ارداگەرگە قۇرمەت - ەلگە قۇرمەت
ق ر ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە سايكەس، بۇگىندە ەلىمىزدە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ 58 ارداگەرى تۇرادى. ال 2026 -جىلعى 1 -ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا جەڭىسكە ۇلەس قوسقان باسقا دا ادامداردىڭ سانى - 33443.
فاشيزمدى جەڭۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ازاماتتارعا مەملەكەت تاراپىنان ارنايى الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. بيىل جەڭىس كۇنىنە وراي سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ ءارقايسىسىنا 5 ميلليون تەڭگەدەن ءبىرجولعى تولەم بەرىلدى. ال جەڭىسكە ۇلەس قوسقان وزگە دە ساناتتاعى ازاماتتارعا جالپى كولەمى 3,3 ميلليارد تەڭگەدەن استام قاراجات ءبولىندى.
- مەرەكەلىك ءبىرجولعى اقشالاي كومەكتەن بولەك، كەيبىر ايماقتاردا ساناتورلىق- كۋرورتتىق ەمدەۋ، وتىن، ءدارى-دارمەك، ازىق-تۇلىك توپتاماسى جانە كومەكتىڭ باسقا دا تۇرلەرى كورسەتىلەدى. سونداي-اق، ۇوس ارداگەرلەرى جانە ۇ و س جەڭىسىنە ۇلەس قوسقان باسقا دا ادامدار اي سايىن زەينەتاقى الادى. مۇگەدەكتىگى بولعان جاعدايدا - ولارعا مۇگەدەكتىك توبىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك جاردەماقى تولەنەدى، - دەپ جازىلعان ۆەدومستۆو حابارلاماسىندا.
مينيسترلىك مالىمەتىنشە، ارداگەرلەرگە اي سايىن قوسىمشا ارناۋلى مەملەكەتتىك جاردەماقى دا تولەنەدى. ونىڭ مولشەرى 16 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن جەتەدى، 2026 -جىلعى ەسەپ بويىنشا 69200 تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل تولەم رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قاراستىرىلادى.
وسى تۇستا ايتا كەتەيىك، ارداگەرلەردى ماتەريالدىق قولداۋ دەڭگەيى بويىنشا قازاقستان باسقا ەلدەر اراسىندا كوش باستاپ تۇر.
2026 -جىل بويىنشا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان ءار ارداگەرگە ءبىرجولعى كومەك:
قازاقستان - 5 ميلليون تەڭگە
وزبەكستان - 30 ميلليون سۋم (شامامەن 1,1 ميلليون تەڭگە)
بەلارۋس - 5 مىڭ (شامامەن 715-825 مىڭ تەڭگە)
رەسەي فەدەراتسياسىندا - 10 مىڭ رۋبل (شامامەن 61 مىڭ تەڭگە) بۇل ەلدە ايماقتىق جاردەماقىلار دا قاراستىرىلعان. مىسالى، ماسكەۋ مەن ماسكەۋ وبلىسىندا - 70 مىڭ رۋبلگە دەيىن (شامامەن 430 مىڭ تەڭگە).
تىزىمدەگى ءار ەل قارجىلاي قولداۋدان باسقا، مەرەكەدە ءداستۇرلى تۇردە ءار ارداگەرگە قۇرمەت كورسەتەدى.
عاسىر عۇمىرىن ارتقا تاستاعان مايدانگەر
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس 1939 -جىلعى 1-قىركۇيەكتەن 1945-جىلعى 2 -قىركۇيەككە دەيىن سوزىلعان. سۇراپىل سوعىسقا 60 تان استام ەل قاتىسىپ، ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرى قيىلدى. قازاق دالاسىنان دا تالاي ەر-ازامات مايدانعا اتتانىپ، وتان ءۇشىن وت كەشتى. ءبىرى جەڭىسپەن ەلگە ورالسا، ەندى ءبىرى جات جەردە ەرلىكپەن قازا تاپتى.
ۋاقىت وتكەن سايىن سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ قاتارى سيرەپ بارادى. بۇگىندە اقمولا وبلىسى قوسشى قالاسىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى كوزىمەن كورگەن ءبىر عانا ارداگەر تۇرادى. ول - نۇرقاسىم اجىتايەۆ.
