى 2020- 2021 -جىلدارى تىركەلگەن. دەموگرافتار بۇل كەزەڭدى «بەبي- بۋم» ۋاقىتى دەپ اتايدى. 2021 -جىلى تۋۋدىڭ جيىنتىق كوەففيتسيەنتى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتىپ، ءبىر ايەلگە ورتا ەسەپپەن 3,32 بالادان كەلگەن. ال 2020 -جىلدان باستاپ بۇل كورسەتكىش ءار اناعا شاققاندا 3,03 پايىزعا تومەندەي باستاعان. سول سەبەپتى 2022 -جىلدان باستاپ تۋۋ دەڭگەيىنىڭ ازايۋى بايقالادى.
• 2022 -جىلى ءبىر ايەلگە 3,05 بالا،
• 2023 -جىلى 2,96 بالا،
• 2024 -جىلى ءبىر اناعا 2,80 بالا تيەسىلى بولدى.
- بۇل ستاتيستيكا جالپى تۋۋ دەڭگەيىنىڭ بىرتىندەپ ازايىپ كەلە جاتقانىن اڭعارتادى. ابسوليۋتتىك دەڭگەيگە نازار اۋدارساق، ماسەلەن: 2021 -جىلى قازاقستاندا 445875 بالا دۇنيەگە كەلدى؛ 2022 -جىلى شامامەن 404 مىڭ بالا؛ 2023 -جىلى 388 مىڭنان استام؛ 2024 -جىلى 366 مىڭعا جۋىق؛ 2025 -جىلى شامامەن 330 مىڭ بالا تۋعان. بىلتىر ەڭ تومەن كورسەتكىش تىركەلگەن. جالپى سوڭعى جىلدارى جاڭا تۋعان سابيلەردىڭ جالپى سانى تۇراقتى تۇردە تومەندەپ كەلەدى، - دەدى دەموگراف شىنار پازىلبەك قىزى.
ەلىمىزدە كوپبالالى وتباسىلار كوبەيىپ، تۇڭعىش بالالار سانى ازايعان
دەموگرافتىڭ ايتۋىنشا، ستاتيستيكاداعى ماڭىزدى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى - بالانىڭ وتباسىنداعى تۋۋ رەتى.
- ءبىزدىڭ سايتتا 2025 -جىل بويىنشا تولىق ستاتيستيكالىق دەرەكتەر ءالى جاريالانعان جوق، سوڭعى رەسمي مالىمەتتەر 2024 -جىلعا تيەسىلى. سوندىقتان 2021 -جىلدى جانە كەيىنگى 2024 -جىلدى سالىستىرايىق. 2021 -جىلى تۋعان 446 مىڭ بالانىڭ 26,9 پايىزى — وتباسىنىڭ ءبىرىنشى بالاسى بولسا، 2024 -جىلى دۇنيەگە كەلگەن 365 مىڭ بالانىڭ 23 پايىزى عانا تۇڭعىش بالا بولىپ تىركەلگەن. بۇل ءبىرىنشى بالانى دۇنيەگە اكەلۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەگەنىن كورسەتەدى، - دەدى شىنار پازىلبەك قىزى.
مامان ۇسىنعان مالىمەتكە سايكەس، كوپبالالى وتباسىلارداعى كورسەتكىش ايتارلىقتاي وزگەرمەگەن. مىسالى، ءتورتىنشى بالانىڭ ۇلەسى:
• 2021 -جىلى — ,06 ،
• 2024 -جىلى — ,04.
سونىمەن قاتار 2024-2025 -جىلدارى تۋعان بالالار اراسىندا بەسىنشى، التىنشى، جەتىنشى جانە سەگىزىنشى بالالاردىڭ ۇلەسى 2021 -جىلمەن سالىستىرعاندا ارتقان. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، جالپى تۋۋ دەڭگەيى تومەندەگەنىمەن، كوپبالالى وتباسىلاردا بالا تۋۋ ءۇردىسى ساقتالىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.
