وقۋ اقىسى نەگە قىمباتتادى؟
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنە سايكەس، بيىل ءى توقساندا جوعارى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىنىڭ قۇنى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 10,8 پايىزعا وسكەن.
وڭىرلەردەگى قوسىلعان قۇن ءارتۇرلى. ەڭ جوعارى ءوسىم اتىراۋ وبلىسىنا تيەسىلى، مۇندا وقۋ اقىسى 36,3 پايىزعا قىمباتتاعان. تىزىمدە تۇركىستان وبلىسى (19,6 پايىز)، ماڭعىستاۋ وبلىسى (15,2 پايىز)، قوستاناي وبلىسى (1,8 پايىز)، شىمكەنت (15,4 پايىز) پەن استانا قالالارى (15 پايىز) بار. ءبىلىم الۋ تەك الماتى وبلىسىندا ارزانعا تۇسەدى، ايماقتا وقۋ اقىسى وزگەرىسسىز قالىپتى.
دەمەك، وقۋ اقىسىنىڭ قىمباتتاۋى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ورتاق ءۇردىس بولعانىمەن، بارلىق وڭىردە بىركەلكى ستاتيستيكا جوق. ساراپشىلار مۇنى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءتۇرلى دامۋ باعىتىن تاڭداۋىمەن ءتۇسىندىردى. ناقتىراق ايتساق، ءار ج و و ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى جاڭارتۋدا، وقىتۋشىلار قۇرامىن جەتىلدىرۋدە دەربەس قارجى ساياساتىن قولدانادى: قاي ۋنيۆەرسيتەتتە جوبا كوپ - شىعىن مول، قايسىسىندا وزگەرىس از - قارجى ۇنەمدەلەدى.
مىسالى، عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، كەيىنگى جىلدارى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ شىعىنى ەداۋىر ارتقان. ولار وقىتۋشىلاردىڭ جالاقىسىن وسىرۋگە، زەرتحانالاردى جاڭعىرتۋعا، ءبىلىم بەرۋدى تسيفرلاندىرۋعا، عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا قىرۋار قارجى جۇمساۋدا. ستۋدەنتتەرگە جاتاقحانا سالۋعا دا از اقشا كەتپەيدى، وعان ينفلياتسيانىڭ قىسىمىن قوسىڭىز. تۇپتەپ كەلگەندە، بارلىق شىعىن وقۋ اقىسىنا اسەر ەتىپ وتىر.
مەملەكەت جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن ءبىرىڭعاي وقۋ اقىسىن بەلگىلەمەيتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. دەگەنمەن، مينيسترلىك ۋنيۆەرسيتەتتەر وقۋ اقىسىن بەلگىلەر كەزدە ءبىلىم بەرۋ گرانتىنىڭ كولەمىن ەسكەرۋى كەرەك دەگەن ۇستانىمدا جانە باعانى نەگىزسىز كوتەرۋگە قارسى.
وسى ورايدا ەكونوميست ساپارباي جۇبايەۆ وقۋ اقىسىنىڭ ءوسۋىن ەكونوميكالىق احۋالعا سىلتەدى.
- ەگەر جىل سايىنعى ينفلياتسيا 10- 12 پايىز دەڭگەيىندە بولسا، جوعارى ءبىلىم قۇنىنىڭ شامامەن سونداي قارقىنمەن ءوسۋى زاڭدى. بۇل - وبەكتيۆتى ەكونوميكالىق ۇدەرىس، - دەيدى ساراپشى.
ونىڭ پىكىرىنشە، وقۋ اقىسىنىڭ قىمباتتاۋىن تەك ينفلياتسيامەن ءتۇسىندىرۋ ورىنسىز. وڭىرلەردەگى وقۋ اقىسىنا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ۇزاق جىلدىق باعا ساياساتى تۇرتكى بولعان.
- ەلورداداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقۋ اقىسى بۇرىننان جوعارى. ەگەر وقۋ اقىسى ءالى ءوسىپ جاتسا، دەمەك تالاپكەرلەر سانى ارتتى دەگەندى بىلدىرەدى. ال وڭىرلەردە تالاپكەرلەر سانى سالىستىرمالى تۇردە از بولعاندىقتان، وقۋ اقىسى ۇزاق جىل بويى تومەن دەڭگەيدە بولدى. ەندى ايماقتاعى ج و و-لار باعانى كوتەرۋ ارقىلى نارىقتىق دەڭگەيگە اقىرىن جاقىنداپ كەلەدى، - دەيدى ساپارباي جۇبايەۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، جەتەكشى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن وڭىرلىك ج و و-لار اراسىنداعى وقۋ اقىسىنداعى الشاقتىق ءالى ساقتالىپ تۇر. قازىرگى تاڭدا ماڭدايالدى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءبىر جىلدىق وقۋ قۇنى 1- 4 ميلليون تەڭگە ارالىعىندا بولسا، كوپتەگەن وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتە كورسەتكىش 550- 700 مىڭ تەڭگە شاماسىندا.
