ءبىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ دەرەگىنشە، 2025-جىلى قازاقستانداعى 9,7 ميلليون جۇمىس كۇشىنىڭ 7,2 ميلليونى عانا كەمىندە ءبىر رەت مىندەتتى زەينەتاقى جارناسىن اۋدارعان. تيىسىنشە، شامامەن 2,5 ميلليون ادامنان جارنا تۇسپەگەن. الايدا بۇل ساننىڭ ىشىندە زەينەتاقى جارناسىن تولەۋدەن زاڭدى تۇردە بوساتىلعان ازاماتتار دا بار. جۇمىس ىستەيتىن زەينەتكەرلەر، I جانە II توپتاعى مۇگەدەكتىگى مەرزىمسىز بەلگىلەنگەن ازاماتتار، تولىق مەملەكەتتىك زەينەتاقىمەن قامتىلعان اسكەري قىزمەتشىلەر، تۇراقتى تۇرۋ ءۇشىن شەتەلگە كەتكەندەر جانە باسقالارى زەينەتاقى اۋدارىمىن جاسامايدى.
«كونۆەرتپەن الاتىن جالاقىنىڭ» قانداي سالدارى بار؟
رەسمي ەڭبەك شارتىن جاساسپاي جۇمىس ىستەۋ نەمەسە جالاقىنىڭ ءبىر بولىگىن «كونۆەرتپەن» الۋ العاشىندا ءتيىمدى كورىنۋى مۇمكىن. ويتكەنى ادام بۇگىن قولىنا كوبىرەك اقشا الادى دا، بولاشاققا جاسالاتىن اۋدارىمدار جايلى كوپ ويلانا بەرمەيدى. الايدا مۇنداي «ۇنەمنىڭ» سالدارى كەيىنىرەك سەزىلۋى مۇمكىن: زەينەتاقى مولشەرى ازايادى، كەيبىر الەۋمەتتىك تولەمدەردەن قاعىلادى جانە قارجىلىق قورعانىسى تومەندەيدى.
رەسمي ەڭبەك قاتىناستارى قىزمەتكەردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. الەۋمەتتىك اۋدارىمدار مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان (م ءا س ق) جۇمىسىنان ايىرىلعان، ەڭبەككە قابىلەتىنەن ايىرىلعان، اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا جانە باسقا دا الەۋمەتتىك سىن قاتەر تۋىنداسا، ءتيىستى تولەمدەر الۋعا قۇقىق بەرەدى. قىزمەتكەر قايتىس بولعان جاعدايدا، ونىڭ اسىراۋىنداعى ادامدارعا دا الەۋمەتتىك تولەم قاراستىرىلعان.
رەسمي جۇمىس قىزمەتكەردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى، جالاقى تولەنبەگەن نەمەسە ادام زاڭسىز جۇمىستان شىعارىلعان جاعدايدا ەڭبەك قاتىناسىنىڭ بولعانىن دالەلدەۋ وڭايىراق. بۇدان بولەك، رەسمي قىزمەتكەردىڭ اقىلى ەڭبەك دەمالىسىنا، ەڭبەككە ۋاقىتشا جارامسىزدىق بويىنشا تولەمدەرگە جانە باسقا دا كەپىلدىكتەرگە قۇقىعى بار.
رەسمي جالاقىنىڭ ماڭىزى زەينەتاقىمەن عانا شەكتەلمەيدى. ول ادامنىڭ قارجىلىق جاعدايىن راستاپ، نەسيە، يپوتەكا نەمەسە باسقا دا قارجىلىق ونىمدەردى راسىمدەگەندە ەسكەرىلەدى. بۇل اسىرەسە باسپانا الۋدىڭ نەگىزگى تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى - يپوتەكا راسىمدەۋ كەزىندە ماڭىزدى.
زەينەتاقىعا اسەرى قانداي؟
ەڭ الدىمەن، بەيرەسمي جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار ءۇشىن زەينەتاقى جارنالارى اۋدارىلمايدى. بۇل بولاشاقتا زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. قازاقستاننىڭ زەينەتاقى جۇيەسىندە بولاشاق زەينەتاقى مولشەرى ادامنىڭ تۇتاس ەڭبەك جولى بويىنداعى اۋدارىمدارىنا بايلانىستى قالىپتاسادى.
