مەكتەپكە دايىندىق: بالا زەيىنىن جاقسارتۋ ءۇشىن ۇيقى رەجيمىن قالاي رەتتەگەن دۇرىس

قازاقستاندىق زەرتتەۋ: جاسوسپىرىمدەر قانشا ساعات ۇيىقتايدى

2025 -جىلى قاز ۇ م ۋ حابارشىسى عىلىمي- پراكتيكالىق جۋرنالىندا اتىراۋ قالاسىنداعى 15- 16 جاستاعى جاسوسپىرىمدەردىڭ ۇيقىسى مەن كوگنيتيۆتىك فۋنكتسيالارىنا ارنالعان زەرتتەۋ جاريالاندى. وعان 9- 10-سىنىپتا وقيتىن 100 وقۋشى قاتىسقان. زەرتتەۋ بارىسىندا ولاردىڭ ۇيقى رەجيمى، حرونوتيپى، ەستە ساقتاۋ قابىلەتى مەن زەيىنى باعالانعان.

زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سايكەس، وقۋشىلاردىڭ تۇنگى ۇيقىسىنىڭ ورتاشا ۇزاقتىعى 6,32 ساعات بولعان. ولار ورتا ەسەپپەن ساعات 23:47 دە ۇيىقتاپ، تاڭعى 06:55 تە ويانعان. قاتىسۋشىلاردىڭ نەبارى 3,8 پايىزى تاڭعى حرونوتيپكە جاتسا، 69,8 پايىزى ارالىق، 26,4 پايىزى كەشكى حرونوتيپكە ەنگەن.

زەرتتەۋ بارىسىندا وقۋشىلاردىڭ كورۋ جانە ساندار ارقىلى ەستە ساقتاۋ قابىلەتى، اقپاراتتى جادىندا ساقتاۋ دەڭگەيى جانە كورگەن نارسەگە جىلدام ءارى ءدال جاۋاپ بەرۋ كورسەتكىشتەرى قالىپتى دەڭگەيدەن تومەن بولعان. ال كەشكى حرونوتيپتەگى وقۋشىلاردىڭ كورۋ جانە ساندار ارقىلى ەستە ساقتاۋ قابىلەتى تومەن بولىپ، تاپسىرمالاردى ورىنداۋ كەزىندە قاتەلەردى كوبىرەك جىبەرگەن. اۆتورلار ەرتە باستالاتىن وقۋ كۇنىندە ۇيقىنىڭ ازايۋى جاسوسپىرىمدەردىڭ تاڭەرتەڭ زەيىن قويۋى، ەستە ساقتاۋى مەن اقپاراتتى قابىلداۋىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن اتاپ وتكەن. وسىعان بايلانىستى زەرتتەۋشىلەر ۇيقى تاپشىلىعىنىڭ الدىن الىپ، مەكتەپ كەستەسىن قايتا قاراۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارعان.

ارينە، بۇل كورسەتكىشتى قازاقستانداعى بارلىق وقۋشىعا ورتاق دەۋگە بولمايدى. زەرتتەۋ اتىراۋداعى ءبىر مەكتەپتىڭ 100 وقۋشىسىن عانا قامتىعان. دەگەنمەن ونىڭ ناتيجەسى جاس ءوسپىرىمنىڭ ۇيقى رەجيمى مەن تاڭەرتەڭگى جۇمىس قابىلەتى اراسىنداعى بايلانىستى تالقىلاۋعا نەگىز بولادى.

بالالار قانشا ساعات ۇيىقتاۋى كەرەك

پەدياتر ءمادينا مۋساحاننىڭ ايتۋىنشا، 6- 12 جاستاعى بالا تاۋلىگىنە شامامەن 9- 12 ساعات، ال 13- 18 جاستاعى جاس ءوسپىرىم 8- 10 ساعات ۇيىقتاۋى كەرەك. مۇنى امەريكالىق ۇيقى مەديتسيناسى اكادەمياسى جانە امەريكالىق پەدياتريا اكادەمياسى سياقتى كاسىبي ۇيىمدار ۇسىنادى.

