سونىڭ سالدارىنان جىلان شاققان ادامدار سانى ارتۋى مۇمكىن دەگەن قورىتىندىعا عالىمدار كەلىپ وتىر، دەپ حابارلايدى turkystan.kz.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى (د د ۇ) جەتەكشىلىك ەتكەن زەرتتەۋ PLOS Neglected Tropical Diseases عىلىمي جۋرنالىندا جاريالاندى.
زەرتتەۋ اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا، اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ كوتەرىلۋى مەن تابيعي مەكەندەردىڭ تارىلۋى كوپتەگەن جىلانداردى جاڭا جەر ىزدەۋگە ماجبۇرلەيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ولار حالىق تىعىز قونىستانعان ايماقتارعا نەمەسە بۇرىن ۋلى جىلاندار كەزدەسپەگەن وڭىرلەرگە قونىس اۋدارۋى مۇمكىن.
بۇل ادامدار مەن جىلانداردىڭ ءجيى بەتپە-بەت كەلۋىنە اكەلىپ، جىلان شاعۋ وقيعالارىنىڭ كوبەيۋ قاۋپىن ارتتىرادى. سونىمەن قاتار جىلانداردىڭ وزدەرى دە كوبىرەك قىرىلۋى ىقتيمال.
جىلان شاعۋ ستاتيستيكاسىن ناقتى ەسەپتەۋ قيىن بولعانىمەن، مۇنداي جاعدايلاردىڭ باسىم بولىگى تروپيكالىق ايماقتاردا، اسىرەسە وڭتۇستىك ازيادا تىركەلەدى. عالىمداردىڭ باعالاۋىنشا، الەمدە جىل سايىن شامامەن ءتورت ميلليون ادامدى جىلان شاعادى.
وسىعان دەيىن قاۋىپ-قاتەر نەگىزىنەن جەرگىلىكتى نەمەسە ۇلتتىق دەڭگەيدە زەرتتەلگەن ەدى. الايدا حالىق سانىنىڭ ءوسۋى مەن كليماتتىڭ وزگەرۋى بولاشاقتا جاعدايدى قالاي وزگەرتەتىنى تۋرالى مالىمەت از بولعان.
جاڭا زەرتتەۋ بارىسىندا عالىمدار جەكە جانە اشىق دەرەكقورلاردى، مۋزەي قورلارىن، عىلىمي ەڭبەكتەر مەن ازاماتتىق عىلىم پلاتفورمالارىن پايدالانىپ، الەمدەگى ەڭ ۋلى جىلانداردىڭ تارالۋ ايماقتارىن كارتاعا ءتۇسىردى. كەيىن كليماتتىڭ جىلىنۋى ولاردىڭ مەكەندەۋ اۋماعىنا 2050-جانە 2090 -جىلدارعا قاراي قالاي اسەر ەتەتىنىن بولجادى.
زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سايكەس، الداعى ونجىلدىقتاردا كوپتەگەن ۋلى جىلان جاڭا وڭىرلەرگە كوشەدى. ولاردىڭ قاتارىندا سولتۇستىك امەريكاداعى سۋ موكاسينى، افريكاداعى تۇكىرگىش كوبرالار، ازياداعى كرايتتار، سونداي-اق ەۋروپا مەن وڭتۇستىك امەريكاداعى سۇرجىلاندار بار.
كەيبىر اسا قاۋىپتى تۇرلەر حالىق تىعىز ورنالاسقان اۋماقتارعا قاراي ىعىسۋى مۇمكىن بولعاندىقتان، ميللياردتاعان ادام جىلان شاعۋ قاۋپى جوعارى ايماقتا ءومىر ءسۇرۋى ىقتيمال.
