جاڭا زەرتتەۋگە سايكەس، ەگەر ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك داعدارىستار كۇرت ۋشىعاتىن بولسا، 2064-جىلعا قاراي جەر حالقى ەكى ەسەگە دەيىن قىسقارۋى مۇمكىن.
زەرتتەۋ اۆتورلارى سوڭعى 12 مىڭ جىلداعى ادامزات سانىنىڭ وزگەرىسىن تۇسىندىرەتىن جاڭا بەيسىزىق ماتەماتيكالىق مودەل ۇسىنعان. بۇل مودەل حالىق سانىنىڭ كۇرت ءوسۋ كەزەڭدەرىن دە، قازىرگى باياۋ تۇراقتانۋ ءۇردىسىن دە سيپاتتاي الادى.
«قيامەت كۇنى» سەناريى قايتا ەسكە ءتۇستى
1960-جىلى عالىم حاينتس فون فەرستەر Science جۋرنالىندا كەيىن «قيامەت كۇنى» سەناريى اتالعان ايگىلى بولجامىن جاريالاعان ەدى. ول ماتەماتيكالىق ەكستراپولياتسيا ارقىلى 2026-جىلدىڭ 13-قاراشاسىندا جەر حالقى شەكسىز وسىمگە جەتىپ، ادامزات دەموگرافيالىق جارىلىستىڭ سالدارىنان كۇيرەيدى دەپ ەسەپتەگەن.
الايدا بۇل اپوكاليپتيكالىق بولجام جۇزەگە اسپادى. ويتكەنى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە تۋۋ كورسەتكىشى تومەندەپ، حالىق سانىنىڭ ءوسۋ قارقىنى باياۋلادى. دەگەنمەن، جاڭا فيزيكا-ماتەماتيكالىق مودەل بەلگىلى ءبىر جاعىمسىز فاكتورلار تۋىنداعان جاعدايدا باقىلاۋدان شىققان دەموگرافيالىق داعدارىس قاۋپى ءالى دە ساقتالاتىنىن كورسەتەدى.
ءبىر عانا پارامەترگە نەگىزدەلگەن مودەل
عالىمدار جاساعان جاڭا مودەل كلاسسيكالىق دەموگرافيالىق تەوريالاردان وزگەشە. بۇعان دەيىن حالىق سانىنىڭ ءوسۋى كوبىنە ەكسپونەنتسيالدى نەمەسە لوگيستيكالىق زاڭدىلىقتارمەن تۇسىندىرىلسە، بۇل ءتاسىل ءبىر عانا نەگىزگى پارامەترگە سۇيەنەدى.
زەرتتەۋدە ول K ارپىمەن بەلگىلەنگەن. فيزيكادا بۇل «كووپەراتيۆتىك پارامەتر» دەپ اتالادى جانە اتومداردىڭ ءبىر-بىرىنە اسەر ەتۋ قارقىنىن سيپاتتايدى. ال دەموگرافيادا بۇل ۇعىم قوعام ىشىندەگى كەرى بايلانىستى حالىق سانى مەن ونىڭ ءوسۋ قارقىنىنىڭ تۋۋ دەڭگەيىنە جانە وركەنيەتتىك دامۋعا قالاي ىقپال ەتەتىنىن كورسەتەدى.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، اينەك پەن امورفتى دەنەلەردەگى اتومداردىڭ قوزعالىسىن سيپاتتايتىن ماتەماتيكالىق زاڭدار ادامزات قوعامىنىڭ دامۋىن دا ءدال بەينەلەي الادى. مودەل نەوليت داۋىرىنەن باستاپ يندۋستريالانۋ كەزەڭىندەگى حالىق سانىنىڭ كۇرت ارتۋىن جانە 1970-جىلدان كەيىنگى باياۋ تۇراقتانۋ كەزەڭىن ناقتى كورسەتكەن.
زەرتتەۋ ناتيجەلەرى Chaos ،Solitons Fractals عىلىمي جۋرنالىندا جاريالانعان.
بولاشاقتىڭ قاۋىپتى سەناريلەرى
عىلىمي جۇمىستىڭ ەڭ قىزىقتى بولىگى - بولاشاقتاعى ىقتيمال اپاتتىق سەناريلەردى مودەلدەۋ.
قازىرگى جاعداي ساقتالسا، ادامزاتقا جاقىن ارادا تولىق كۇيرەۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جوق. الايدا كليماتتىق كوللاپس، جاھاندىق پاندەميالار، رەسۋرستار تاپشىلىعى نەمەسە ءىرى سوعىستار سەكىلدى فاكتورلار تىرشىلىك ورتاسىنىڭ مۇمكىندىگىن كۇرت شەكتەسە، جاعداي تۇبەگەيلى وزگەرۋى مۇمكىن.
عالىمدار ەڭ اۋىر، ءبىراق كونسەرۆاتيۆتى سەناريدى دە ەسەپتەپ كورگەن. وندا جەر پلانەتاسى تەك ەكى ميلليارد ادامدى عانا قالىپتى قامتاماسىز ەتە الادى دەپ الىنعان. وسىنداي جاعدايدا ماتەماتيكالىق مودەل حالىق سانىنىڭ وتە جىلدام ازايىپ، 2064-جىلعا قاراي ادامزات سانى ەكى ەسە قىسقارۋى مۇمكىن ەكەنىن بولجايدى.
سونىمەن قاتار زەرتتەۋشىلەر بۇل ناقتى بولجاۋ ەمەس، دەموگرافيالىق جۇيەنىڭ سىرتقى وزگەرىستەرگە قانشالىقتى سەزىمتال ەكەنىن كورسەتەتىن عىلىمي مودەل عانا ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.