ارداگەر 1925 -جىلدىڭ قاڭتار ايىندا سەمەي وبلىسى (قازىرگى اباي وبلىسى) ابىرالى اۋدانىنىڭ سارىقامىس اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. كەيىپكەرىمىز 1938-جىلى كەڭەستىك ۇجىمداستىرۋ كەزەڭىندە قۇرىلعان ەڭبەك ۇجىمشارىندا جەتى جىلدىق مەكتەپتە ءبىلىم العان.
1943-جىلدىڭ قاڭتار ايىندا سوعىس ءورتى ورشىگەن تۇستا 18 جاستاعى نۇرقاسىم اجىتايەۆ اسكەر قاتارىنا شاقىرىلادى. العاشىندا نوۆوسىبىردەگى مەرگەندەر دايارلايتىن ارنايى مەكتەپتە وقىپ، اسكەري دايىندىقتان وتەدى. وقۋ بارىسىندا مەرگەندىگىمەن كوزگە تۇسەدى. سىناق كەزىندە وعان بەرىلگەن ءۇش وقتىڭ ۇشەۋىن دە ءمۇلت جىبەرمەي ءدال تيگىزەدى. وسى شەبەرلىگىنىڭ ارقاسىندا جاس سارباز ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاسقا جىبەرىلەدى.
كەيىن مەرگەن رەتىندە مارشال روديون مالينوۆسكي باسقارعان اسكەر قۇرامىندا كەرچ قالاسىن ازات ەتۋ ۇرىستارىنا قاتىسادى. سونداي-اق كۋرسك دوعاسىنداعى كەسكىلەسكەن شايقاستاردا ەرلىك كورسەتىپ، بەرلين ءۇشىن بولعان شەشۋشى ۇرىستارعا قاتىسقان. باتىر 293- اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا جاپونيامەن دە سوعىسقان.
- بارماعان جەرىم، باسپاعان تاۋىم جوق. نەشە ءتۇرلى ازاپتى كوردىك. بارلىعىنان ولمەي، ءالى كۇنگە امان-ەسەن جۇرگەنىمە تاۋبە ەتەم. بار تىلەگىم -ەڭ باستىسى ەلىمىزدىڭ ىرگەسى ءبۇتىن بولسا ەكەن، - دەيدى نۇرعاسىم اجىتايەۆ اقساقال.
مايداندا تالاي رەت ەرلىگىمەن ەرەكشەلەنگەن ارداگەر ەڭبەگى ەلەۋسىز قالعان جوق. كەۋدەسىن تۇتاستاي جاپقان مەدالدار مەن توسبەلگىلەر وتتى جىلداردىڭ ءۇنسىز كۋاسى. سونىڭ ىشىندە مايدانگەر ءۇشىن ەڭ قىمبات ماراپاتتار - II دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنى، كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى جۋكوۆ اتىنداعى مەدال جانە «جاپونيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالى.
عاسىر جاساعان قاريا بۇگىندە جەتى بالادان 10 نەمەرە، 13 شوبەرە ءسۇيىپ وتىر. ال جارىن بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ جۇرگەن كەزىندە جولىقتىرعان ەكەن.
سوعىس تاريحىنا قىسقاشا شولۋ
گەرمانيا اسكەرى ك س ر و اۋماعىنا شابۋىل جاساعان 1941-جىلدىڭ 22 -ماۋسىمى ت م د ەلدەرىنىڭ رەسمي تاريحىندا 4 جىلعا سوزىلعان الاپات سوعىستىڭ باستالعان كۇنى بولىپ ەسەپتەلەدى. جەڭىستى جاقىنداتۋعا قازاقستاننىڭ قوسقان ۇلەسى زور.
ق ر پرەزيدەنتى ارحيۆىندە قىزمەت اتقارعان ۆلاديمير شەپەلدىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، 1945 -جىلعى اقپانداعى جاعداي بويىنشا قازاقستان سوعىستىڭ باسىنان باستاپ قىزىل ارمياعا جانە ونەركاسىپ جۇمىسى ءۇشىن 1,5 ميلليون ادامدى جۇمىلدىرعان. سونىڭ ىشىندە 1 ميلليون 161 مىڭعا جۋىق ادام اسكەر قاتارىنا اتتانعان.
ال بەلگىلى تاريحشى سۇلتان حان ا ق ق ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، ول كەزەڭدە قازاقستان حالقىنىڭ جالپى سانى 3 ميلليونعا دا جەتپەگەن. سوعان قاراماستان، مايدانعا جىبەرىلگەندەردىڭ ۇلەسى وتە جوعارى بولعانىن ايتادى.