قازاقستاندا زەينەتاقى بىرنەشە بولىكتەن تۇرادى: مەملەكەتتىك بازالىق زەينەتاقى، 1998-جىلعا دەيىن ەڭبەك ءوتىلى بار ازاماتتارعا تولەنەتىن ىنتىماقتى زەينەتاقى جانە ب ج ز ق- داعى زەينەتاقى جيناقتارى ەسەبىنەن بەرىلەتىن تولەمدەر. ءار بولىكتىڭ وزىندىك ەسەپتەۋ جانە تاعايىنداۋ ءتارتىبى بار.
مەملەكەتتىك بازالىق زەينەتاقىنى قازاقستاننىڭ ءاربىر تۇرعىنى الۋعا قۇقىلى. ونىڭ مولشەرى ادامنىڭ ەڭبەك وتىلىنە جانە زەينەتاقى جارنالارىن تۇراقتى اۋدارىپ وتىرۋىنا تىكەلەي بايلانىستى.
2026-جىلى بازالىق زەينەتاقى جۇيەگە قاتىسۋ ءوتىلى 10 جىلعا دەيىن نەمەسە مۇلدەم بولماعان جاعدايدا ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ p ىن قۇرايدى. ون جىلدان اسقان ءاربىر تولىق جىل ءۇشىن تولەم مولشەرى تاعى 2 پايىزدىق تارماققا وسەدى. الايدا ول ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 118 پايىزىنان اسپاۋى قاجەت.
وسىعان بايلانىستى 2026-جىلى بازالىق زەينەتاقىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى - 35596 تەڭگە، ال ەڭ جوعارى مولشەرى - 60005 تەڭگەگە جەتتى. بۇل رەتتە 1998-جىلدان كەيىنگى ەڭبەك ءوتىلى مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىنىڭ تۇراقتى اۋدارىلۋى ارقىلى راستالادى.
جيناقتاۋشى زەينەتاقىنىڭ كولەمىنە ەڭ الدىمەن جيناقتاۋ كەزەڭى، جارنالاردىڭ تۇراقتىلىعى مەن تولىقتىعى اسەر ەتەدى، ياعني ادام ەڭبەك جولىن نەعۇرلىم ەرتە باستاپ، جارنالاردى تۇراقتى ءارى تولىق اۋدارسا، بولاشاقتاعى جيناق كولەمى سوعۇرلىم جوعارى بولادى.
بۇل رەتتە رەسمي جۇمىسقا ورنالاسقان قىزمەتكەردىڭ شوتىنا ءوزىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىنان بولەك، جۇمىس بەرۋشى دە زەينەتاقى جارناسىن اۋدارادى. ونىڭ مولشەرى 2026-جىلى - 3,5 پايىز، 2027-جىلى - 4,5 پايىز، 2028-جىلدان باستاپ 5 پايىز بولادى. بۇل - زەينەتاقى جيناعىنا قوسىلاتىن ەلەۋلى قاراجات. ال بەيرەسمي نەمەسە «كولەڭكەلى» جۇمىسپەن جۇرگەن ازاماتتار جۇمىس بەرۋشىنىڭ وسى جارنالارىنان قاعىلادى.
زەينەتاقى جيناقتارىنا ينۆەستيتسيالىق تابىس تا قوسىلادى. 2026-جىلعى 1-تامىزداعى جاعداي بويىنشا سالىمشىلاردىڭ زەينەتاقى جيناقتارىنداعى ينۆەستيتسيالىق تابىستىڭ ۇلەسى 41,1 پايىزدى قۇراعان. بۇل زەينەتاقى جيناقتارىن قالىپتاستىرۋدا ينۆەستيتسيالىق تابىستىڭ ەلەۋلى ءرول اتقاراتىنىن كورسەتەدى.
1998-جىلى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى ەنگىزىلگەننەن 2026-جىلعى 1-تامىزعا دەيىنگى كەزەڭدە ينۆەستيتسيالىق تابىستىڭ جالپى كىرىستىلىگى 1111,11 پايىزعا جەتتى. ال وسى ۋاقىت ارالىعىنداعى ينفلياتسيا دەڭگەيى 1001,29 پايىز بولدى.
حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتكەندەي، زەينەتاقى جۇيەسىنە تۇراقتى تۇردە قاتىسىپ، جارنالاردى تولىق اۋدارعان جاعدايدا زەينەت جاسىنا جەتكەن ادامنىڭ جەكە جيناعىنداعى ينۆەستيتسيالىق تابىستىڭ ۇلەسى 70-80 پايىزعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن.
بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتۋ ازايىپ كەلەدى
قازاقستاندا بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتىلعاندار مەن تابىسىنىڭ ءبىر بولىگىن جاسىراتىن ازاماتتار ۇلەسى ءالى دە ەداۋىر بولعانىمەن، رەسمي ستاتيستيكا وڭ وزگەرىستەردى كورسەتىپ وتىر. بۇل ءۇردىس ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ رەسمي دەرەكتەرىنەن دە، ب ج ز ق ستاتيستيكاسىنان دا بايقالادى.
2025-جىلى بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ سانى 15 پايىزعا قىسقارىپ، ولاردىڭ جۇمىس كۇشىندەگى ۇلەسى 12 پايىزدان 10,1 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. ب ج ز ق مالىمەتىنشە، 2026-جىلعى 1-شىلدەدە قوردا 18,78 ميلليون زەينەتاقى شوتى تىركەلگەن. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 1,11 ميلليونعا نەمەسە 6,3 پايىزعا كوپ.
2026-جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا كەمىندە ءبىر جارنا تۇسكەن بەلسەندى جەكە زەينەتاقى شوتتارىنىڭ سانى 7,20 ميلليوننان 7,34 ميلليونعا دەيىن وسكەن. وسى شوتتارداعى زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ كولەمى 20,95 تريلليون تەڭگەدەن 22,24 تريلليون تەڭگەگە دەيىن ارتقان.
ۇزاقمەرزىمدى كورسەتكىشتەر دە زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋ دەڭگەيىنىڭ ارتقانىن كورسەتەدى. 2015-جىلى مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى بويىنشا بەلسەندى شوتتار سانى 6,07 ميلليون بولسا، 2025-جىلى - 7,20 ميلليوننان استى. ال جارنانى جىلىنا 6 دان 12 رەتكە دەيىن تولەيتىن ازاماتتاردىڭ ۇلەسى وسى كەزەڭدە 71 پايىزدان 78 پايىزعا وسكەن.
وسىلايشا، رەسمي جۇمىسپەن قامتىلۋ تابىستى زاڭداستىرۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. تۇراقتى زەينەتاقى جانە الەۋمەتتىك اۋدارىمدار ادامنىڭ بولاشاقتاعى زەينەتاقىسىنا، الەۋمەتتىك تولەمدەرگە، ەڭبەك قۇقىقتارىنا جانە قارجىلىق مۇمكىندىكتەرىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى.
ازاماتتار دا ءوز زەينەتاقى شوتتارىنىڭ جاي-كۇيىن جيى باقىلاپ، ب ج ز ق- نىڭ ەلەكتروندىق قىزمەتتەرىن پايدالانىپ، ينۆەستيتسيالىق تابىسقا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋ مۇمكىندىكتەرىن زەردەلەي باستادى.
حالىقتىڭ ءوز جيناعىن قالىپتاستىرۋعا بەلسەندى قاتىسۋى، جارنالاردى تۇراقتى اۋدارۋى جانە جيناقتارىن باسقارۋ ماسەلەسىنە قىزىعۋشىلىق تانىتۋى قازاقستاندا ۇزاق مەرزىمدى قارجىلىق جوسپارلاۋ مادەنيەتىنىڭ بىرتىندەپ قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. بۇل رەتتە بولاشاقتاعى قارجىلىق ءال-اۋقاتتى قامتاماسىز ەتۋ مەملەكەتكە، جۇمىس بەرۋشىلەرگە عانا ەمەس، ازاماتتاردىڭ وزدەرىنە دە ورتاق جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىن مىندەتكە اينالىپ كەلەدى.
ايتا كەتەيىك، ەڭبەك بيرجاسىندا جالاقىسى 2 ميلليون تەڭگەدەن اساتىن جۇمىس ورىندارى جاريالاندى.
قازاقستان بيۋجەتىنىڭ 35 پايىزى ادامي كاپيتالعا جۇمسالادى.