1922 -جىلى كەڭەس سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعى قۇرىلعاندا جاڭا مەملەكەت كوپ ۇلتتى كەڭىستىكتى بىرىكتىردى. بولشيەۆيكتەر ۇلتتىق ساياساتتى جۇرگىزۋدە ءار حالىققا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اۆتونوميا بەرۋگە تىرىستى. ءبىراق بۇل ساياسات ءبىرىزدى، ناقتى ءبىر عانا ەرەجەگە باعىنعان جوق. ءار ايماقتىڭ مارتەبەسى جەكە- جەكە قارالىپ، ساياسي، دەموگرافيالىق جانە ستراتەگيالىق فاكتورلاردىڭ جيىنتىعىنا قاراي شەشىلدى.
شەكارا ماسەلەسى راسىندا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. كەڭەس بيلىگى سىرتقى ەلدەرمەن شەكتەسەتىن ايماقتاردى گەوساياسي تۇرعىدان ەرەكشە نازاردا ۇستادى. مىسالى، قازاقستان مەن وزبەكستان سياقتى رەسپۋبليكالاردىڭ قىتاي جانە اۋعانستانمەن شەكارالاس بولۋى ولاردىڭ وداقتاس رەسپۋبليكا دەڭگەيىنە كوتەرىلۋىنە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە اسەر ەتتى. بۇل ايماقتار تەك تەرريتوريا جاعىنان عانا ەمەس، حالىق سانى مەن تاريحي- مادەني تۇرعىدان دا ءىرى بىرلىكتەر بولاتىن.
دەگەنمەن، «شەكاراسى بار ايماق مىندەتتى تۇردە وداقتاس رەسپۋبليكا بولادى» دەگەن قاعيدا بولعان جوق. وعان دالەل رەتىندە بىرنەشە مىسالدى ايتۋعا بولادى. موڭعوليامەن شەكتەسەتىن بۋرياتيا، قىتايمەن شەكارالاس التاي رەسپۋبليكاسى نەمەسە فينليانديامەن شەكتەسەتىن كارەليا وداقتاس رەسپۋبليكا ەمەس، اۆتونوميالىق بىرلىك رەتىندە قالدى. بۇل ايماقتاردىڭ باستى ەرەكشەلىگى - حالىق سانىنىڭ ازدىعى جانە كەڭەستىك جىكتەۋدە ولار «ءىرى ۇلت» رەتىندە قاراستىرىلمادى. ياعني كەڭەس بيلىگى ولاردى جەكە وداقتاس رەسپۋبليكا دەڭگەيىنە كوتەرۋدى ساياسي جاعىنان قاجەت دەپ تاپپادى.
كارەليانىڭ تاعدىرى بۇل ماسەلەنىڭ قانشالىقتى يكەمدى بولعانىن كورسەتەدى. 1940 -جىلى ول كارەلو- فين وداقتاس رەسپۋبليكاسى بولىپ قۇرىلدى، ءبىراق 1956 -جىلى قايتادان اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاعا اينالدىرىلدى. ەگەر شەكارا جالعىز كريتەري بولعاندا، مۇنداي وزگەرىس بولماس ەدى. دەمەك، شەشىمدەر ۋاقىتتاعى ساياسي جاعدايعا دا تاۋەلدى بولدى.
ال تىۆا مۇلدە ەرەكشە مىسال. ول 1944 -جىلى عانا ك س ر و قۇرامىنا كىردى. بۇعان دەيىن دەربەس حالىق رەسپۋبليكاسى بولعانىنا قاراماستان، موڭعوليامەن شەكارالاس بولسا دا، وداقتاس رەسپۋبليكا ەمەس، اۆتونوميالىق وبلىس مارتەبەسىندە قالدىرىلدى. مۇندا دا حالىق سانىنىڭ ازدىعى مەن ستراتەگيالىق قاجەتتىلىكتىڭ بولماۋى نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى بولدى.
قازاقستان بىردەن وداقتاس رەسپۋبليكا بولماۋى - ك س ر و- نىڭ ۇلتتىق ساياساتىنداعى كەزەڭ- كەزەڭىمەن جۇرگىزىلگەن، ساقتىققا نەگىزدەلگەن شەشىمدەردىڭ ناتيجەسى. 1920 -جىلى قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا قىرعىز (قازاق) ا ك س ر قۇرىلدى. بۇل رەسپۋبليكا بىردەن وداقتاس ەمەس، ر ك ف س ر قۇرامىنداعى اۆتونوميالىق رەسپۋبليكا بولدى. ياعني قازاقستان باستاپقىدا رەسەيدىڭ ىشكى بولىگى رەتىندە قاراستىرىلدى.
ماسكەۋدىڭ ساياسي مۇددەسى ماڭىزدى بولدى. قازاقستان تەرريتورياسى وتە كەڭ ءارى ستراتەگيالىق جاعىنان ماڭىزدى ايماق ەدى. ونى بىردەن دەربەس وداقتاس رەسپۋبليكا ەتۋ ورتالىق بيلىك ءۇشىن تاۋەكەل بولىپ كورىندى. سوندىقتان ونى ر ك ف س ر قۇرامىندا ۇستاپ، باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ىڭعايلى بولدى. 1920- 1930 -جىلدارى ورتا ازيادا ۇلتتىق- اۋماقتىق مەجەلەۋ ءجۇرىپ جاتتى. بۇل پروتسەسس تولىق اياقتالمايىنشا، رەسپۋبليكالاردىڭ ناقتى شەكاراسى مەن مارتەبەسىن تۇپكىلىكتى بەكىتۋ قيىن بولدى. تەك 1936 -جىلى جاعداي وزگەردى. سول جىلى جاڭا ك س ر و كونستيتۋتسياسى قابىلدانىپ، قازاق ا ك س ر وداقتاس رەسپۋبليكا دارەجەسىنە كوتەرىلىپ، قازاق ك س ر بولىپ قايتا قۇرىلدى.
قورىتىندىلاي ايتقاندا، قازاقستاننىڭ بىردەن وداقتاس رەسپۋبليكا بولماۋى - ونىڭ «ماڭىزدى ەمەس» بولعانىنان ەمەس، كەرىسىنشە، ماسكەۋدىڭ ونى الدىمەن تولىق باقىلاۋدا ۇستاپ، كەيىن عانا جوعارى مارتەبە بەرۋدى ءجون كورگەن ساياساتىنىڭ ناتيجەسى.
جالپى العاندا، كەڭەس وداعىنداعى رەسپۋبليكالاردىڭ مارتەبەسى ءبىر عانا فورمۋلامەن انىقتالعان جوق. شەكارالىق فاكتور ماڭىزدى بولعانىمەن، ول شەشۋشى ءرول اتقارمادى. نەگىزگى ءرولدى حالىق سانى، ەتنيكالىق قۇرام، ەكونوميكالىق جانە ساياسي ماڭىز، سونداي- اق ورتالىق بيلىكتىڭ مۇددەسى اتقاردى.