سول قاۋلىنى تالقىلاۋعا ارنالعان جينالىستا ورتالىق كوميتەتتىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ قاۋلىعا بارلىق جاعىنان ساي كەلەتىن بايانداماسى دا، سويلەگەن عابەڭنىڭ ءسوزى دە سالقىنداتۋ.
سونداي نۇسقاۋ بولدى ما بىلمەيمىن، ايتەۋىر، عابيت بار ءسوزىن مۇحاڭا ارناپ، ونى جار باسىنا تاقاپ قويعانداي. ونىڭ ءسوزىنىڭ اسەر ەتكەنى سونداي، ول جينالىسقا قاتىسقانداردىڭ اۋەزوۆتەن كۇدەر ۇزبەگەنى از. جاسىراتىنى جوق، مۇحتاردىڭ ءوزى دە سول كۇننەن باستاپ تۇرمەگە بارعانشا كيۋ ءۇشىن جىلى كيىمدەر ازىرلەي باستاعان.
سول زوبالاڭى مول كۇندەردىڭ بىرىندە مەن مۇحاڭنىڭ ۇيىنە باردىم، «اباي» رومانىنىڭ ەكىنشى كىتابىن جازىپ جۇرگەن كەزى بولاتىن، قامالۋ تۋرالى قاڭقۋ سوزدەر قانشا قاۋلاسا دا، قۇلاعىما ءبىر كىرگەن ەمەس... بار قورقىنىشىم سول روماننىڭ كەشىگۋى. كۇدىگىم الدىمنان شىقتى. ءوز سوزىمەن ايتقاندا، قيالى قاۋىپتى. مۇنداي جاعدايدا قالامنىڭ قيمىلداۋىنىڭ ءوزى ءبىر قيامەت ەكەن. ءوزىنىڭ وسىنداي كۇيىنىشتى ءحالىن تۇگەل ايتىپ بولماستان: «ەل نە دەپ جاتىر؟ سوت بولماستان مەنىڭ ۇكىمىمدى شىعارىپ تا قويعان بولار»، - دەپ ەدى. مەن كىدىرمەستەن: «ەلدىڭ نە دەيتىنىن بىلمەيمىن، ءوزىمنىڭ بىلەتىنىم ءسىزدى سوتتايتىن سوت بۇل دۇنيەگە ءالى كەلمەپتى. سوندىقتان ءسىز «ابايدى» باسپاعا تەز تاپسىرۋدان باسقانى ويلاماڭىز، وزىڭىزگە سونى ايتۋعا كەلدىم»، - دەپ ەدىم، سول-اق ەكەن، و عاجاپ، اسقار تاۋداي كورىنەتىن الىپىمىز بال-بۇل جانعان، بالعىن بالا بولىپ شىعا كەلدى. نە ىستەگەنىن، نە دەگەنىن ايتپاي-اق قويايىن.
ونىڭ بالاشا قۋانىپ، مۇنشا شالقىپ، شاتتانۋىندا ءبىر الدانعان اڭعالدىق بار ەكەن. ول كىسىنىڭ ويىنشا مەن جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ جۇمساۋىمەن كەلىپپىن دە، سونىڭ ايت دەگەنىن ايتىپپىن. بۇل سىرىن ارادا ون جىل وتكەننەن كەيىن، دالىرەك ايتقاندا، 1957 -جىلى مەنىڭ 50 جاسقا تولعان مەرەيتويىم كۇنى، ءوزىن-ءوزى كۇلكى ەتىپ ايتقان اڭگىمەسىنەن ءبىر-اق ءبىلدىم. گريبوەدوۆتىڭ: «اقىلدان تۋعان قاسىرەت»، - دەگەنى سياقتى، ول ءوزىنىڭ اڭعالدىعىنان اقىل تاۋىپ، الاڭسىز جۇمىس ىستەپ تە، «ابايدى» تەز اياقتاپتى.
