ەگەر ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» تريلوگياسىنداعى ابىلاي حان تۋرالى تاراۋلارعا ۇڭىلسەك، جوڭعارمەن بولعان اۋىر مايدانداردا زەڭبىرەكپەن قارۋلانعان ەۋروپالىق ءبىر تۇلعا - رەنات ەسىمى اندا-ساندا اتالادى. «كوشپەندىلەر» فيلمىندە دە شاشى توگىلگەن بەيتانىس ەۋروپالىق زەڭبىرەكشىلەرگە بۇيرىق بەرىپ جاتقانىن كورەمىز. سول - رەنات.
باستاپقىدا مەن ونىڭ تاعدىرى قايعىلى اياقتالدى دەپ ويلاعانمىن. قولىنان كەلگەنىن ىستەپ، اقىرى بىرەۋگە ۇناماي قالىپ، قاتاڭ جازاعا ۇشىراعان شىعار دەدىم. ءبىراق ءومىرى مۇلدە باسقاشا وربىگەن. بۇل - تۇتقىننان حان سارايىنا دەيىن كوتەرىلگەن، تاعدىر جەلىنە قارسى جۇزە بىلگەن قايسار ادامنىڭ حيكاياسى.
***
1709 -جىل. پولتاۆا شايقاسىندا شۆەد ارمياسى تاس-تالقان بولىپ جەڭىلدى. يۋحان رەنات - ارتيللەريا سەرجانتى - تۇتقىنعا ءتۇسىپ، رەسەيگە جەتكىزىلەدى. ماسكەۋدەن توبىلعا ايدالىپ، سوندا ءبىراز ۋاقىت مەكەن ەتەدى. شۆەد ساربازدارىنا اسا جامان قارالماعانىمەن، ۋاقىت وتە كەلە ازىق-تۇلىك ازايىپ، جۇمىس تابىلماي، رەناتتىڭ كوڭىلى سۋىپ، ورىس اسكەرىنە قىزمەت ەتۋ تۋرالى ويلانا باستايدى.
1716 -جىلى ءسىبىر گۋبەرناتورى گاگارين ەرتىس بويىمەن جورىققا اتتانىپ، رەنات تا سول ەكسپەديسياعا ەرىپ كەتەدى. الايدا ولاردى جوڭعار قولى تۇتقيىلدان قورشاپ، اۋىر شايقاستان كەيىن رەنات تاعى دا تۇتقىنعا تۇسەدى. بۇل جولى - ازيالىق ءتۇز تاعدىرىنداعى جاڭا تاراۋ باستالدى.
ءبىراق رەنات ءۇمىتسىز ەمەس ەدى. ول ءوز بويىنداعى شەبەرلىكتى پايداعا جاراتۋعا بەل بۋدى. اۋەلى ءجۇن وڭدەيتىن مانۋفاكتۋرا اشتى. كەيىن قاعاز جاساپ، ءتىپتى جوڭعار دالاسىندا العاشقى باسپاحانانى ۇيىمداستىردى. ونىمەن قويماي، بالالارعا ارنالعان مەكتەپ تە اشتى. وسىلايشا، ءبىر كەزدەگى تۇتقىن جوڭعار ەلىندە قۇرمەتكە يە بولا باستادى.
جوڭعار حانى سەۆان-رابدان كوشپەندىلەردىڭ وركەنيەتكە قادام باسۋى ءۇشىن بار كۇشىن سالعان ەدى. ول وتىرىقشى تىرلىكتى ناسيحاتتاپ، ۇيعىرلاردى كوشىرىپ اكەلىپ، ەگىنشىلىككە ۇيرەتتى. ءبىراق بارىنەن دە بۇرىن قاجەت بولعانى - قارۋ ەدى.
