تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، ارمان جۇمادىلدىڭ ايتۋىنشا، تۇركىلەر مەن موڭعولداردىڭ اسكەري جەتىستىگىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى - ءدال وسى مىقتى بارلاۋ جۇيەسى بولعان.
بارلاۋ - سوعىستىڭ تاعدىرىن شەشكەن قۇرال
تاريحشىنىڭ سوزىنشە، ەجەلگى مەملەكەتتەردە بارلاۋ تەك قوسىمشا قۇرال ەمەس، تۇتاس اسكەري جۇيەنىڭ وزەگى سانالعان. ويتكەنى جينالعان مالىمەت بولاشاق شەشىمدەردىڭ بارىنە اسەر ەتتى.
- كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ەڭ ماڭىزدى مىندەتى - ءوز قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. سوندىقتان ءار بيلەۋشى قارسىلاسىنىڭ جوسپارى، اسكەري كۇشى، قارۋ- جاراعى تۋرالى اقپارات جيناۋعا ەرەكشە ءمان بەردى. ارنايى بارلاۋ قىزمەتتەرى سوعىس تاعدىرىن شەشەتىن مالىمەتتەردى جەتكىزىپ وتىردى.
بارلاۋ اسكەري وپەراتسيالاردى الدەقايدا ءتيىمدى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. جينالعان دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە سوعىس اشۋ، وداقتاس ىزدەۋ نەمەسە بەيبىت كەلىسىم جاساۋ تۋرالى شەشىمدەر قابىلداندى. سوندىقتان بارلاۋ ءار ەلدىڭ اسكەري جۇيەسىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى»، - دەيدى ارمان جۇمادىل.
شىڭعىس حان اسكەرىندەگى «جۇرتشىلار»
عالىمنىڭ ايتۋىنشا، شىڭعىس حان اسكەرىندە بارلاۋ ءىسى ەرەكشە دامىعان. بۇل قىزمەتپەن ارنايى «جۇرتشى» اتالعان ادامدار اينالىسقان.
- شىڭعىس حاننىڭ اسكەري جۇيەسىندە بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن ارنايى «جۇرتشىلار» بولدى. ولار تىڭشىلار مەن بارلاۋشىلاردىڭ قىزمەتىنە جاۋاپ بەردى. موڭعول اسكەري ونەرىنىڭ ەڭ كۇشتى تۇستارىنىڭ ءبىرى دە وسى ەدى.
ارنايى بارلاۋ بولىمشەلەرى جورىقتاعى اسكەردىڭ الدىندا ءجۇرىپ، جول بويىنداعى سۋاتتاردىڭ، وتىننىڭ جاعدايىن انىقتاپ وتىرعان. سونىمەن بىرگە الداعى ۇرىس وتەتىن جەردىڭ بەدەرىن تۇگەل زەرتتەپ، سوعان قاراي سوعىس تاكتيكاسىن جاساعان، ياعني شايقاس باستالماي تۇرىپ، ونىڭ جوسپارى بارلاۋ مالىمەتتەرى ارقىلى دايىندالدى، - دەيدى تاريحشى.
تۇتقىندار، قاشقىندار جانە جەرگىلىكتى حالىقتان جينالعان مالىمەت
سوعىس كەزىندە بارلاۋ تەك شولعىنشىلىقپەن شەكتەلمەگەن. قاجەتتى اقپارات ءتۇرلى جولمەن الىنعان.
ارمان جۇمادىلدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، سوعىس كەزىندە بارلاۋ مالىمەتتەرىنىڭ ءرولى ودان ءارى ارتتى. اقپارات قولعا تۇسكەن تۇتقىنداردان، قاشقىنداردان، جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان جينالدى. كەي جاعدايدا جاۋ تىڭشىلارى ۇستالىپ، ولاردان جاۋاپ الىنعان.
- سونىمەن بىرگە شايقاس ۇستىندە قارسىلاستىڭ ءالسىز تۇستارىن انىقتاۋ ءۇشىن جاۋ شەبىنىڭ سىرتىنا شابۋىل جاسايتىن «ۇرىسپەن بارلاۋ» تاسىلدەرى قولدانىلدى»، - دەيدى ارمان جۇمادىل.
ءتورت تاراپقا جىبەرىلگەن شولعىنشىلار
موڭعول اسكەرى جورىق كەزىندە بارلىق باعىتتى تۇراقتى باقىلاۋدا ۇستاعان. اسكەردىڭ الدىندا بىرنەشە دەڭگەيلى باقىلاۋ جۇيەسى جۇرگەن.
- موڭعول اسكەري جۇيەسىندە جورىق كەزىندە ءتورت تاراپقا تۇراقتى تۇردە بارلاۋ بولىمشەلەرى جىبەرىلىپ وتىرعان. ولار ءوز كەزەگىندە الدارىنا شولعىنشىلاردى اتتاندىرعان. ال شولعىنشىلار بىرنەشە تۇراقتى كۇزەت بەكەتتەرىن ورنالاستىرىپ وتىرعان.
كوپ جاعدايدا ەكى اسكەردىڭ العاشقى قاقتىعىسى نەگىزگى كۇشتەر اراسىندا ەمەس، ءدال وسى بارلاۋشىلار اراسىندا باستالاتىن. سولار جەتكىزگەن مالىمەت ارقىلى قارسىلاستاردىڭ كۇش اراقاتىناسى انىقتالىپ، سوعىس ءادىسى تاڭدالدى، - دەيدى عالىم.