- دەگەنمەن بالانىڭ جەتكىلىكتى دەمالعانىن تەك ۇيىقتاعان ساعاتىنا قاراپ انىقتاۋ جەتكىلىكسىز. ماسەلەن، بالا تاڭەرتەڭ جەڭىل ويانىپ، كۇندىز سەرگەك جۇرسە، ساباق كەزىندە قالعىپ وتىرماسا، زەيىنى مەن كوڭىل كۇيى قالىپتى بولسا، بۇل ونىڭ جەتكىلىكتى ۇيىقتاعانىن كورسەتەدى. ال تاڭەرتەڭ ويانۋدىڭ قيىنداۋى، اشۋلانشاقتىق، كوڭىل كۇيدىڭ ءجيى وزگەرۋى، زەيىن مەن ساباق ۇلگەرىمىنىڭ تومەندەۋى ۇيقىنىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن ءبىلدىرۋى مۇمكىن، - دەدى پەدياتر.

ماماننىڭ ايتۋىنشا، بالانىڭ كۇن سايىن قاجەتتى مولشەردەن 1- 2 ساعات از ۇيىقتاۋى باستاپقىدا ايتارلىقتاي ماسەلە بولىپ كورىنبەۋى مۇمكىن. ءبىراق مۇنداي جاعداي تۇراقتى تۇردە قايتالانسا، سوزىلمالى ۇيقى تاپشىلىعىنا اكەلەدى.

- ۇزاق ۋاقىت بويىنا دۇرىس ۇيىقتاماۋ زەيىن مەن وقۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋىنە، ەموتسيونالدىق تۇراقسىزدىققا جانە مىنەز-قۇلىق وزگەرۋىنە اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن. ۇيقى تاپشىلىعى تابەتتى رەتتەيتىن مەحانيزمدەرگە، يممۋندىق جۇيە مەن زات الماسۋعا دا كەرى اسەر ەتەدى. ونىڭ ۇستىنە جۇمىس كۇندەرى جينالعان ۇيقى تاپشىلىعىن دەمالىس كۇندەرى ۇزاق ۇيىقتاۋ ارقىلى تولىق وتەۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل رەتتە ۇيقى كەزىندە مي جاي عانا دەمالمايدى. كۇن ىشىندە الىنعان اقپاراتتىڭ ءبىر بولىگى وسى كەزەڭدە وڭدەلىپ، ەستە ساقتاۋ پروتسەستەرى جۇرەدى. ۇيقى جەتىسپەگەندە بالانىڭ زەيىنىن ۇزاق ۋاقىت ءبىر نارسەگە شوعىرلاندىرۋى قيىندايدى. سونىمەن قاتار اقپاراتتى ەستە ساقتاۋ، جوسپارلاۋ، شەشىم قابىلداۋ جانە ءوزىن-ءوزى باقىلاۋ قابىلەتى تومەندەۋى مۇمكىن، - دەدى بالالار دارىگەرى.

ونىڭ سوزىنشە، مۇنداي بالا ساباقتا وتىرعانىمەن، ايتىلعان اقپاراتتى تولىق قابىلداپ، ەستە ساقتاي المايدى.

جاسوسپىرىمگە تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرۋ نەگە قيىن

ءمادينا مۋساحان مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ، اسىرەسە جاسوسپىرىمدەردىڭ ۇيقى رەجيمىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