الايدا كليمات وزگەرىسىنەن ەڭ ۇلكەن زارداپتى جىلانداردىڭ وزدەرى دە شەگۋى مۇمكىن. ماسەلەن، امازونياداعى مارجان ءتۇستى جىلاندار، افريكاداعى پۋف-اددەرلەر جانە پاپۋا -جاڭا گۆينەياداعى مىسباس جىلاندار ىستىقتىڭ كۇشەيۋى مەن تابيعي ورتانىڭ ەگىستىككە، جايىلىمعا جانە ەلدى مەكەندەرگە اينالۋى سالدارىنان قاتتى قىسىمعا ۇشىرايدى. كەيبىر تۇرلەر ءتىپتى جويىلىپ كەتۋ قاۋپىنە تاپ بولۋى مۇمكىن.
سونىمەن بىرگە قارا مامبا سەكىلدى كەيبىر جىلاندار جاڭا اۋماقتارعا تارالۋى ىقتيمال. عالىمداردىڭ بولجامىنشا، ولار كەنيا جاعالاۋىنان جانە ەريترەيا، ەفيوپيا، دجيبۋتي مەن كونگونىڭ كەيبىر بولىكتەرىنەن نيگەريا، وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى جانە سومالي اۋماعىنا قاراي ىعىسۋى مۇمكىن.
بولاشاقتا حالىق كوپ شوعىرلانعان وڭىرلەردە ادامداردىڭ جىلاندارمەن ويىن الاڭدارىندا، جۇگىرۋ جولدارىندا، سۋ كوزدەرىنىڭ ماڭىندا جانە ەگىستىك القاپتاردا ءجيى كەزدەسۋى عاجاپ ەمەس.
ءۇندىستاندا اسا قاۋىپتى راسسەل سۇرجىلانى، كادىمگى كوبرا جانە كرايتتاردىڭ وڭتۇستىكتەن حالىق تىعىز ورنالاسقان سولتۇستىك ايماقتارعا قاراي تارالۋى ىقتيمال. سول سياقتى قىتايدىڭ يۋننان پروۆينتسياسى مەن ميانما ورماندارىندا كەزدەسەتىن كرايتتار دا حالقى كوپ ورتالىق جانە سولتۇستىك قالالارعا جاقىنداۋى مۇمكىن.
زەرتتەۋ اۆتورلارىنىڭ پىكىرىنشە، بۇل جاعداي اسىرەسە اۋىلدىق جانە تابىسى تومەن وڭىرلەر ءۇشىن قاۋىپتى. سەبەبى كوپتەگەن فەرمەر ەگىستىكتە اياقكيىمسىز جۇمىس ىستەيدى، ال مەديتسينالىق كومەك شالعاي اۋىلداردا ءاردايىم قولجەتىمدى بولا بەرمەيدى.
عالىمدار بۇل زەرتتەۋ دەنساۋلىق ساقتاۋ ورگاندارىنا قاۋىپ جوعارى بولاتىن ايماقتاردى انىقتاپ، ۋعا قارسى پرەپارات قورىن دۇرىس ورنالاستىرۋعا كومەكتەسەدى دەپ ەسەپتەيدى. سونىمەن قاتار شالعاي ەلدى مەكەندەردە مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە سيرەك كەزدەسەتىن جىلان تۇرلەرىن قورعاۋ دا ماڭىزدى مىندەت بولىپ قالا بەرەدى.
زەرتتەۋ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى دەۆيد ۋيليامستىڭ ايتۋىنشا، ادامدار قورشاعان ورتاداعى وزگەرىستەرگە مۇقيات بولۋى كەرەك.
- ۋلى جىلاندار سەكىلدى ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن جانۋارلارعا قاتىستى ساقتىق شارالارىن ءاردايىم ۇستانۋ ماڭىزدى. جابىق اياقكيىم كيۋ، قول مەن اياقتى قاي جەرگە قويىپ جاتقانىن باقىلاۋ، قاراڭعىدا جارىق پايدالانۋ، جىلانعا ءتيىسىپ مازالاماۋ جانە وعان وزدىگىنەن كەتۋگە مۇمكىندىك بەرۋ قاجەت. سونداي-اق توتەنشە جاعداي تۋىنداعاندا نە ىستەۋ كەرەگىن الدىن الا بىلگەن ءجون، - دەيدى ول.