بەنزين باعاسى
قازاقستاندا جانارماي باعاسىنىڭ ءوسىمى شىلدە ايىندا ايقىن بايقالا باستادى. مىسالى، الدىڭعى اپتادا استانا قالاسىندا اي-92 بەنزينىنىڭ ليترى 244-245 تەڭگەدەن ساتىلسا، وتكەن اپتادا 247 تەڭگە بولدى. وزگە ايماقتاردا دا وسى ءۇردىس ساقتالىپ وتىر.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە، ءبىر جىل ىشىندە جانار- جاعارماي قۇنى ورتا ەسەپپەن 15,6 پايىز وسكەن: پاۆلودار وبلىسىندا - 25,1 پايىز، ماڭعىستاۋ وبلىسىندا - 16,4 پايىز، استانا قالاسىندا - 18,9 پايىز، الماتى قالاسىندا - 16 پايىز. بۇل وزگەرىس بەنزيننىڭ بارلىق ماركاسىنا قاتىستى. جىكتەي ايتساق، ا ي-92 بەنزينى 15,2 پايىزعا، ا ي-98 - 14,1 پايىزعا قىمباتتادى.
كەيىنگى 5 -جىلداعى ستاتيستيكادا 15 پايىزدىق ءوسىم بولماعان ەدى. ءتىپتى سۇرانىس جوعارى بولعان 2016, 2021 -جىلى باعانىڭ كوتەرىلۋى 13,6 پايىزدان اسقان جوق. وتكەن جىلدىڭ وزىندە جىلدىق ءوسىم 4,2 پايىز بولدى، ال 2024 -جىلى 2 پايىز شاماسىنا تۇراقتاعان-دى.
مۇنداي وزگەرىستىڭ ماڭىزدى ءبىر سەبەبى بار. بىلتىر ينفلياتسيا دەڭگەيىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن مەملەكەت جانارماي باعاسىنىڭ وسۋىنە قاتىستى موراتوري جاريالادى. وعان سايكەس باعا: اي-92 بەنزينىنىڭ ليترىنە 213-239 تەڭگە جانە ديزەل وتىنىنا 317-337 تەڭگە ارالىعىندا بەلگىلەندى. وسىلايشا، ۇكىمەت نارىقتى «كۇشتەپ» ۇستاپ كەلدى، جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرى بەنزين باعاسىن كوتەرە الماعانىن بىلەمىز. بيىل 1-ساۋىردەن باستاپ سول شەكتەۋدىڭ مەرزىمى رەسمي تۇردە اياقتالدى، ەندى باعانى ەركىن نارىق رەتتەمەك. قازىرگى احۋالدا مۇنداي ءتاسىلدىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنى بەلگىسىز.
«مىلتىقتىڭ باسۋىنا قۇلاننىڭ قاسۋى» دەمەكشى، ءدال موراتوري اياقتالار تۇستا رەسەيدىڭ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى سوققىنىڭ استىندا قالدى. كورشىنىڭ كوپتەگەن وڭىرىندە اۆتوكولىك باگىنا ءبىر قۇيعاندا 20-30 ليتردەن اسپايتىن بەنزين جانە 40-60 ليتردەن كوپ ەمەس ديزەل بولىنگەن. ال كانيسترگە نە باسقا دا قۇتىعا قۇيۋعا تىيىم سالىندى.
مۇنىڭ سالقىنى ورتالىق ازياعا دا ءتيدى. رەسەيدىڭ شىلدە سوڭىنا دەيىن جانارماي ەكسپورتىنا ۋاقىتشا شەكتەۋ قويۋ بەنزين تاپشىلىعىن ۇلعايتا تۇسەتىنى تۇسىنىكتى. سەبەبى وڭىردەگى ەلدەر رەسەيدەن تاسىمالداناتىن جانارمايعا تاۋەلدى. مىسالى، قىرعىزستان جانارمايدىڭ 90 پايىزىن، تاجىكستان - 84 پايىزىن الىپ وتىر. وزبەكستان دا 2023 -جىلدان بەرى ىشكى نارىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن رەسەيدەن بەنزين يمپورتتاپ كەلەدى.
زاڭسىز جانارماي ساۋداسى: 20 كۇندە 112 توننا
ارينە، بۇل دۇربەلەڭنىڭ مۇنايعا باي قازاقستانعا ەش قاتىسى جوقتاي كورىنۋى ىقتيمال. الايدا وقيعانىڭ قاۋىپتى تۇسى كوپ.