- جاس ءوسپىرىم كەزىندە اعزاداعى تابيعي وزگەرىستەرگە بايلانىستى كەش ۇيىقتاپ، تاڭەرتەڭ كەش تۇرۋعا بەيىمدىلىك ارتادى. ويتكەنى ولارداعى فيزيولوگيالىق وزگەرىستەردەن مەلاتونين كەشىرەك بولىنە باستايدى. سوندىقتان جاسوسپىرىمدەردىڭ ەرتە ۇيىقتاۋى قيىنداپ، تاڭەرتەڭ ۇزاعىراق ۇيىقتاعىسى كەلۋى - بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قالىپتى فيزيولوگيالىق قۇبىلىس. سول ءۇشىن ولاردىڭ بۇكىل كۇن تارتىبىنە قاراۋ كەرەك. مەكتەپتەن كەيىن رەپەتيتور، سپورت سەكتسياسى، ۇيىرمەلەر، ءۇي تاپسىرماسى، سودان كەيىن تەلەفون - كەيدە جاس ءوسپىرىمنىڭ ۇيىقتاماۋى «تارتىپسىزدىك» ەمەس، شامادان تىس جۇكتەمەمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ەگەر كەشكى ۋاقىتتىڭ بارلىعى ساباق پەن ۇيىرمەلەرگە كەتسە، 8- 10 ساعات ۇيقىنى قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس، - دەدى دارىگەر.

ال پسيحولوگيالىق قولداۋ ورتالىعىنىڭ ادىسكەرى، پەداگوگ-پسيحولوگ گاۋھار قوسپانوۆا ۇيقى تاپشىلىعىنىڭ بالانىڭ ەموتسيونالدىق جاعدايى مەن مىنەز-قۇلقىنا دا اسەر ەتەتىنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە، مۇنداي وزگەرىستەر ءار بالادا ءارتۇرلى بايقالادى.

- مۇنداي جاعدايدا بالا اشۋشاڭ، مازاسىز، شىدامسىز نەمەسە كەرىسىنشە ەنجار بولۋى مۇمكىن. كوڭىل كۇيىنىڭ قۇبىلۋىنا، تەز شارشاۋىنا، قارىم-قاتىناس پەن وقۋعاعا قىزىعۋشىلىقتىڭ تومەندەۋىنە دە اسەر ەتەدى. سوندىقتان بالانىڭ مىنەز- قۇلقىنداعى وزگەرىستەردى باعالاعاندا ونىڭ ۇيقى رەجيمىن دە ەسكەرۋ قاجەت، - دەيدى پسيحولوگ.

بۇل اسىرەسە ۇزاق جازعى دەمالىستان كەيىن بايقالۋى مۇمكىن. ماماننىڭ سوزىنشە، كانيكۋل كەزىندە بالانىڭ كەش جاتىپ، كەش ويانۋى قالىپتى جاعداي بولعانىمەن، وقۋ جىلى باستالعاندا رەجيمنىڭ ءبىر كۇندە كۇرت وزگەرۋى پسيحوەموتسيونالدىق جاعدايعا سالماق تۇسىرەدى.

- مۇنداي كەزدە شارشاۋ، ەموتسيونالدىق تۇراقسىزدىق، زەيىننىڭ تومەندەۋى جانە مەكتەپ رەجيمىنە بەيىمدەلۋدىڭ قيىنداۋى بايقالادى. سوندىقتان بالانى جاڭا كۇن تارتىبىنە بىرتىندەپ كوشىرۋ ماڭىزدى. اتا- انالار بالانىڭ ۇيقى رەجيمىن ءبىر كۇندە وزگەرتۋگە تىرىسپاعانى ءجون. بىرتىندەپ ەرتە ۇيىقتاتىپ جانە بىرتىندەپ ەرتە تۇرعىزىپ، تاڭەرتەڭ ءبىر مەزگىلدە ويانۋعا داعدىلاندىرۋ كەرەك. كەشكى ۋاقىتتا گادجەتتەردى پايدالانۋدى شەكتەۋ، ۇيقى الدىندا تىنىش ءارى جايلى جاعداي قالىپتاستىرۋ جانە كۇندىز بەلسەندى قوزعالىستى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. ەڭ باستىسى، بالاعا ۇرىسپاي نەمەسە قىسىم كورسەتپەي، جاڭا رەجيمگە بىرتىندەپ بەيىمدەۋ كەرەك، - دەدى پسيحولوگ.

