قازاقتىڭ ايگىلى اقىن ءارى ءانشىسى اسەت نايمانباي ۇلى ءمامي بەيسى دۇنيە سالعاندا:
- ۇلتىن اداستىرماي باستايتۇعىن،
الىستان دۇشپان كەلسە ساسپايتۇعىن.
داۋلەت، مانساپ، كىسىلىك جەلىگىنە،
قانى قىزىپ، بويى ىسىپ اسپايتۇعىن.
ءبىرى ەدى- اۋ قويعان ءبيدىڭ قۇداي سايلاپ،
جۇرەتىن رازى قىپ جۇرتىن جايلاپ.
كەرەيدىڭ قىسىلعاندا تياناعى،
اقىلدىڭ تۇنباسى ەدى- اۋ جاتقان قايناپ.
... اداسقاننىڭ شامشىسى ەدى،
شاباننىڭ قاسيەتتى قامشىسى ەدى.
كەرەيدىڭ مالىن باقپاي، ءوزىن باققان،
ءارى بي، ءارى يەسى، جالشىسى ەدى.
الدىنان رازى بوپ جۇرت تاراعان،
راقمەتتىلىك جاڭبىرىنىڭ تامشىسى ەدى...
- كوردىڭىز بە؟ داۋىلپاز اقىن قالايشا زار جىلاپ، ونىڭ اداميلىق قاسيەتىن جىرىنا قوسىپ وتىرعانىن.
ال، اناۋ تاريحتىڭ سارتاپ بولعان ءارحيۆتى اشساڭىز، ورىس جازۋشىسى پەتروۆ «قارا ەرتىس» رومانىندا: «ءمامي اباقيا مەكتەبىن اشىپ، ءوزى تىكەلەي باسشىلىق ەتكەن، بۇل مەكتەپتە ءوزىنىڭ بالالارى ـ بۇقات، جيداي، ءانۋار، مانكەي، شامەلدەر وقۋمەن بىرگە اباق كەرەيدەگى باسقا ادامداردىڭ دا بالالارى وقىعان.
«اباقيا» ءمامي بەيسىنىڭ قىستاۋى بىتەۋىرگەدە ورنالاسقان، قىران وزەنىنىڭ جاعاسى، سارسۇمبەدەن 20-30 شاقىرىم قاشىقتىقتا ەكەن. اباق كەرەيدىڭ العاشقى ساۋاتتى ادامدارى جانە ولاردىڭ العاشقى قوعامدىق قايراتكەرلەرى وسى مەكتەپتەن تاربيەلەنىپ شىققان» دەپ ءماميدىڭ اباقيا مەكتەبىن اشقانىن عانا ەمەس، مۇنداعى تاربيەلەنگەن وقۋشىلار مەن مەكتەپتىڭ قوعامداعى ءرولىن دە تۇيىندەي ايتىپ وتكەنىن بايقايمىز.
ساياحاتشى ۆ. ۆساپاجينكوۆ 1905 جانە 1909 -جىلدارى جازىپ، 1911 -جىلى تومسك قالاسىندا باسىلىپ شىققان «موڭعول، التاي ەرتىس باسى جانە قوبداعا ساياحات» دەگەن ساياحات ەستەلىگىندە: «... كەشكە جاقىن ءماميدىڭ اۋىلىندا وقىتۋشىلىق ىستەيتىن شاكەر موللامەن كەزىكتىم، موللا ماپەلەنگەن قارا تورى جاس جىگىت ەكەن، تەگى تۇرىك بولىپ، كونستانتينوپولدە وقىعان، ءوزى ءسوزۋار، جىلپوس، جەتىك ازامات ەكەن. ول وقىمىستىلىعىن، تاجىريبەلىگىن بەينەلەپ، بۇرمالانعان فرانسۋز تىلىندە بىرنەشە سويلەمدەردى مىسالعا كەلتىردى...» دەيدى.
كوردىڭىز بە، سول داۋىردەگى اباقيا مەكتەبىنىڭ وقىتۋشىلارى قانداي ەكەن؟ ءمامي بۇل وقىتۋشىلاردى قايدان، قالاي اكەلدى، اسىرەسە ەندىگى ۇرپاقتىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە ەل اعاسىنىڭ قانداي ىزدەنىستەرگە بارعانىن ايتپاي-اق ۇعۋعا بولار ەدى، مىنە، وسىنداي مۇعالىمدەر بولعاندىقتان، اباقيادان تاربيە كورگەن جەتكىنشەكتەردەن تەك ءدىني ماماندار عانا ەمەس، ورىس، پارسى، تۇرىك، فرانسۋز، قىتاي تىلىندە جەتىلگەن ماماندار مەن سۋرەتشى، الگەبرا، جاعىراپيا، ادەبيەت پاندەرىنە جەتىك ازاماتتار بۇل ورتادا مول بولعانىن بايقايمىز.
ءيا، بۇلايشا دالەل ايتۋىم، ماقالانىڭ ۇعىنىقتىلىعىنا عانا ەمەس، ءماميدىڭ ەڭبەگىن بىزدەن بۇرىن دا حالقى مويىنداپ، تۇراقتاندىرىپ، توبەلەرىنە كوتەرىپ وتىرعانىن ايگىلەپ، ءبىزدىڭ مىندەت - سول كەزدەگى حالىق ءۇنىن كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ عانا.