وسىلاردى اڭگىمەلەي كەلىپ: «سول ءبىر اڭعالدىعىمنىڭ جازاسىن وتەۋ ءۇشىن بۇگىن وسى تويدىڭ اسابالىق قىزمەتىن اتقارعىم كەلەدى»، — دەدى. ءسويتىپ تە جۇرتتىڭ قوشەمەتىمەن حاميتتى سەرىك ەتىپ الدى.
1957 -جىلدىڭ قىزىعى قىزا بەرسىن. 1947 -جىلدىڭ مۇڭدى-مۇڭدى كۇندەرىنە قايتا ورالايىق.
ارادا ءبىراز ايداي ۋاقىت ءوتتى. تونگەن تۇرمەنىڭ ىزىڭى باسىلا باستادى. ءبىر كۇنى عابەڭ مۇحاڭمەن تۇسىنىسكىسى كەلەتىنىن ايتىپ ەدى، مەن قۋانا قۇپتادىم. ويتكەنى، باسقالاردىڭ ارالاسۋىن ماسانىڭ ىزىڭداسقانىنداي، تاتۋلىقتارىن بۇزۋدىڭ جالعاسقانىنداي كورەتىنمىن دە، عابيت پەن مۇحتاردىڭ قىرعي-قاباقتىعىنا قاتتى قىنجىلاتىنمىن.
كۇندەردە ءبىر كۇنى مۇحاڭ تەلەفون سوقتى. ارۋاعىنىڭ الدىندا كىنالى بولماس ءۇشىن ايتقاندارىن سوزبە-ءسوز كەلتىرەيىن. «انا مۇسىرەپوۆ مەنىمەن كىنالاسقىسى كەلەدى ەكەن، مەن وعان سويۋزىڭنىڭ دا، س ك- نىڭ دا كەرەگى جوق، تەك سەنىڭ الدىڭدا عانا كىنالاسامىن دەدىم. سەنى قالاعان سەبەبىم: ورىس ءتىلىن قازاقتىڭ سورىنا وقىماعان ادامسىڭ»، - دەدى داۋىسىن نىعىزداي ءتۇسىپ. تۇسىنە الماي، نە دەرىمدى دە بىلمەستەن «جارايدى» دەي سالدىم. بۇل قاي ايتقانى؟ ەگەر دە مەن قازاقتىڭ سورى بولسام، ءوزىنىڭ «تورەلىككە» شاقىرۋى قالاي؟ سونداي ويدا وتىرعان شاقتا عابەڭ تەلەفون سوقتى. «وزىنە ايتىپ جۇرگەن جايدى جاڭا مۇحتارعا ايتىپ ەدىم، ول: «ماعان سويۋزىڭنىڭ دا، س ك- نىڭ دا كەرەگى جوق، تەك ءالجاپپاردىڭ الدىندا عانا كىنالاسامىن»، - دەيدى. سونى مەن دە قالايمىن. مۇحتارمەن حابارلاسىپ، قايدا، قاشان كەزدەسەتىنىمىزدى بەلگىلە دە، ماعان ءبىلدىر. مەن قاشان دا ءازىرمىن»، - دەدى.
ول كىسىگە مۇحاڭنىڭ جاڭاعى ءسوزىن تۇسىنە الماي وتىرعانىمدى ايتىپ ەدىم، ول كۇلە سويلەپ: «ويلانباي وتىر ەكەنسىڭ، ويلانساڭ قۋانار ەدىڭ»، - دەدى. «قالاي؟» «مۇحتار ساعان «قازاقتىڭ سورىنا تۋعانسىڭ دەگەن جوق، ورىس ءتىلىن قازاقتىڭ سورىنا وقىماعان ادامسىڭ دەمەدى مە؟». «ءيا». «ءيا، بولسا، ويلان! ول ەشكىمگە ەشكىم بەرمەگەن ۇلكەن باعانى ساعان بەرىپتى. ساۋ بول».