اقىلى وقۋ ارمانعا اينالماي ما؟
ءبىلىم اقىسى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قارجىلىق مۇمكىندىگى، ينفراقۇرىلىم دەڭگەيى مەن تالاپكەر سۇرانىسىنا بايلانىستى ەكەنى تۇسىنىكتى. باعانىڭ ءوسۋى ەكونوميكالىق تۇرعىدان قيسىندى كورىنگەنىمەن، بۇل جەردە تاعى ءبىر سۇراق تۋادى: وقۋ اقىسى حالىق ءۇشىن قانشالىقتى قولجەتىمدى؟
وقۋعا جاڭا تۇسكەن جاستاردىڭ، اسىرەسە اۋىلدان كەلگەن تالاپكەردىڭ قالتاسىن قاعاتىن جالعىز وقۋ اقىسى ەمەس. ودان بولەك پاتەر جالداۋ، ازىق- تۇلىك، جول اقىسىنا كەتەتىن شىعىن جەتىپ ارتىلادى. سوندىقتان جوعارى ءبىلىمنىڭ قولجەتىمدىلىگىن وقۋ اقىسىمەن عانا باعالاۋ جەتكىلىكسىز.
ە ى د ۇ-نىڭ (OECD) زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك، ءدال وسى قوسىمشا شىعىندار اۋىلدان شىققان جاستاردىڭ جوعارى ءبىلىم الۋىنا باستى كەدەرگى ەكەن. الەۋمەت تانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەدىل نۇرىمبەتوۆ كەز كەلگەن ادامنىڭ جوعارى ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىگى بولسا، الەۋمەتتىك جاعداي مەن تابىستى ارتتىرۋ الدەقايدا وڭاي بولادى دەپ ەسەپتەيدى.
- ەگەر جوعارى ءبىلىم الۋ قولجەتىمسىز بولسا، وندا سالا «الەۋمەتتىك ليفت» رەتىندەگى قىزمەتىن جوعالتادى. مۇنداي جاعدايدا «قازاقستانداعى بارلىق ازاماتتىڭ جوعارى ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىگى بىردەي مە؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى، - دەيدى ساراپشى.
ونىڭ سوزىنشە، وڭىرلەردەن كەلگەن ستۋدەنتتىڭ ناقتى شىعىنى وقۋ اقىسىنان ەكى ەسەدەي ارتىق. سول سەبەپتى مەملەكەت قارجى جۇكتەمەسىن ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىنىڭ سانىن ۇلعايتۋ ارقىلى ازايتۋعا تىرىسىپ كەلەدى. جىل سايىن مەملەكەتتىك گرانت پەن كۆوتا سانى كوبەيىپ، «سەرپىن» جانە «كەلەشەك» باعدارلامالارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ءبىلىم بەرۋ گرانتىنداعى باسىمدىق ينجەنەرلىك، مەديتسينالىق، پەداگوگيكالىق، اگرارلىق جانە IT ماماندىقتارعا بەرىلگەن.
ايتكەنمەن، اتالعان جولمەن ماسەلەنى شەشۋ جىلدان-جىلعا قيىنداپ كەلەدى. وعان سەبەپ - ۇمىتكەرلەر سانىنىڭ ارتۋى. مىسالى، بىرنەشە جىل بۇرىن مەكتەپتى جىل سايىن شامامەن 200 مىڭ تۇلەك بىتىرسە، بيىل ولاردىڭ سانى 215 مىڭعا جۋىقتادى. مەملەكەتتىك گرانتقا مەكتەپ بىتىرۋشىلەرمەن قاتار كوللەدج بىتىرۋشىلەرى مەن وتكەن جىلعى تۇلەكتەر ءۇمىت ارتىپ وتىر. جىل سايىن مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتى كوبەيگەنىمەن، بيۋدجەت ەسەبىنەن وقۋعا نيەتتى جاستاردىڭ قاتارى دا ارتىپ كەلەدى.
ال ەكونوميست ساپارباي جۇبايەۆتىڭ پىكىرىنشە، جوعارى ءبىلىم الۋعا بارلىق مۇمكىندىك بار، دابىل قاعۋعا نەگىز جوق.
- بۇگىندە ستۋدەنتتەردىڭ جارتىسىنان كوبى مەملەكەت ەسەبىنەن ءبىلىم الادى. كوپتەگەن ماماندىق بويىنشا گرانت ۇلەسى 55-60 پايىزعا دەيىن جەتەدى. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەتتىك گرانتتىڭ مولشەرى بولىمدەگى وقۋ اقىسىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتىپ جاتىر، - دەپ تولىقتىردى سپيكەر.
جاز ايلارىندا مينيسترلىك مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتتارى قاي ماماندىقتارعا بولىنگەنىن جاريالايدى. كەيىنگى ۇردىسكە قاراساق، تالاپكەرلەر مەملەكەتتىك گرانت بولىنگەن ماماندىقتى تاڭداۋعا كوشىپتى.
- ەكونوميكا، قۇقىق جانە گۋمانيتارلىق ماماندىقتاردا باسەكە الدەقايدا جوعارى. كەيدە 120 بالل جيناعان تالاپكەردىڭ ءوزى گرانتقا ىلىگە الماي قالادى. ال تەحنيكالىق باعىتتار بويىنشا گرانت كوپ بولىنەدى، تيىسىنشە بۇل باعىتتاعى ماماندىقتارعا تومەن بالمەن وقۋعا تۇسۋگە مۇمكىندىك بار، - دەپ ءتۇسىندىردى ساپارباي جۇبايەۆ.