وسى ورايدا 2026 -جىلى ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) مولشەرىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى كوپبالالى انالارعا تولەنەتىن اي سايىنعى جاردەماقى كولەمى دە ارتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك.
ءىرى قالالارداعى ۋربانيزاتسيا دەموگرافيانى وزگەرتتى
شىنار پازىلبەك قىزىنىڭ پىكىرىنشە، ەلدەگى تۋۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتىپ وتىرعان نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى - جاستاردىڭ وتباسى قۇرۋعا جانە بالا سۇيۋگە اسىقپاۋى. دەرەكتەرگە سايكەس، 2024 -جىلى قازاقستاندا بالانى دۇنيەگە اكەلگەن ايەلدەردىڭ ورتاشا جاسى 25-تەن اسقان. ال استانا مەن الماتى سىندى مەگاپوليستەردە بۇل كورسەتكىش 27 جاستان جوعارى.
- تۇڭعىش بالانى تۋۋ جاسىنىڭ وسۋىنە باستى سەبەپ — ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسى. ءىرى قالالارعا كوشىپ كەلگەن جاستار الدىمەن ءوز تۇرمىسىن رەتتەپ، تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسىپ، باسپانالى بولۋدى قالايدى. سەبەبى بالامەن پاتەر جالداپ نەمەسە تۇراقسىز جاعدايدا ءومىر ءسۇرۋدىڭ قيىن ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى. سوندىقتان قارجىلىق جاعدايىن جاقسارتۋدى، تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋدى ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. وسى فاكتورلاردىڭ بارلىعى وتباسىن قۇرۋ مەن بالا ءسۇيۋ شەشىمىن كەيىنگە شەگەرۋىنە اسەر ەتەدى. مۇنداي ءۇردىس بۇرىن ەۋروپا ەلدەرىندە دە بايقالعان. الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق دامۋ كۇشەيىپ، ۋربانيزاتسيا ارتقان سايىن، تۋۋ دەڭگەيى تومەندەگەن. سەبەبى ءىرى قالالاردا ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋعا ۇمتىلۋ كوبىنە بالا سانىن شەكتەۋگە الىپ كەلەدى، - دەدى مامان.
ال الەۋمەتتانۋشى اقنۇر بەكسۇلتان قىزى سوڭعى جىلدارى تۋۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى تەك قازاقستانعا ءتان قۇبىلىس ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل ءۇردىس كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە دە بايقالادى ەكەن. ونىڭ ايتۋىنشا، قوعام دامىعان سايىن ادامداردىڭ ومىرلىك باسىمدىقتارى وزگەرىپ، وتباسى قۇرۋدان گورى جەكە دامۋ، ءبىلىم الۋ، مانساپ قۇرۋ سىندى ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق الدىڭعى ورىنعا شىققان.
- «قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» ك ە ا ق جۇرگىزگەن الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋ ناتيجەلەرى دە وسى ءۇردىستى راستايدى. رەسپوندەنتتەردىڭ - دان استامى وتباسى قۇرۋ كەزىندە ەكونوميكالىق جاعدايدى ماڭىزدى دەپ سانايدى. ساۋالناما دەرەگىنە سايكەس، 30- 45 جاس ارالىعىنداعى رەسپوندەنتتەردىڭ H,3- دا ماتەريالدىق ماسەلەلەر وتباسىلىق ۇرىس-كەرىستىڭ دە سەبەبى بولىپ وتىر. تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى دە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سايكەس، 29- 45 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتاردىڭ 8,8- ى تۇرعىن ءۇيدى باستى قاجەتتىلىك دەپ سانايدى. سونىمەن قاتار، رەپرودۋكتيۆتى جوسپار وزگەرە باستاعان: ەرلەردىڭ H,1- ى، ايەلدەردىڭ T,2- ى بولاشاقتا ءبىر بالا تۋۋ جەتكىلىكتى ەكەنىن جازعان. بۇل وتباسىلاردىڭ بالا سانىن سانالى جوسپارلاۋعا كوشۋىن كورسەتەدى. زەرتتەۋ تۋۋ كورسەتكىشىنىڭ تومەندەۋىن تەك دەموگرافيالىق قۇبىلىس ەمەس، قوعامداعى الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسى ەكەنىن ايقىندايدى، - دەدى ول.