مەن ەندى ءارتۇرلى قيالعا كەتىپ وزىممەن ءوزىم سىرلاسا باستادىم. ويلاپ قاراسام، ءوز باسىم ورىستىڭ ءتىلىن دە، ءبىلىمىن دە وسى اعالاردىڭ جاقسى ونەگەسىنەن وقىپ ءوسىپپىن. جاڭاعى وتكەن جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە ەكى ۇلكەن ساباق الىپپىن. ول عانا ەمەس، مەنى ەڭ باقىتتى قازاقتىڭ ءبىرى ەتكەن دە جاقسى اعالارىمنىڭ ونەگەسىن الا بىلگەنىم ەكەن.. .
1943 -جىلى جاز ايلارىنىڭ ءبىر كۇنىندە احمەت جۇبانوۆ ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ دوكتورى اتاعىن العان ەدى. ساناۋلى ادامدارعا شاعىن توي جاسادى. ول كەزدە احاڭ كالينين (قازىرگى قابانباي باتىر) مەن فۋرمانوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى جالعىز قاباتتى، ءۇش بولمەلى ۇيدە تۇراتىن- دى.
ءۇيدىڭ تارلىعى ءارى سوعىستىڭ زاردابىنان بولار، شاقىرىلعان قوناقتار كىلەڭ ەر ادامدار. ونەر ادامدارىنان قاتىسقان تەك قاللەكي، جازۋشىلاردان سابەڭ، عابەڭ، ۇشەۋمىز. مۇحاڭ شاقىرىلعان ەكەن، كەلە الماي قالدى. اكادەميادان كەلگەن ول كەزدەگى جاس عالىم، بۇل كۇندە باس عالىم اكادەميك شاپىق شوكين مەن تاڭىربەرگەن سادىقوۆ جانە احاڭا تۋىستىق جاقىندىعى بار حايروللا مەڭدىبايەۆ دەيتىن جۋرناليست، نەبارى وسى. جۇرت جينالىپ بولعان شاقتا احاڭ شاقىرىلعان قوناقتاردىڭ ءبىرى مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ قالا سىرتىنا شىعىپ كەتكەنىن، قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ قوناقتا وتىرعانىن، مىندەتتى تۇردە كەلەتىنىن، وزىنە قاراماي باستاي بەرۋىمىزدى وتىنگەنىن ايتىپ، داستارحان باسىنا شاقىردى.
مۇنان كەيىنگى جاي بەلگىلى. سابەڭنىڭ تاماشا قاسيەتى وسىنداي شاقتا ءبىر كۇلكىلى اڭگىمەنى تەز تاباتىن- دى. ونىڭ جۇرتتى كۇلدىرگەن اڭگىمەسىنەن كەيىن ءۇيدىڭ ىشىندەگى قالجىڭ-ءازىل قىزۋ كۇلكىگە اينالىپ كەتتى.
ەگەر دە بۇرىنعىلاردىڭ «جاقسى ونەگە - جاننىڭ جارىق جۇلدىزى» دەگەنى بەكەر بولماسا، بىزدەر سول كۇنى، سول داستارحان باسىندا ونداي جۇلدىزدىڭ شوعىرىن كورگەن ەدىك، وكىنىشكە قاراي سول جارىق جۇلدىزدار بۇل كۇندە جوعالدى. سوندىقتان بولار، مەنىڭ كەيدە بار داۋىسىممەن ايعاي سالىپ، ابزال اعالاردىڭ ارۋاعىن شاقىرعىم كەلەدى...
... وتكەن كۇننىڭ جوعارىداعى ەلەسىن سەرپىپ تاستادىم دا، مۇحاڭا تەلەفون سوعىپ، قايدا، قاشان كەزدەسۋدى قالايتىنىن سۇراپ ەدىم: «ەرتەڭ، ساعات كەشكى سەگىزدە ماعان كەلىڭدەر»، - دەدى. بىزدەر ايتىلعان ۋاقىتىندا ءدال باردىق. مۇحاڭ كابينەتىندە ءوزىنىڭ جازۋ ستولىندا وتىر ەكەن. عابەڭ ونىڭ قارسىسىنداعى كرەسلوعا وتىردى دا، مەن ەكەۋىنىڭ ءجۇزىن بىردەي كورىپ وتىرۋ ءۇشىن ءتور جاقتاعى ديۆانعا جايعاستىم. جازۋ ستولىنىڭ ۇستىندەگى شام جانباي تۇر ەكەن. عابەڭ سونى جوندەمەك بولىپ، تۇپكى تەتىگىن اينالدىرا باستاپ ەدى، مۇحاڭ: «قولىڭنان كەلمەسە اۋرە بولىپ قايتەسىڭ، ونان دا ءسوزىڭدى باستا»، - دەدى.