ديپلوم جاقسى جۇمىس تابۋعا كەپىل ەمەس
وسى ساۋالعا قاتىستى ساراپشىلار پىكىرى سان قيلى. كەيبىرى ۋنيۆەرسيتەتكە سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ ءوز-ءوزىن اقتايتىنىنا كۇماندانسا، كەلەسى تاراپ مەملەكەت قارجىسىنا وقىعان جاستاردىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى ۇلەسىن سىنعا الادى. قوعامنىڭ جوعارى بىلىمگە دەگەن كوزقاراسى وسى ساۋالدىڭ توڭىرەگىندە قالىپتاسىپ كەلەدى.
ويتكەنى، بىرنەشە جىلدا وقۋ اقىسى عانا ەمەس، جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جوعارى بىلىمگە دەگەن تالابى دا وزگەردى. بۇرىن ديپلوم ماماننىڭ بىلىكتىلىگىن راستايتىن باستى قۇجات سانالسا، قازىر كوپ كومپانيا ۇمىتكەردىڭ ناقتى ءبىلىمى مەن داعدىسىنا كوبىرەك ءمان بەرەدى.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، قازاقستاندا 1,8 ميلليوننان استام جاس ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن، تاعى شامامەن 1,6 ميلليونى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم العان.
قازىر جاستاردى ەڭ كوپ جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان سالا - ساۋدا. بۇل سالادا 643 مىڭ جاس ەڭبەك ەتەدى. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق، اقپارات جانە بايلانىس سالاسىندا - 102,4 مىڭ، ال قارجى سەكتورىندا 96,5 مىڭ ادام عانا جۇمىس ىستەيدى.
بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ دەمەك، جاستار ەڭبەك جولىن وقىعان ماماندىعىنا سايكەس ەمەس سالادا باستايدى دەگەن بەلگى. وسىدان بارىپ ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىن بولەۋ كەزىندەگى شيكىلىكتى، ەڭبەك نارىعىنداعى ديپلومعا دەگەن كوزقاراستىڭ وزگەرگەنىن اڭعارامىز.
مۇنداي قۇبىلىستىڭ باستى سەبەبى جۇمىس بەرۋشىنىڭ تالابىنا تىكەلەي تاۋەلدى. ەدىل نۇرىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، الەمدە «ديپلوم ەكونوميكاسىنان» «داعدى ەكونوميكاسىنا» (skill-based economy) كوشۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر.
- وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتى ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىنەن جۇمىس بەرۋشىلەر ۇمىتكەردى ينجەنەرلىك، حيميالىق نەمەسە تەحنيكالىق بىلىمىنە عانا قاراپ باعالامايتىنىن كورەمىز. كوبى وزگەرىسكە تەز بەيىمدەلەتىن، كۇردەلى جاعدايدا تەز شەشىم قابىلدايتىن ادامدى جۇمىسقا العىسى كەلەدى. كومپانيالار قىزمەتكەرلەردى ءتيىمدى باسقارۋ، كوماندامەن جۇمىس ىستەي ءبىلۋ داعدىسىن ەسكەرەدى، - دەدى سپيكەر.
سوندىقتان قازىر ستۋدەنتتەر وقۋى مەن جۇمىستى قاتار الىپ جۇرۋگە تىرىسادى. سەبەبى تاجىريبە ديپلومنان كەم باعالانبايتىن قۇندىلىققا اينالدى. ونىڭ ۇستىنە جۇمىس ىستەۋ ءبىر جاعىنان كاسىبي داعدىنى قالىپتاستىرسا، ەكىنشى جاعىنان وقۋ اقىسىن تولەۋگە كومەك بەرمەك.
جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى باستى ماسەلە وقۋ اقىسى ەمەس، ولقىلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ەكونوميكا سۇرانىسىنا ساي بىلىكتى مامان دايارلاۋ قابىلەتىندە جاتىر. قازىر ۋنيۆەرسيتەتتەر قوس مىندەتتى قاتار ەڭسەرۋگە ءماجبۇر: شىعىنعا قاراماستان وقۋ اقىسىن قولجەتىمدى ەتۋ؛ ستۋدەنتتەردى ەڭبەك نارىعىنا بەيىمدەۋ.
وسى ماقساتتا اۋقىمدى باستامالار قولعا الىندى. ج و و-لار كادر دايارلاۋدىڭ جاڭا مودەلىنە كەزەڭ- كەزەڭىمەن كوشسە، مەملەكەت جوعارى ءبىلىمدى قارجىلاندىرۋ مەن گرانت ءبولۋ تەتىگىن جاڭارتىپ كەلەدى. ال جۇمىس بەرۋشىلەر تۇلەكتەردى تاجىريبەسى مەن كاسىبي داعدىسىنا قاراي باعالاي باستادى.
اۆتور
ەرسىن شامشادين