نايماندارمەن شايقاس الدىنداعى باقىلاۋ
تاريحشى شىڭعىس حاننىڭ نايمان مەملەكەتىمەن شايقاسى الدىندا جۇرگىزىلگەن باقىلاۋدى دا مىسالعا كەلتىردى.
- شىڭعىس حان نايماندارمەن شايقاس الدىندا بيىك جەرلەرگە اتتى اسكەر شىعارىپ، ءتورت باعىتتىڭ ءبارىن باقىلاۋعا العان. نايمان اسكەرى جاقىنداعانى تۋرالى حابار جەتكەننەن كەيىن عانا نەگىزگى اسكەر قوزعالىسقا ءتۇسىپ، ۇرىس پوزيتسيالارىن يەلەنە باستاعان، - دەيدى ارمان جۇمادىل.
سۇبەداي مەن جەبەنىڭ جورىقتارى
عالىمنىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي تاكتيكا شىڭعىس حاننىڭ كوپتەگەن جورىعىندا قولدانىلعان.
- قىتايداعى ايگىلى حيۋنەگەن داباان شايقاسىندا شىڭعىس حان جاۋ قوزعالىسىن باقىلاۋ ءۇشىن اسكەردى ەكى وتريادقا بولگەن. ال مەركىتتەرگە قارسى جورىق كەزىندە سۇبەداي ءاھادۇر ءاليچا مەن ءجۇز ساربازدى قارسى جاقتىڭ پوزيتسياسىن باقىلاۋعا ارنايى جىبەرگەن.
ورتا ازيا جورىعىندا دا الدا مىڭ اتتى اسكەر ءجۇرىپ وتىرعان. ولار قارسىلاستىڭ باعىتىن تەكسەرىپ، اۋماقتى جەدەل بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. تۇركى جانە موڭعول اسكەرىندە مۇنداي تاكتيكالىق بارلاۋ تۇراقتى تۇردە قولدانىلدى. بۇل توسىن شابۋىل مەن جاۋ تۇزاعىنا ءتۇسىپ قالماۋدىڭ نەگىزگى جولى بولدى، - دەيدى ول.
تۇركى تىڭشىلارى ساۋداگەر مەن ءدارۋىش كەيپىنە ەنگەن
ارمان جۇمادىلدىڭ سوزىنشە، تۇركى مەملەكەتتەرى دە قارسىلاس ەلدەرگە تىڭشىلارىن ءتۇرلى بەينەمەن جىبەرگەن.
- تۇركىلەر باسقا ەلگە جورىققا شىعار الدىندا مىندەتتى تۇردە بارلاۋ مالىمەتتەرىن جيناعان. ول ءۇشىن قارسىلاس مەملەكەتكە تىڭشىلار - «دجاسۋس» جانە ارنايى جاساقتار - «تاليا» جىبەرىلدى.
ولار ساۋدا كەرۋەندەرىنە ىلەسىپ، كەيدە ءدارۋىش، سوپى نەمەسە قاراپايىم ساۋداگەر بەينەسىنە ەنگەن. وسىلايشا، قارسى جاقتىڭ ىشكى جاعدايىن، اسكەري مۇمكىندىگىن، حالىقتىڭ قارسىلىعىن زەرتتەگەن، - دەيدى تاريحشى.
عالىم تۇركى-موڭعول اسكەرلەرى جورىق الدىندا تەك اسكەري كۇشتى ەمەس، ەلدىڭ جالپى جاعدايىن زەرتتەگەنىن ايتادى.
- تۇركىلەر مەن موڭعولدار جورىق الدىندا تەرەڭ بارلاۋ جۇرگىزدى. ولار جەرگىلىكتى بيلەۋشىلەردىڭ اسكەري مۇمكىندىگىن، حالىقتىڭ قارسىلاسۋ قابىلەتىن زەرتتەيتىن ارنايى جاساقتار جىبەردى. جولداردى، بەكىنىستەردى، جەر بەدەرىن جانە باي قالالاردى انىقتادى.
«گرۋزين شەجىرەسىندە» شىڭعىس حاننىڭ جەبە مەن سۇبەدەي كورپۋسىنا حوراسان مەن يراك جەرلەرىن الدىن الا بارلاۋدى تاپسىرعانى جازىلادى. يراننىڭ سولتۇستىگىندەگى رەي قالاسىنان كەلگەن ساۋداگەردىڭ حاتىندا تاتار جاساقتارىنىڭ نۋسايبين، حابۋر، ەربيل جانە داكۋك قالالارىنا شابۋىل ءۇشىن ەمەس، بارلاۋ ءۇشىن بارعانى ايتىلادى.
حاتتا: «موڭعولدار تەك ولارعا قارسى تۇرا الاتىن بىرەۋ بار ما، جوق پا، سونى بىلگىسى كەلدى. قايتىپ ورالعاننان كەيىن ولار پاتشاسىنا بۇل ايماقتا قورعاۋشىلار جوق ەكەنىن حابارلادى» دەلىنگەن»، - دەيدى ارمان جۇمادىل.
ەسكە سالايىق، بۇعان دەيىن كوشپەندىلەر سوعىستىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قانداي جورالعىلار جاساعانى جايلى جازعانبىز. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ- داعى «قازاقستان تاريحى» كافەدراسى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەدىل نويانوۆ كوشپەندىلەر ديپلوماتياسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ءتۇسىندىرىپ، ونىڭ وتىرىقشى ەلدەر تاجىريبەسىنەن تۇبەگەيلى ايىرماشىلىعى بار ەكەنىن ايتىپ بەرگەن ەدى.
اۆتورلار
مەيىرمان لەس