پسيحولوگيالىق قولداۋ ورتالىعىنىڭ پسيحولوگى ايگۇل بارانبايەۆانىڭ دا پىكىرى وسىعان سايادى. ونىڭ ايتۋىنشا، وقۋ جىلى قارساڭىندا بالانى مەكتەپپەن قورقىتىپ، وقۋ جىلى الدىنداعى قوبالجۋىن كۇشەيتپەگەن ءجون.

- «ەرتەڭ مەكتەپ، تاعى ۇيىقتاي المايسىڭ»، «سەنەن تۇك شىقپايدى» دەگەن سوزدەردىڭ ورنىنا بالاعا قولداۋ كورسەتۋ كەرەك. العاشقى كۇندەرى ودان بىردەن جوعارى ناتيجە كۇتپەي، ۇيقىسىن، كوڭىل كۇيىن، شارشاۋىن جانە ەموتسيونالدىق جاعدايىن باقىلاعان دۇرىس. سەرۋەندەۋ، قوزعالىس، سپورت پەن تازا اۋادا ۋاقىت وتكىزۋ دە كەشكە تابيعي شارشاۋعا كومەكتەسەدى. بالانىڭ وقۋ جىلىنا بەيىمدەلۋى - تەك ساباققا دايىندىق ەمەس، جاڭا رەجيمگە پسيحولوگيالىق جانە فيزيولوگيالىق تۇرعىدان بەيىمدەلۋ پروتسەسى، - دەيدى پسيحولوگ.

سوندىقتان دا مامان العاشقى كۇندەرى بالادان بىردەن جوعارى ناتيجە كۇتۋدىڭ ورنىنا، ونىڭ ۇيقىسىن، كوڭىل كۇيىن، شارشاۋىن جانە ەموتسيونالدىق جاعدايىن باقىلاۋ قاجەت ەكەنىن باسا ايتىپ ءوتتى.

قازاقستاندا وقۋ كەستەسىنە قانداي تالاپ قويىلادى

وقۋشىنىڭ كۇن تارتىبىنە ونىڭ نەشەدە ۇيىقتايتىنىمەن قاتار، مەكتەپتەگى وقۋ رەجيمى دە اسەر ەتەدى. قازاقستاندا بۇل باعىتتاعى ءبىرقاتار تالاپ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ 2021 -جىلعى 5-تامىزداعى № ق ر د س م-76 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن سانيتاريالىق قاعيدالاردا كورسەتىلگەن.

سانيتاريالىق- ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ باسقارما باسشىسى گۇلشارات قوجاتوۆانىڭ مالىمەتىنشە، جالپى ءبىلىم بەرەتىن ۇيىمداردا ساباقتىڭ ۇزاقتىعى 45 مينۋتتان اسپاۋعا ءتيىس. ءبىرىنشى سىنىپ وقۋشىلارى ءۇشىن جۇكتەمە بىرتىندەپ كوبەيتىلەدى: قىركۇيەكتە 35 مينۋتتان ءۇش ساباق جوسپارلانىپ، قازان ايىنان باستاپ ساباق ۇزاقتىعى 45 مينۋتقا دەيىن ارتادى. سونداي- اق ءبىرىنشى سىنىپ وقۋشىلارىنا وقۋ جىلى ىشىندە قوسىمشا ءبىر اپتالىق دەمالىس قاراستىرىلعان.

سانيتاريالىق تالاپتاردا بالانىڭ ساباق ۇستىندەگى جانە اپتا ىشىندەگى جۇمىس قابىلەتىنە دە نازار اۋدارىلعان.

- باستاۋىش مەكتەپتە قاتارىنان ەكى ساباقتى بىرىكتىرىپ وتكىزۋگە جول بەرىلمەيدى. ساباق كەستەسىن قۇرۋ كەزىندە وقۋشىلاردىڭ كۇن جانە اپتا ىشىندەگى اقىل-وي جۇمىس قابىلەتىنىڭ ديناميكاسى ەسكەرىلىپ، پاندەردىڭ كۇردەلىلىگى بويىنشا سارالاۋ كەستەسى قولدانىلادى. فاكۋلتاتيۆتىك ساباقتار مىندەتتى ساباقتار سانى ەڭ از كۇندەرگە جوسپارلانادى، - دەدى گۇلشارات قوجاتوۆا.