الدىمەن كورشى مەملەكەتتەردەگى بەنزين تاپشىلىعىنىڭ سالدارىنان زاڭسىز جانارماي تاسىمالى ارتۋى مۇمكىن. سوندىقتان ۇكىمەت قولدا بار بەنزيندى باقىلاۋعا كوشتى. ەلدە بەنزين، ديزەل وتىنى جانە مۇناي ونىمدەرىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن ەل اۋماعىنان شىعارۋعا ۋاقىتشا تىيىم سالىندى. قولدانىستاعى تالاپقا سايكەس، مەملەكەتتىك شەكارادان تەك كولىكتىڭ شتاتتىق باگىنداعى وتىنمەن عانا وتۋگە رۇقسات ەتىلەدى. ونىڭ وزىندە ءبىر اۆتوكولىك تاۋلىگىنە ءبىر رەت قانا شەكارا اسا الادى. ال قوسىمشا بوشكە جانە وزگە دە ىدىستارعا قۇيىلعان جانارمايدى الىپ شىعۋعا رۇقسات جوق. بۇل - ىشكى نارىقتاعى جانارماي قورىن ساقتاۋ جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان شارا.
قۇزىرلى ورگاندار شەكارا ماڭىندا تەكسەرىس جۇرگىزىپ، زاڭسىز جانارماي ساۋداسىنىڭ جولىن كەسۋگە كىرىستى. ماسەلەن، شىلدەنىڭ باسىنان بەرى شەكاراشىلار جانار- جاعارماي ونىمدەرى كونترابانداسىنا قاتىستى 1342 ارەكەتتى انىقتاعان. نەبارى 20 كۇندە 112 توننادان استام جانار- جاعارماي زاڭسىز شىعارىلماق بولعان.
مۇناي- گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى اسقار يسمايلوۆتىڭ پىكىرىنشە، مۇناي ونىمدەرى نارىعىنداعى قيىندىقتارعا قاراماستان، قازاقستاندا بەنزين مەن ديزەل وتىنىنىڭ تاپشىلىعى بولا قويمايدى. ويتكەنى ارنايى شەكتەۋلەر مەن وتاندىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ قۋاتى ىشكى نارىقتى جانارمايمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارلى.
- قازاقستاننان مۇناي ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋعا قويىلعان تىيىم ىشكى نارىقتى قاجەتتى كولەمدەگى جانارمايمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر وتاندىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى ەلدىڭ نەگىزگى سۇرانىسىن وتەپ وتىر. الايدا رەسەيدە جانارماي ۇسىنىسى قىسقارا بەرسە، بالاما جەتكىزىلىمدەردىڭ قۇنى ءوسىپ، باعاعا اسەر ەتۋى مۇمكىن، - دەيدى ول.
مۇناي وڭدەۋ قۋاتى ۇلعايادى
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ۇسىنعان مالىمەتكە سۇيەنسەك، قازاقستاندا ءۇش نەگىزگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى جۇمىس ىستەيدى: اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى، پاۆلودار مۇناي- حيميا زاۋىتى، شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى - «پەتروقازاقستان ويل پروداكس» ج ش س. ودان بولەك اقتاۋدا «CaspiBitum» ج ش س بار. ولاردىڭ جيىنتىق مۇناي وڭدەۋ قۋاتى - جىلىنا شامامەن 18,5 ميلليون توننا. سونىمەن قاتار مۇناي وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2025- 2040 -جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى اياسىندا مۇناي وڭدەۋ كولەمى ارتادى.
- تۇجىرىمدامادا مۇناي وڭدەۋ قۋاتىن جىلىنا 18 ميلليون توننادان 29,2 ميلليون تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ («CaspiBitum» ج ش س قۋاتى 1 دەن 1,5 ميلليون تونناعا ۇلعايتىلدى)، سونداي-اق جۇمىس ىستەپ تۇرعان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن كەڭەيتۋدىڭ جانە جاڭا مۇناي وڭدەۋ ءارى مۇناي- حيميا قۋاتىن سالۋدىڭ تيىمدىلىگىن زەردەلەۋ كوزدەلگەن. جوبالاردىڭ ناقتى پارامەترى تەحنيكالىق- ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەر مەن ءتيىستى ينۆەستيتسيالىق شەشىم نەگىزىندە ايقىندالادى، - دەيدى مينيسترلىكتەگىلەر.