جوڭعارلار ءۇشىن زەڭبىرەك - تەك قۇرال ەمەس، ۇلت تاعدىرىن شەشەتىن مۇمكىندىك ەدى. ال رەنات - سول مۇمكىندىك بولاتىن. ونىڭ قولىنان شىققان العاشقى زەڭبىرەكتەر مايدان دالاسىندا گۇرىلدەپ، قىتاي شەپتەرىن كۇل-تالقان ەتتى. رەنات جوڭعار ارمياسىنىڭ ارتيللەريا باسشىسى رەتىندە 5000 اسكەرى بار وتريادقا جەتەكشىلىك ەتتى.
ول ەندى جاي تۇتقىن ەمەس، ەل باسشىسى دارەجەسىنە كوتەرىلگەن زايسان بولدى. ىلە بويىنداعى جاپ-جاسىل، جەمىس اعاشى جايقالعان قونىستى يەلەنىپ، بايلىققا كەنەلدى. حاننىڭ ءوزى اڭ اۋلاپ، مەيمانداپ كەلەتىن مەكەنگە اينالدى. بۇل دالانىڭ تورىندە ءبىر كەزدەرى شۆەد ساربازى بولعان ادام حاننىڭ سەنىمدى سەرىگىنە اينالدى.
جوڭعار حاندىعىنىڭ اسكەرى XVIII عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندە قۋاتتى كۇشكە اينالعانى ءمالىم. وعان جاۋىنگەرلەردىڭ عاسىرلار بويى جيناقتاعان ۇرىس تاسىلدەرىنىڭ تاجىريبەسىمەن قوسا، ەۋروپاشا سوعىس جۇرگىزۋ ءتارتىبىنىڭ قالىپتاسۋى، باستىسى - اسكەردىڭ بىلتە مىلتىق جانە زەڭبىرەكپەن قارۋلانۋى سەبەپ بولدى.
سىبان راپتان قولىنان ءىس كەلەتىن ەۋروپالىقتى بىردەن ويرات ۇستالارىنا قوسىپ زەڭبىرەك جاساۋعا جۇمىلدىرادى. ون جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە ولار تەمىر مەن مىس كەنىن ءوندىرىپ، مەتالل قورىتۋدى مەڭگەرەدى. ارتىنشا زەڭبىرەك قۇيۋ مەن وعان قاجەتتى وق-ءدارى، يادرو جاساۋ دا ءوزىن كوپ كۇتتىرمەدى. بۇل جوڭعار اسكەري وندىرىسىندەگى توڭكەرىس ەدى. العاشقى شويىن قورىتۋ زاۋىتى 1726 -جىلى ىستىق-كول جاعالاۋىندا سالىندى. ارتىنشا قالدان سەرەننىڭ تۇسىندا ياركەنتتە مىس زاۋىتى، تەمىرلىك وزەنى بويىندا قۇراستىرعىش سەح اشىلدى. بۇل ءوندىرىس وشاقتارى ەۋروپالىقتار ءۇشىن شاعىن مانۋفاكتۋراداي كورىنسە، كوشپەندىلەرگە تۇتاس قۋاتتى ءوندىرىس بولعان.
رەنات بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە 40 كادىمگى زەڭبىرەك پەن 10 قىسقا مويىندى زەڭبىرەك قۇيعان. ول جوڭعارلارعا مەتال ءوندىرىسىنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىن ۇيرەتۋمەن قاتار كارتوگرافيا مەن باسپا ءىسىن دە بىلگەنىنشە تانىستىرعان. ءتىپتى نوياندارعا ەۋروپالىق اسكەري ىستەن ءدارىس وقىپ، ارتيللەريالىق اتۋدىڭ نۇسقاۋلىعىن باسىپ بەرگەن دەگەن دە دەرەكتەر بار. جوڭعار كارتاسىن سىزعان دا وسى شۆەد وفيتسەرى.