وسىلايشا، سانيتاريالىق نورمالار بويىنشا، ساباق كەستەسىن جاساعاندا وقۋشىلاردىڭ كۇن جانە اپتا ىشىندەگى اقىل-وي جۇمىس قابىلەتىنىڭ وزگەرۋى ەسكەرىلۋگە ءتيىس.

باسقا ەلدەردە بۇل ماسەلە قالاي رەتتەلەدى

ال كەي ەلدەر وقۋشىنىڭ جۇكتەمەسىمەن قاتار، مەكتەپتىڭ تاڭەرتەڭ ناقتى قاي ۋاقىتتا باستالاتىنىن دا ۇيقى رەجيمىمەن بايلانىستىرىپ رەتتەۋگە تىرىسادى.

ماسەلەن، قىتايدىڭ ءبىلىم مينيسترلىگى 2021 -جىلى وقۋشىلاردىڭ ۇيقىسىن باسقارۋعا ارنالعان ارنايى تالاپ ەنگىزدى. باستاۋىش مەكتەپتە ساباق 8:20 دان، ال ورتا مەكتەپتە 8:00 دەن ەرتە باستالماۋى كەرەك. مەكتەپتەرگە وقۋشىلاردى ساباققا دەيىنگى ۇجىمدىق ءىس- شارالارعا ەرتە شاقىرۋعا دا شەكتەۋ قويىلعان.

قىتايدا باستاۋىش سىنىپ وقۋشىسىنا تاۋلىگىنە 10 ساعات، ورتا بۋىنعا 9 ساعات، جوعارى سىنىپ وقۋشىسىنا 8 ساعات ۇيقى ۇسىنىلعان. ءتىپتى شامامەن قاي ۋاقىتتا ۇيىقتاۋ كەرەكتىگى دە كورسەتىلەدى: باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا 21:20 دان، ورتا بۋىنعا 22:00 دەن، جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا 23:00 دەن كەش جاتپاۋ ۇسىنىلادى. ەگەر بالا وسى ۋاقىتقا دەيىن ءۇي تاپسىرماسىن ورىنداپ ۇلگەرمەسە، ونىڭ ۇيقىسىن قىسقارتۋدىڭ ورنىنا وقۋ جۇكتەمەسىن قايتا قاراۋ قاراستىرىلعان.

ا ق ش-تا مەكتەپتەردىڭ باستالۋ ۋاقىتىن بەلگىلەيتىن ءبىرىڭعاي فەدەرالدىق نورما جوق. دەگەنمەن امەريكالىق پەدياتريا اكادەمياسى جاسوسپىرىمدەردىڭ تسيركادتىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرىپ، ورتا جانە جوعارى مەكتەپتەردە ساباقتى تاڭعى 8:30 دان ەرتە باستاماۋدى ۇسىنادى. ولار ءجاسوسپىرىمنىڭ ەرتە ۇيىقتاي الماۋىن تەك ادەت نەمەسە ءتارتىپ ماسەلەسى رەتىندە قاراستىرۋعا بولمايتىنىن ايتادى.

شۆەيتساريادا ساباقتىڭ باستالۋ ۋاقىتىن يكەمدى ەتۋ بويىنشا ەكى ورتا مەكتەپتە ەكسپەريمەنت جۇرگىزىلگەن. بۇرىن وقۋشىلاردىڭ تاڭعى ساباعى 7:20 دا باستالسا، جاڭا جۇيەدە ولار ساباقتى كەيىنىرەك، ەڭ ەرتە دەگەندە 8:30 دا باستاي الاتىن مۇمكىندىك بەرىلگەن. وقۋشىلاردىڭ � ى كەشىرەك باستاۋ مۇمكىندىگىن پايدالانعان.