بۇل ەكى الىپتىڭ ءدال وسى تۇستا قاقتىعىسۋى ەكى اسقار تاۋدىڭ سوقتىعىسىنداي بولارىن كۇتكەنمىن. كورگەنىم سول كۇتكەنىمدەي شىقتى. ولاي دەۋىمنىڭ مىنانداي ەكى ءتۇرلى سەبەبى بار.
ونىڭ ءبىرىنشىسى، ءوزى كىنالاسۋعا بارىپ وتىرعان عابەڭ سول تۇنەۋگى جينالىستاعى قاتاڭ پوزيتسياسىنان قايتپاۋعا مۇلدەم بەكىنىپ، ەندى مۇحتاردىڭ تاعدىرى ءۇشىن ونىڭ وزىمەن ايتىسۋعا بارىپتى، ويىنشا مۇحتار ساقتانباسا، وزگەلەرىمىز ساقتاندىرماساق، ونان ايىرىلامىز. ونان ايىرىلۋ - ابايدان ايىرىلۋ. ابايدان ايىرىلۋ - حالىقتى ار-نامىسىنان ايىرۋ. ەگەر قازىرگى بەتىنەن تەز قايتپاسا، حالىقتى وسىنداي اپاتقا ۇشىراتۋشى مۇحتاردىڭ ءوزى بولۋى مۇمكىن. عابەڭ ءسوزدى وسىدان باستادى. ونى و باستا اراشاعا شاقىرعان ءوزىنىڭ ازاماتتىق ارى ەكەن. وعان كوزىم بۇگىن جەتتى.
عابەڭ وسىنداي قاتال ويعا بەكىنىپ بارسا، مۇحاڭنىڭ وعان قارسى ازىرلەگەن شابۋىلى دا وسال ەمەس. ول كورگىسى كەلمەگەن كەزىندە اسپانداعى كۇندى دە كورمەي كەتەتىن قىڭىرلىعىن مۇلدەم قىرلاپ الىپ، عابەڭنىڭ بويىنان ەشقانداي جاقسىلىق كورمەسكە، «ونىڭ اق دەگەنىن - قارا، قارا دەگەنىن - اق» دەۋگە بەكىنىپتى.
عابەڭ ءوزىنىن جينالىستاعى سوزىنە تالداۋ جاساپ، قىرىق مينۋتتاي سويلەگەن ەدى، كەزەك العان مۇحاڭ ەكى ەسە اسىرىپ جىبەردى. تاۋلاردىڭ ناعىز سوقتىعىسى وسى ەكىنشى سوزدەن باستالدى. ءبىر عاجابى ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى قيماستان ءارى اياماستان قيناپ وتىر. بىرىنە ءبىرى قايشى كەلەتىن «قيماستان، اياماستان»، دەگەن بۇل سوزدەردى ادەيى قولدانىپ وتىرمىن. ويتكەنى، مەنىڭ كوزىمە ەكەۋى وسى ساتتە ءدال سولاي كورىندى. ەكەۋىنىڭ دە ءوڭى قاتۋلى، ەكەۋىنىڭ دە ءسوزى ءزىلدى، ءبىراق بەت جىرتىسۋ جوق. ءتىپتى ءسوز تالاستىرعىسى كەلگەن شاقتارىندا دا ءۇن قاتپاستان، تەك اۋىر ىرعالىپ بارىپ، ىڭىرانىپ تىنا قالادى. بۇعان ەكەۋى دە ماشىقتانىپ العان. ەكەۋى دە جايشىلىقتا ءسوزدىڭ حان-ءتاڭىرىسى عوي، اشىنعان شاقتارىندا مۇلدەم اسقاقتاپ، اسپانداپ كەتەدى. ءبىر مينۋت تولاستاماستان ءتورت جارىم ساعات بويى «سايىسقاندا» ەكەۋىنىڭ تۇيىلگەن قاباعى ءبىر اشىلعان جوق، وڭدەرىندەگى ىزعار ءبىر جىبىگەن جوق. ونىڭ ەسەسىنە سالعىلاسۋ، ايعايلاسۋ، كەركىلدەسۋ سياقتى وسى كۇنگى قيقىم «كلاسسيكتەردە» بولاتىن دورەكىلىك بايقالمايدى.