- 1941-جىلى سوعىس باستالعان كەزدە قازاقستان حالقىنىڭ سانى شامامەن 3 ميلليونعا جەتتى مە، جەتپەدى مە بىلمەيمىز. سول كەزەڭدە قازاقستاننان شامامەن 1 ميلليون 200 مىڭ ادام سوعىسقا شاقىرىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا تەك قازاقتار عانا ەمەس، قازاقستاندا تۇراتىن باسقا دا ۇلت وكىلدەرى بولدى. سوعىسقا كەتكەندەردىڭ ىشىندە شامامەن 600 مىڭعا جۋىعى عانا ەلگە امان-ەسەن ورالدى. ويلاپ قاراساق، ولاردىڭ اراسىندا قانشاما جاس جىگىتتەر مەن قارت ادامدار بولعان. ءوزىمنىڭ اكەم اققۇل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان ءبىر اياعى 15 سانتيمەترگە قىسقارىپ، مۇگەدەك بولىپ ورالعان، - دەدى ول.
قازاقستان اسكەري كوميسسارياتى مايدانعا بارلىعى 14 اتقىشتار جانە كاۆالەريالىق ديۆيزيا، 7 بريگادا، 1 زەنيتتىك پولك، 12 قۇرىلىس جانە 2 اۆتوباتالون اتتاندىرعان.
جەڭىس جولىنداعى قازاقستاننىڭ تىلداعى ۇلەسى
سوعىس جىلدارىندا قازاقستانداعى ءار وتباسى اۋىر كەزەڭدى باستان وتكەردى. ەلدە وتىن تاپشى بولىپ، ازىق-تۇلىك جەتىسپەگەندىكتەن حالىق اشقۇرساق كۇن كەشتى. سوعان قاراماستان، تۇرعىندار قولىنداعى بار مۇمكىندىگىن مايدانعا ارناپ، جەڭىس ءۇشىن تىنىمسىز ەڭبەك ەتتى.
مۇراعات دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك: 1942-جىلى ءساۋىردىڭ سوڭىندا قورعا شامامەن 8 مىڭ توننا استىق، 10206 گەكتوليتر ءسۇت، 233 تسەنتنەر ماي، 717 توننا كوكونىس، 273 توننا ماقتا، 8206 قوي تەرىسى تاپسىرىلدى. بۇل - تەك ءبىر ايدىڭ كورسەتكىشى. ال مۇنداي كومەك جىل بويى ۇزدىكسىز جالعاسقانىن ەسكەرسەك، ونىڭ جالپى كولەمىن ەسەپتەپ شىعۋ ءتىپتى قيىن.
بۇعان قوسا، ءار وتباسى مالىن، باعالى دۇنيەسىن ساتىپ، مايدان قورىنا اقشالاي ۇلەس قوسقان. سوعىس جىلدارى حالىق قورعانىس قورىنا 4 ميلليون رۋبلدەن استام قاراجات اۋدارعان. ءتىپتى ءار ءوڭىر ءوز جەرىنەن اتتانعان ءار ديۆيزياعا جەكە كومەك بەرىپ وتىرعان.
- سول ۋاقىتتا قازاقستاندا تۇتاس اسكەري تەحنيكا شىعاراتىن ءىرى كاسىپورىندار بولعان جوق. ەلىمىز نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىنا بەيىم بولىپ، مايدانعا ازىق-تۇلىك، ەت، نان جانە باسقا دا قاجەتتى ونىمدەردى جونەلتتى. قىستى كۇنى نەمىس اسكەرى رەسەيدىڭ ايازىنا شىداماي قينالدى، ال ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەر جىلى كيىممەن قامتاماسىز ەتىلدى. ول كيىمدەردىڭ باسىم بولىگى قازاقستاننان جىبەرىلدى. قوي جۇنىنەن تىگىلگەن توڭدار، تەرىدەن تىگىلگەن جىلى ەتىكتەر مايدانعا جەتكىزىلدى. ەڭ ءنارلى ازىق-تۇلىك تە قازاقستاننان جىبەرىلىپ وتىردى. كيىم دە، تاماق تا قازاقتىڭ ءتورت تۇلىك مالىنان وندىرىلگەن ونىمدەردەن جاسالدى. سارى ماي مەن ەت مايدانداعى جاۋىنگەرلەردىڭ نەگىزگى ازىعى بولدى، - دەدى سۇلتان حان اقق ۇلى.