ۆەدومستۆو جاۋابىن تارقاتا ايتساق، الداعى جىلدارى اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۋاتىن جىلىنا 5,5 ميلليون توننادان 6,7 ميلليون تونناعا، پاۆلودار مۇناي- حيميا زاۋىتىنىڭ قۋاتىن 5,5 ميلليون توننادان 9 ميلليون تونناعا دەيىن، ال شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۋاتىن جىلىنا 6 ميلليون توننادان 12 ميلليونعا دەيىن ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر.
وسى ورايدا مۇناي سالاسىنىڭ ساراپشىسى نۇرلان جۇماعۇلوۆ بەنزين ساپاسى مەن ستاندارتتارعا قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا، وتاندىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى مودەرنيزاتسيا كەزىندە جانارماي ساپاسىنا قاتىستى ولقىلىقتى قوسا شەشۋى قاجەت. اڭگىمە ەۋرو-5 ستاندارتى تۋرالى بولىپ وتىر. قازاقستان ءموز جاڭارتۋ ارقىلى ەۋرو-5 ستاندارتىنا قول جەتكىزۋدى ماقسات ەتكەنىمەن، زاۋىتتارداعى ءونىمنىڭ باسىم دەنى ءالى ەۋرو-4 ستاندارتىمەن وندىرىلەدى. سەبەبى جوعارى وكتاندى ا ي-92 جانە ا ي-95 بەنزينىن شىعارۋ ءۇشىن زاۋىتتار ارنايى قوسپالاردى قولدانۋعا ءماجبۇر.
ماماننىڭ پايىمىنشا، كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنە ىقتيمال جانارماي تاپشىلىعىنا قاتىستى الاڭدارلىق سەبەپ جوق، ستاندارت ماسەلەسى ءونىم كولەمىنە ەش اسەر ەتپەيدى. وتاندىق ءوندىرىس قاجەتتى بەنزين سۇرانىسىن تولىق وتەۋگە قاۋقارلى. ونىڭ ۇستىنە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى جانارماي قۇيۋ ستانتسيالارىنداعى بولشەك ساۋدا باعاسىنا دا تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىر. زاڭبۇزۋشىلىق انىقتالسا، قۇزىرلى ورگاندارعا ءتيىستى اقپاراتتاردى جەدەل جەتكىزۋ تەتىگى قاراستىرىلعان.
باستى جاڭالىق - قازاقستان مۇنايدى تەرەڭ وڭدەۋگە ىقىلاس قويىپ وتىر. وتكەن جىلى ەلدەگى 3 مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا مۇناي وڭدەۋدىڭ ورتاشا تەرەڭدىگى 87,4 پايىزدان 90 پايىزعا دەيىن ارتتى. اتاپ ايتقاندا، اتىراۋ م ءو ز- ىندە بۇل كورسەتكىش - 85 پايىزدان 88 پايىزعا دەيىن، شىمكەنت م ءو ز-ىندە - 86 پايىزدان 88 پايىزعا دەيىن، ال پاۆلودار مۇناي- حيميا زاۋىتىندا 91 پايىزدان 94 پايىزعا دەيىن جەتتى.
وسىنىڭ ارقاسىندا 2024 -جىلمەن سالىستىرعاندا 2025 -جىلى بەنزيننىڭ ءبىر جىلدىق ءوندىرىسى - 5,7 ميلليون توننا (ءوسىم - 107 پايىز)، ديزەل وتىنىنىڭ ءوندىرىسى 6,1 ميلليون توننا (116 پايىز) بولدى.
2026 -جىلدىڭ قورىتىندىسىندا ءوندىرىس كولەمى رەكورد ورناتۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا، مينيسترلىك مۇناي وڭدەۋدىڭ ورتاشا تەرەڭدىگىن 94 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
ساراپشى اسقار يسمايلوۆتىڭ سوزىنشە، ىشكى نارىقتى بەنزينمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ باسقا دا ءتاسىلى بار. سونىڭ ءبىرى - شيكى مۇنايدى شەتەلدە وڭدەتىپ، دايىن مۇناي ونىمدەرىن ەلگە قايتا اكەلۋ.