سوندىقتان دا بۇلاردىڭ سول كۇنگى شايقاسىن قازىرگىلەردىڭ تالايىنىڭ ايقاسقان قۇشاعىنان قىمبات كورەمىن!
- مەن بورىشىمدى وتەدىم، - دەۋ بولدى عابەڭنىڭ قىنجىلا ايتقان سوڭعى ءسوزى. ول سونى ايتتى دا تۇرەگەلدى. مۇحاڭ سازارىپ ءۇن قاتقان جوق.
- شالدار-اي، شارشاتتىڭىزدار-اۋ، - دەپ مەن دە ورنىمنان تۇردىم. شىنىندا مەن قاتتى شارشادىم. ومىرىمدە مۇحاڭنىڭ ۇيىنەن كۇرسىنىپ شىققانىم سول جولى.
ءالجاپپار ابىشەۆتىڭ «شەرلى شەجىرە» كىتابىنان الىنعان ەستەلىكتەر
***
الجاپپار ابىشەۆ (1907- 2001) - قاراعاندى وبلىسىنىڭ قارقارالى اۋدانىندا تۋعان. ەڭبەك جولىن قاراعاندىدا شاحتەر بولۋدان باستاعان. سول كەزدەن باستاپ العاشقى اڭگىمەلەرىن جازعان. «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى، «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» (قازىرگى «جۇلدىز») جۋرنالىندا رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارعان.
تۇڭعىش اڭگىمەلەرى «زاۆال» (1936)، «ەڭبەك ەرى - ەل ەركەسى» (1938) جۇمىسشىلار ءومىرىن سۋرەتتەۋگە ارنالعان. «ارمانسىزدار» پوۆەسىندە قازاق شارۋالارىنىڭ ءومىرىن سۋرەتتەسە، «تولەگەن توقتاروۆ» (1944)، «سارجان» (1945)، «ۇلكەن جولدا» (1948)، «تەرەڭ تامىرلار» (1952) پوۆەستەرىندە، «جاس تۇلەكتەر» (1945)، «ساحارا ساۋلەتى» رومانىندا، «نامىس گۆاردياسى» (1942 م. اۋەزوۆپەن بىرىگىپ جازعان)، «وتان ءۇشىن» (1949)، «قىراعىلىق» (1941)، «مەن ولمەيمىن» (1948)، «دوستىق پەن ماحاببات» (1947) پەسالارىندا قازاق حالقىنىڭ مايدانداعى، ەلدەگى جانقيارلىق قاجىرقايراتىن، ولاردىڭ جەڭىسكە دەگەن سەنىمىن شىنايى كورسەتەدى.
«دوستىق پەن ماحاببات» پەساسى كەزىندە قازاق دراماتۋرگياسىنا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس رەتىندە باعالاندى. «نايزاعاي» (1969)، «اتىڭنان اينالايىن» (1988) روماندارىنا حالىق كومپوزيتورى ءماديدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق جولى وزەك بولدى. «شەرلى شەجىرە» ەسسە كىتابىندا قالامگەر ءوزى كورىپ، كۋا بولعان زامان تاقسىرەتىن زەردەلەي اڭگىمەلەيدى.
ەڭبەك قىزىل تۋ، حالىقتار دوستىعى، ەكى مارتە «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان. قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى (1985).