وڭىرلەردەگى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر
دەموگراف مامان قازاقستانداعى دەموگرافيالىق جاعدايدى شارتتى تۇردە ءۇش مودەلگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولاتىنىن مالىمدەدى.
- ءبىرىنشى مودەل — وڭتۇستىك جانە باتىس وڭىرلەر. بۇل ايماقتاردا كوپبالالى وتباسى ءداستۇرى ءالى دە جاقسى ساقتالعان. ماسەلەن، 2024 -جىلى قازاقستان بويىنشا ءبىر ايەلگە ورتا ەسەپپەن 2,80 بالا كەلسە، تۇركىستان وبلىسىندا بۇل كورسەتكىش 4 بالادان اسىپ كەتكەن. ەلىمىزدەگى جوعارى تۋۋ دەڭگەيىن نەگىزىنەن وسى وڭىرلەر ۇستاپ تۇر. ەكىنشى مودەل — سولتۇستىك وبلىستار. تاريحي جانە مادەني ەرەكشەلىكتەرگە بايلانىستى بۇل وڭىرلەردە تۋۋ دەڭگەيى سالىستىرمالى تۇردە تومەن. مۇندا وتباسىلار كوبىنە 2- 3 بالامەن شەكتەلەدى، ال كوپبالالى وتباسى سيرەك كەزدەسەدى، - دەدى شىنار پازىلبەك قىزى.
ساراپشى كەلتىرگەن ءۇشىنشى مودەل — مەگاپوليستەر. ونىڭ ايتۋىنشا، ءىرى قالالارداعى دەموگرافيالىق ۇردىستەر وزگەشە سيپاتقا يە. مۇندا جاستاردىڭ ءبىر بولىگى وتباسىن كەش قۇرادى نەمەسە مۇلدە قۇرمايدى. سونىڭ سالدارىنان ءبىرىنشى بالانى دۇنيەگە اكەلۋ دەڭگەيى دە تومەندەپ كەلەدى. بۇل ءۇردىس ءبىر جاعىنان ەۋروپا ەلدەرىندەگى دەموگرافيالىق مودەلگە ۇقساي باستاعان.
- قازاقستاندى ەۋروپا، وڭتۇستىك كورەيا نەمەسە جاپونياداعىداي وتە تومەن تۋۋ دەڭگەيى كۇتىپ تۇر دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. سەبەبى ەلىمىزدەگى اۋىلدىق ايماقتار، اسىرەسە وڭتۇستىك پەن باتىس وڭىرلەردەگى اۋىلدار، دەموگرافيالىق ءوسىمدى ساقتاپ وتىر. الايدا ۋربانيزاتسيا كۇشەيىپ، اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مەگاپوليستەرگە كوشۋى جالعاسا بەرسە، بولاشاقتا بۇل جاعداي وزگەرۋى مۇمكىن. جالپى العاندا، قازاقستانداعى تۋۋ دەڭگەيىنىڭ وزگەرۋى — كۇردەلى ءارى كوپ فاكتورعا بايلانىستى دەموگرافيالىق پروتسەسس. سوندىقتان بۇل ماسەلە تەرەڭ ءارى جان- جاقتى عىلىمي زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى ، - دەدى دەموگراف.