ءيا، ءمامي 1856 جىلى قازىرگى التاي قالاسىنىڭ بىتەۋىرگە دەگەن جەرىندە دۇنيە ەسىگىن اشتى، بالا كەزىندە ءسابيت (دامولى) نۇرمۇقاممەت ۇلىنان ءدىني وقۋدى جەتىك وقىپ، ءوز ورتاسىنىڭ زيالىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تانىلدى. 1890 -جىلى اكەسى جۇرتباي ءبيدىڭ مۇراگەرى رەتىندە سول كەزدەگى ءتورت ءبيدىڭ ءبىرى بولىپ سايلانعان، چيڭ پاتشالىعى ءوز كەزىندە ونى التاي وڭىرىندەگى قازاقتاردىڭ گۇڭى مەن كەيىنگى ءتورت ۇكىرتايدىڭ ءبىرى دەپ تانىپ، كەيىن كەلە ءتايجى مانسابىن بەرگەن.
دوڭىز جىلعى توڭكەرىس چيڭ پاتشالىعىن قۇلاتقاننان كەيىن مينگو ورتالىق ۇكىمەتى 1913 -جىلى ماميگە «فۋگوگۇڭ» اتاعىن بەرگەن، 1915 جىلى 11-ايدا مينگو ورتالىق ۇكىمەتى ماميگە بەيسى اتاعىن بەرۋدى بەكىتەدى، 1917 -جىلى 8-ايدا ءمامي بەيسىلىك مانساپتى رەسمي قولىنا الىپ، ەل ىشىندە ءمامي بەيسى اتانعان.
ءمامي وسىنداي ەل بەدەلدىسى بولۋ ارقىلى التاي وڭىرىندە جوعارىدا ايتىلعانداي ۇرپاقتىڭ وقىپ ءبىلىم الۋىنا ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن، ەندى ءبىر جاقتان حالىقتىڭ بەرەكە-بىرلىگىنە ايرىقشا ءمان بەرگەن، بارىنەن دە ۇلتارالىق قاتىناستى نىعايتۋ ارقىلى جاراسىمدى قوعام قۇرۋعا بارىنشا قۇلشىنىس تانىتقان. سوندىقتان ەلدىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋ ءۇشىن التاي وڭىرىندەگى حالىقتىڭ تەك مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانىپ قالماۋىن ويلاستىرىپ، جەر اشىپ، ەگىن ەگەتىن شارۋاشىلىقتى دا دامىتۋ ءۇشىن 1912 - 1914 -جىلدارى التايدا ۇيعىر، قىتاي ۇلتىنان ەگىنشىلەر ەنگىزگەندىكتەن، التايداعى حالىق ەگىن ەگۋ ناۋقانىن قولعا الادى.
ءسويتىپ، 1915 جىلى التاي اۋدانى مينگو ورتالىق ۇكىمەتىنە 3500 اعاش استىق تاپسىرۋدىڭ سىرتىندا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ەگىن ەگۋىنە جاڭا جول باستاعان ەڭبەكتەرى ماكەڭدى چيڭ پاتشالىعىنا، جۇڭگو مينگو ورتالىق ۇكىمەتىنە، تۇتاس ورتا ءجۇز قازاقتارىنا تانىلعان دارا تۇلعا ەتەدى، التاي ساحاراسىنداعى قازاق ۇلتىنىڭ شوقتىعى بيىك ەل ەكەندىگىن تانىتىپ ۇلگەرەدى.
ءيا، ەل اعاسى، ىزگى نيەتتى ەرىمىز ماكەڭ 1920 -جىلى 7-ايدىڭ 23-كۇنى اۋرۋ سەبەبىمەن باقيعا اتتاندى، ول قازا بولعان سوڭ مينگو ۇكىمەتىنىڭ التايداعى مانساپتىلارى مۇنداعى ەل- جۇرتقا كوڭىل ايتا بارىپ، مينگو ورتالىق ۇكىمەتىنىڭ قازىنا مينيسترلىگىنىڭ بەكىتۋىمەن 500 لياڭ كۇمىس جەرلەۋ قاراجاتىن بەرەدى، ءسويتىپ، اياۋلى ەل اعاسى ماكەڭنىڭ سۇيەگى اتامەكەنى بىتەۋىرگەگە جەرلەنىپ، ايگىلى شەبەر، ساۋلەتشى ءبايازيتتىڭ تۇرعىزۋىندا ازيا ۇلگىسىندەگى كۇمبەز ورناتىلادى.
مىنە، ەل اعاسى، ەسىل ەر ءوز ءومىرىن وسىلايشا ەرەن ەڭبەگىمەن ەل جۇرەگىنە قالدىرا ءبىلدى، سوندىقتان حالقى ماكەڭدەي دانا ابىزىن قاشاندا ساعىنا ەسكە الادى.
ەسكەرتۋ:
ءمامي بەيسى تۋرالى دەرەكتەر بۇرىن -سوڭدى ورىس جانە قىتاي دەرەكتەرىندە كوپ ساقتالىپ بۇگىنگە جەتكەن. ەل ىشىندەگى دەرەكتەردەن باسقا اڭىز بولىپ تارالعان حيكايالارا كوپ، بەيسىنىڭ ومىرىمەن ەڭبەكتەرى قانشاما كىتاپتاردا جارىق كوردە. سوندىقتان ءماميدى قىسقاشا تانىستىرىپ جالپى ءومىرىن ءوزىمنىڭ اۆتورلىق كىتاپتارىم: «وشپەس ەسىمدەر» كىتابى، «ابزال -اي» باسپاسى 2017 -جىل، «ەگەيلەر» كىتابى، الماتى «ونون» باسپاسى 2025 -جىل. سياقتى باسىلىمداردان جانە FACEBOOK پاراقشامنان كورە الاسىزدار.
اۆتورى: باياقىمەت جۇماباي