ناتيجەسىندە بالالار كەشىرەك ويانىپ، وقۋ كۇندەرى ۇزاعىراق ۇيىقتاعان. سيۋريح ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مالىمەتىنشە، قوسىمشا ۇيقى شامامەن 45 مينۋتقا جەتكەن. ۇيىقتاۋى جەڭىلدەپ، وقۋشىلاردىڭ جالپى جاعدايى جاقسارعان. زەرتتەۋدە ماتەماتيكا مەن اعىلشىن ءتىلى بويىنشا تەست ناتيجەلەرىنىڭ دە جوعارىلاعانى بايقالعان.

جاپونيادا دا ساباق ۋاقىتى ەرتە باستالادى. ەلدىڭ ءبىلىم مينيسترلىگى كەلتىرەتىن مەكتەپ كۇنىنىڭ ۇلگىسىندە العاشقى ساباق 8:30 دا باستالادى. الايدا جاپون زەرتتەۋلەرى جاس ۇلعايعان سايىن بالالاردىڭ كەشىرەك جاتىپ، ويانۋ ۋاقىتى وزگەرمەيتىنىن كورسەتەدى. ماسەلەن، توكيودا جۇرگىزىلگەن اۋقىمدى زەرتتەۋدە 7- 9-سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ ورتاشا ۇيقىسى شامامەن 7- 7,5 ساعاتتى قۇراعان. زەرتتەۋشىلەر جوعارى سىنىپتارعا قاراي ۇيقى ۇزاقتىعىنىڭ قىسقاراتىنىن انىقتاعان.

جاڭا وقۋ جىلى باستالار الدىندا بالانىڭ كۇن ءتارتىبىن وزگەرتۋگە ءالى دە مۇمكىندىك بار. پەدياتر ءمادينا مۋساحان ۇيقى رەجيمىن مەكتەپ باستالعانعا دەيىن كەمىندە 1- 2 اپتا بۇرىن، ال جازدا رەجيم قاتتى وزگەرگەن جاعدايدا 2- 3 اپتا بۇرىن رەتتەي باستاۋدى ۇسىنادى. ۇيىقتاۋ مەن ويانۋ ۋاقىتىن بىردەن بىرنەشە ساعاتقا وزگەرتپەي، ءار بىرنەشە كۇن سايىن 15- 30 مينۋتقا ەرتەرەك جىلجىتقان دۇرىس.

پسيحولوگ گاۋھار قوسپاناوۆا دا بالانى ءبىر كۇندە جاڭا رەجيمگە كوشىرۋدىڭ ورنىنا بىرتىندەپ بەيىمدەۋدى ۇسىنادى. كەشكە گادجەت قولدانۋدى ازايتىپ، ۇيقى الدىندا تىنىش جاعداي قالىپتاستىرۋ جانە تاڭەرتەڭ ءبىر ۋاقىتتا تۇرۋدى ادەتكە اينالدىرۋ ماڭىزدى. ەڭ باستىسى، جاڭا رەجيمدى بالاعا قىسىم كورسەتۋ ارقىلى ەمەس، بىرتىندەپ قالىپتاستىرعان ءجون.

وسىلايشا، وقۋشىنىڭ جەتكىلىكتى ۇيىقتاۋى تەك وتباسىنىڭ كۇن تارتىبىنە تىرەلمەيدى. ونىڭ نەشەدە تۇراتىنىنا مەكتەپتىڭ باستالۋ ۋاقىتى، جولعا كەتەتىن ۋاقىت، ءۇي تاپسىرماسى مەن قوسىمشا ساباقتار دا اسەر ەتەدى. ال ۇيقىعا قاجەتتىلىك، اسىرەسە جاس ءوسپىرىم شاقتا، جاي عانا ءتارتىپ ماسەلەسى ەمەس، اعزانىڭ فيزيولوگيالىق ەرەكشەلىگىمەن دە بايلانىستى ەكەنىن دە ۇمىتپاۋ كەرەك.

اۆتور

نازەركە سۇيىندىك