سونىمەن قاتار وسى كەزەڭدە قىزىل ارمياعا تەحنيكا مەن كولىك قۇرالدارى دا جىبەرىلگەن. اتاپ ايتقاندا، 13130 جۇك كولىگى، 107 ارنايى جانە 825 جەڭىل اۆتوكولىك، 57 موتوتسيكل، 1538 تراكتور، 110118 ات جانە 10260 اربا مايدانعا اتتاندىرىلعان. ول زاماندا مۇنداي كولەمدەگى تەحنيكا قورى تۇتاس ءبىر دامىعان ەلدىڭ الەۋەتىمەن پارا-پار ەدى.
ەلىمىزدىڭ مايدانعا قوسقان كومەگى جونىندەگى دەرەكتەردىڭ ءوزى-اق ونىڭ اۋقىمىن كورسەتەدى. ءبىراق بۇل - تەك رەسمي تىركەلگەن مالىمەتتەر عانا...
كوشى-قون جانە ونەركاسىپتەگى وزگەرىستەر
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا قازاقستان اۋماعىنا ءبىرقاتار ەلدەردەن حالىق جاپپاي ەۆاكۋاتسيالاندى. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، بوسقىندار قازاقستانعا سوعىستىڭ العاشقى ايلارىنان باستاپ كەلە باستادى.
ۆلاديمير شەپەلدىڭ دەرەكتەرىنە ساي، 1942-جىلعى قاڭتاردا قازسسر-ىنە 381260 ادام، ونىڭ ىشىندە مايدان دالاسىنان – 291355، لەنينگرادتان – 6198، ماسكەۋدەن - 14518 ادام كەلدى. ولار سول كەزەڭدە ءار وڭىردەگى ۇجىمشارلار مەن كەڭشارلارعا ءبولىندى.
ال سۇراپىل مايدان قىزعان شاقتا ستالين ساياساتىنا ساي سانى از ۇلتتار قازاقستان اۋماعىنا كۇشتەپ قونىس اۋدارىلدى. دەپورتاتسياعا گرۋزيا، ازەربايجان، ارمەنيا، ۋكراينا جانە كاۆكاز وڭىرلەرىنىڭ تۇرعىندارى، سونداي-اق ەدىل بويى مەن ەدىل-جايىق ارالىعىنداعى نەمىس حالقى دا ىلىكتى. جالپى، 1937- 1944 -جىلدار ارالىعىندا ەۆاكۋاتسيالانعانداردى قوسا ەسەپتەگەندە، قازاقستانعا شامامەن 1 ميلليون 740 مىڭ وزگە ەتنوس وكىلى قونىستانعان.
تاريحشى سۇلتان حان اقق ۇلى بۇل تەك قونىس اۋدارۋ ەمەس، ونىڭ استارىندا ساياسي وي بار ەكەنىن ايتادى.
- قيىر شىعىستاعى كارىستەردى نە ءۇشىن كوشىرگەنىن بىلەسىز بە؟ كەڭەس وداعى مەن جاپونيا سوعىس جاعدايىندا بولدى. كارىستەر جاپونيانى قولداپ كەتۋى مۇمكىن دەگەن الاڭداۋشىلىق بولدى. سول سەبەپتى ولاردى قازاقستانعا قونىستاندىردى. كاۆكاز حالىقتارى دا كوپ قيىندىق كوردى. ولار گەرمانيانى قولداپ كەتۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ بولدى. سول سەبەپتى ولار قازاقستان اۋماعىنا جىبەرىلدى. ەدىل-جايىق بويىنداعى نەمىس اۆتونومياسىندا تۇرعان نەمىس حالقى دا گەرمانيانى قولداپ كەتۋى مۇمكىن دەگەن كۇدىككە بايلانىستى قازاقستانداعى اۋىلدارعا كوشىرىلدى، - دەدى.
سوعىس جىلدارىندا قازاقستانعا تەك حالىق قانا ەمەس، ونەركاسىپ ورىندارى دا جاپپاي ەۆاكۋاتسيالاندى. 140 تان استام زاۋىت پەن فابريكا كەزەڭ- كەزەڭىمەن رەسپۋبليكا اۋماعىنا كوشىرىلدى. مۇنداي ۇيىمداردىڭ كوبى الدىمەن الماتىعا ورنالاستى. كاسىپورىندار نەگىزىنەن مايدان ءۇشىن ءونىم شىعاردى. ماسەلەن، ەكسپەريمەنتتىك- وپتيكالىق شەبەرحانا (حاركوۆتەن الماتىعا كەلگەن) دۇربىلەر شىعاردى، №242 زاۋىت (حاركوۆ -الماتى) اسكەري ۇشاقتاردى جوندەدى جانە ت. ب.