رەناتتىڭ پايدا بولۋىمەن بۇرىننان قالىپتاسقان وزىق اسكەري جۇيە يننوۆاتسيالىق سيپاتقا يە بولىپ، تولىعا ءتۇستى. رەناتتىڭ كومەگىمەن جوڭعارلار وتتى قارۋدىڭ بىرنەشە ءتۇرىن يەلەندى. سالت اتتىلار قىسقا وقپاندى ۆينتوۆكالارمەن، جاياۋ جاۋىنگەرلەر بىلتەلى مىلتىقتارمەن، تۇيەلى ارتيللەريا زەڭبىرەكتەرمەن قارۋلاندى. ولاردىڭ جەڭىل جانە قىسقا مويىندى ەكى ءتۇرى بولدى. زەڭبىرەكتەردى تاسىمالداۋعا تۇيەلەر پايدالانىلدى.
جوڭعار قولىندا بولعان جىلدارى رەنات سىبان راپتانعا، كەيىننەن قالدان سەرەنگە ءوزىن بوساتۋ تۋرالى بىرنەشە رەت ءوتىنىش جاساعان. الايدا زەڭبىرەك جاساۋ ءىسى تولىعىمەن اياقتالىپ، ويرات ۇستالارى ونى مەڭگەرىپ بولمايىنشا رەناتتى جىبەرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ءتىپتى وتتى قارۋ قولدارىنا تۇسكەننەن كەيىن دە شۆەدتىك ونەرتاپقىشتى بوساتۋعا اسا قۇلىقتى بولمادى.
تاعدىر وعان ماحاببات تا سىيلادى. بريگيتتا كريستينا شەرزەنفەلد ەسىمدى شۆەد قىزى جوڭعار تۇتقىنىندا جۇرگەن. حاننىڭ جۇبايىنا قىزمەتشى ەتىپ بەرىلگەن وسى ايەلدى رەنات كەيىن ساتىپ الىپ، ۇيلەندى. ەكەۋى دە بوتەن ەلدە، بەيتانىس جۇرت اراسىندا شىن سۇيىسپەنشىلىك تاۋىپ، شاڭىراق كوتەردى. بالالارى دۇنيەگە كەلدى.
ءبىراق بۇل وقيعادا رەسەي دە بەي-جاي قالعان جوق. ولار جوڭعاردىڭ تەحنيكالىق جەتىستىگىنەن قاۋىپتەنىپ، رەناتتى ءوز جاعىنا تارتۋعا تىرىستى. ەلشى ۋگريموۆ ارقىلى وعان ەلىنە ورالۋ ۇسىنىلدى. ساعىنىش جانىنا سىزداتقان رەنات كەلىسىم بەردى. قىزىعى، ونى بوساتقان - ءوزى ادال قىزمەت ەتكەن گالدان-سەرەن حۋنتايجىنىڭ ۋادەسى بولدى. قايتارام دەپ ءسوز بەرگەن ەكەن - سوزىندە تۇردى.
ماسكەۋ، پەتەربور، شۆەد ەلشىسىنىڭ كومەگىمەن يۋحان گۋستاۆ رەنات 1734 -جىلدىڭ سوڭىندا، جيىرما ءتورت جىلدان كەيىن تۋعان جەرى شۆەسياعا ورالدى. قاسىندا جارى، قىزى جانە توعىز قىزمەتشى بولدى. ول ءومىرىنىڭ سوڭىن ستوكگولمدە وتكىزىپ، كورولدىك ارسەنالدا لەيتەنانت قىزمەتىن اتقاردى. 1744 -جىلى، 62 جاسىندا ومىردەن ءوتتى.
بۇل - ءبىر ادامنىڭ تاعدىرى ارقىلى ءبۇتىن ءداۋىردىڭ، ءبۇتىن ءبىر دالانىڭ ءۇنىن ەستيتىن وقيعا. شۆەد ساربازىنىڭ جوڭعاردىڭ زايسانىنا اينالعان تاڭعاجايىپ جولى - قازاق پەن جوڭعار تاريحىنىڭ كولەڭكەدە قالعان ءبىر تامشىسى عانا. ءبىراق سول تامشىنىڭ ءوزى تۇتاس مۇحيتتىڭ ءدامىن بەرىپ تۇرعانداي.
مەلىس سەيداحمەتوۆ