جاستارعا الەۋمەتتىك تۇرعىدان قولداۋ قاجەت
الەۋمەت تانۋشى كەلتىرگەن ساۋالناما ناتيجەسىنە سايكەس، رەسپوندەنتتەردىڭ - دان استامى وتباسى قۇرۋ كەزىندە ەكونوميكالىق فاكتوردى ماڭىزدى دەپ سانايدى. وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ، مامان دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ساياسات بىرنەشە باعىتتا دامۋى ءتيىس ەكەنىن مالىمدەدى.
- بۇل ىستە بىرىنشىدەن، جاس وتباسىلارعا ارنالعان قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارىن كەڭەيتۋ ماڭىزدى. جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق باعدارلامالار، باستاپقى جارنانى سۋبسيديالاۋ، جالعا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىن دامىتۋ جاستاردىڭ وتباسى قۇرۋ تۋرالى شەشىمىنە وڭ اسەر ەتۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن، اتا- انا بولۋ مەن جۇمىستى ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن الەۋمەتتىك ساياسات قاجەت. بۇل بالا كۇتىمى بويىنشا تولەمدەردى كەڭەيتۋ، قولجەتىمدى بالاباقشا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ، يكەمدى جۇمىس كەستەلەرىن قاتاڭ ساقتاۋ جانە اتا- انالاردىڭ ەڭبەك نارىعىنان ۋاقىتشا شىققان كەزدە كاسىبي مۇمكىندىكتەرىن ساقتاۋعا باعىتتالعان شارالاردى قامتۋى ءتيىس، - دەدى اقنۇر يمانقۇل.
ماماننىڭ پىكىرىنشە، وتباسى ينستيتۋتىن قولدايتىن مادەني جانە اقپاراتتىق ساياسات تا قاجەت. بۇل - جاۋاپتى اتا- انا بولۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ، اكە ينستيتۋتىن نىعايتۋ جانە ەرلى- زايىپتىلاردىڭ بىرلەسە وتباسى قۇندىلىقتارىن دامىتۋ ارقىلى جۇزەگە اسۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار بۇل باعىتتا شەتەلدىك تاجىريبەگە دە سۇيەنگەن ءجون ەكەنىن العا تارتتى.
- حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرۋ ماڭىزدى. مىسالى، ا ق ش- تا الەۋمەتتىك ساياساتتا كەڭىنەن تالقىلاناتىن ساتتىلىك تىزبەگى كونسەپتسياسى بار. بۇل مودەل بويىنشا الدىمەن ءبىلىم الۋ نەمەسە كاسىبي دايىندىقتان ءوتۋ، كەيىن تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسۋ، سودان سوڭ عانا وتباسى قۇرىپ، بالا تاربيەلەۋ ۇسىنىلادى. زەرتتەۋلەر بۇل رەتتىلىك ساقتالعان جاعدايدا كەدەيلىك قاۋپى ازايىپ، وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعى ارتا تۇسەتىنىن كورسەتەدى. قازاقستان جاعدايىندا مۇنداي ءتاسىلدى جاستاردىڭ ەكونوميكالىق دەربەستىگىن قولدايتىن ساياساتپەن ۇشتاستىرۋعا بولادى - جاستارعا ءبىلىم الۋ، العاشقى جۇمىسقا ورنالاسۋ، تۇرعىن ۇيگە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ ارقىلى ولاردىڭ وتباسى قۇرۋعا دەگەن دايىندىق دەڭگەيىن ارتتىرۋ ماڭىزدى، - دەيدى ول.
وسى تۇستا اقنۇر بەكسۇلتان قىزى تۋۋ دەڭگەيىن تۇراقتاندىرۋ تەك قارجىلاي تولەمدەرمەن شەكتەلمەيتىنىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، ەڭ ءتيىمدى جول - وتباسىنىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان كەشەندى الەۋمەتتىك ساياسات جۇرگىزۋ. ءبىلىم بەرۋ، ەڭبەك نارىعى، تۇرعىن ءۇي جانە وتباسى ينستيتۋتىن قولدايتىن الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى قاتار دامىتۋ.
اۆتور
ارۋجان ارمان قىزى