- قازاقستانعا كەلگەن كاسىپورىندار سوعىس بىتكەن سوڭ قايتىپ ءوز ەلدەرىنە كوشىپ كەتتى. ول ۋاقىتتا قانشا كاسىپورىننىڭ كەلىپ كەتكەنىن زەرتتەۋدىڭ قاجەتى دە جوق. قازاق حالقىنا ونىڭ پايداسى بولعان جوق. ءبارى تەك سول سۇراپىل سوعىس ءۇشىن قىزمەت ەتتى. سول كەزەڭدە مايدانداعى ءار وقتىڭ توعىسى قازاق دالاسىنان شىقتى دەپ تە ماقتانىپ قاجەت ەمەس، - دەدى ول.
قازاق قاھارماندارى
جەڭىس جولىندا جانىن اياماي، قولىنا قارۋ الىپ جاۋمەن شايقاسقان تالاي اتا-بابامىز بار. باۋىرجان مومىش ۇلى، سۇلتان بايماعامبەتوۆ، راقىمجان قوشقاربايەۆ، ەركىن ءابدىروۆ سىندى باتىرلاردىڭ ءارقايسىنىڭ ەرلىگى مەن كۇرەس جولى ءبىر-ءبىر كىتاپقا جۇك بولاتىن تاريح.
قاھارماندارىمىز تۋعان جەرىن قورعاپ قانا قويماي، ماسكەۋ تۇبىندە كەۋدەسىن وققا توسىپ، وتاندى ازات ەتۋ جولىندا جانقيارلىقپەن شايقاستى. مەرگەندىگىمەن جاۋدىڭ بەتىن قايتارىپ، مايدان دالاسىندا ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتتى. قازاق ساربازدارىنىڭ اراسىندا ءبىر ءوزى جۇزدەگەن جاۋ اسكەرىنىڭ كوزىن جويعان مەرگەندەر دە از بولعان جوق.
- مايدان دالاسىندا تالاي جاۋىنگەرىمىز ءوز مەرگەندىگىمەن جەڭىسكە ۇلەس قوستى. قازاق حالقى ەجەلدەن مەرگەن، اڭشى حالىق. كەڭ دالادا كومپاسسىز، ەشقانداي قۇرالسىز- اق باعىتتى تابا بىلگەن، جانۋارلاردى ىزىنەن تانىعان. كوزى قىراعى بولعان. ەسىمدە ناقتى جوق، ءبىراق ءبىر نەمىس نەمەسە امەريكالىق ساياحاتشى قازاق دالاسىنا كەلگەنى ايتىلادى. ول اۋىلدىڭ ەكى ادامىن ەرتىپ، جەر ارالاعان. سول كەزدە ءبىر قازاق كەنەتتەن «انا جاقتان ەكى اتتى كەلە جاتىر» دەگەن ەكەن. ساياحاتشى اينالادا ەشقانداي دىبىس تا، بەلگى دە جوق ەكەنىن ايتىپ، وعان سەنبەگەن. ولار توقتاپ، اس ءىشىپ وتىرعان كەزدە ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ اتتىڭ ءدۇبىرى ەستىلە باستاعان. كەيىن شىنىمەن ەكى اتتىنىڭ كەلە جاتقانى بايقالىپتى. سوندا ساياحاتشى قازاق حالقىنىڭ قىراعىلىعىنا تاڭعالعان ەكەن. كۇندىز- ءتۇنى كەڭ دالادا ءومىر سۇرگەندىكتەن، قازاق حالقى جولدان جاڭىلماي، باعىتىنان اداسپايتىن بولعان، - دەدى سۇلتان حان اقق ۇلى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا تالاي تاعدىر تالكەككە ءتۇستى. ونىڭ پايداسى مەن زيانى تۋرالى، مايدانعا جىبەرىلگەن كومەك پەن قولداۋ جونىندە تىزبەكتەي بەرسەك، ۇزاق ايتۋعا بولادى. الايدا، ەڭ باستىسى - جەڭىس جولىندا جانىن قيعان قازاق باتىرلارىنىڭ ەرلىگى. بۇگىندە ەلىمىزگە قاجەتى -وتكەندى جىرلاۋ ەمەس، سوعىس جىلدارىنداعى شىنايى تاريحتى ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان قايتا زەردەلەۋ.
ارۋجان ارمان قىزى