- قولدانىستاعى زاڭناما شيكى مۇنايدى شەتەلگە وڭدەۋگە جىبەرىپ، كەيىن دايىن ءونىمدى ەلگە قايتارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل تەتىك ازىرگە قولدانىلعان جوق، ءبىراق قاجەت بولعان جاعدايدا نارىقتى تۇراقتاندىرۋدىڭ ءبىر جولى بولا الادى. سونداي-اق قىتايدىڭ باتىس وڭىرلەرىندەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ قۋاتى جەتكىلىكتى، - دەدى ساراپشى.
اۆياتسيالىق وتىن ابدىراتىپ تۇر
ساراپشىلار ەگەر شىن تاپشىلىق بولسا، ول اۋە وتىنى باعىتىندا بولۋى مۇمكىن ەكەنىن جاسىرمادى. قازاقستان اۋە وتىنىنىڭ 40 پايىزى - 400-500 مىڭ تونناسىن رەسەيدەن تاسىمالدايدى. تەك ماۋسىم ايىنىڭ وزىندە ۇشاق جانارمايىنا دەگەن قاجەتتىلىك 110 مىڭ توننا بولسا، ەلدە وندىرىلگەن كولەم 73,4 مىڭ توننا عانا بولدى. جىلدىق كولەمگە قاراساق، جاعداي ءتىپتى قيىن: سالاعا جىلىنا 1,2 ميلليون توننا وتىن كەرەك، جىلدىق وندىرىلەتىن كولەم - بار-جوعى 750- 760 مىڭ توننا.
مۇناي- گاز حيميا سالاسىنىڭ ساراپشىسى ابزال نارىمبەتوۆتىڭ سوزىنشە، رەسەي اۆياتسيالىق وتىن ەكسپورتىن شەكتەمەگەننىڭ وزىندە، بىزگە بالاما ءتاسىلدى قاراستىرۋ ماڭىزدى.
- مۇناي ونىمدەرىنىڭ تاپشىلىعى ءالى دە بار، اسىرەسە ءبىز تاريحي تۇرعىدا رەسەيدەن يمپورتتايتىن اۆياكەروسين تاپشىلىعى سەزىلەدى. ال وتكەن جىلدان باستاپ قىتايدان يمپورتتاي باستادىق، ويتكەنى قۋاتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن قالاي بولعاندا دا وتەۋ قاجەت، - دەدى ساراپشى.
ەگەر جانار- جاعارمايدىڭ وسى تۇرىندە يمپورت كەدەرگىسى بولسا، وندا ماسەلە قيىنداي تۇسپەك. بىرىنشىدەن، قازاقستان اۋە وتىنىن يمپورتتاۋشى ەلدەردى ىزدەۋگە ءماجبۇر بولادى. ەكىنشىدەن، وزگە ەلدەردەن تاسىمالداناتىن مۇناي ءونىمى قىمباتقا ءتۇسۋى ىقتيمال. ۇشىنشىدەن، اۋە بيلەتتەرىنىڭ باعاسىنا ىقپالى بولۋى مۇمكىن.
مەملەكەت ىقتيمال ولقىلىقتى قازىردەن شەشۋگە نيەتتى. جاقىندا «قازترانسويلدىڭ» گرۋزياداعى اكتيۆى - باتۋمي مۇناي تەرمينالى ەۋروپا زاۋىتتارىندا وندىرىلگەن JET A1 ماركالى اۆياكەروسيندى وڭدەي باستادى. 10 مىڭ توننا بولاتىن العاشقى وتىن ەۋروپادان قارا تەڭىز ارقىلى كەمەمەن جۇك تەرمينالىنا جەتكىزىلگەن. جاقىن ارادا قازاقستانعا جونەلتىلۋ ءۇشىن تەمىرجول ۆاگون- سيستەرنالارىنا قۇيىلادى. بۇل باعىت ەۋروپادان قازاقستانعا ورتا ءدالىز ارقىلى وتىن جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى تىرەك نۇكتەسى بولادى.
انىعى، وتاندىق ءموز ىشكى نارىقتى تولىق قامتاماسىز ەتە الاتىن كۇيدە. ۇكىمەت سۇرانىس پەن ءوندىرىس كولەمىن باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر. ءتىپتى ەلدەگى قور كورشىلەس ەلدەرگە كومەك بەرۋگە دە جەتەتىنىن شامالاۋعا بولادى.
اۆتور
ەرسىن شامشادين