دجۋزەپپە كاستيلونە كىم؟
قىتايدا لان سينين ەسىمىمەن بەلگىلى دجۋزەپپە كاستيلونە - يتاليان ميسسيونەرى ءھام مانچيڭ يمپەرياسىنىڭ كاڭشي، يۋنجىن جانە چيانلۋن يمپەراتورلارى ءۇشىن قىزمەت ەتكەن ساراي سۋرەتشىسى. ول باتىستىق مانەر مەن قىتايلىق ءداستۇردى ۇيلەستىرۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن كورسەتىپ، ەلدىڭ ونەر تاريحىندا ايشىقتى قولتاڭباسىن قالدىرعان ايدارلى كەسكىندەمەشىلەردىڭ ءبىرى.
كاستيلونە 1688 -جىلدىڭ 19-شىلدەسىندە ميلاندا دۇنيەگە كەلگەن. ءوندىر شاعىنان ونەرگە ولەردەي عاشىق بولعان تالاپتى بوزبالا جەرگىلىكتى شەبەرلەردەن كەسكىندەمە جانە ساۋلەت ديزاينى بويىنشا ءتالىم الادى. 19 جاسىندا يەزۋيتتەر وردەنىنە قوسىلادى. 1715 -جىلى قىتايعا ساپار شەگەدى. كوپ وتپەي كاستيلونە كاڭشي يمپەراتوردىڭ دارگەيىندە بولىپ، ساراي سۋرەتشىسى رەتىندە جۇمىسقا تۇرادى. الايدا كاستيلونەنىڭ وسى كەزەڭدەگى شىعارماشىلىق مۇراسى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتپەگەن. ءبىر بىلەتىنىمىز، ول حانبالىق بەيجىڭدە قىتاي جانە مانجۋر تىلدەرىن ەركىن يگەرىپ الادى.
61 جىل ەل سۇراعان كاڭشي 1722 -جىلى ومىردەن وتەدى. ونىڭ ورنىنا وتىرعان يۋنجىن يمپەراتور شەتەلدىك ميسسيونەرلەردى ەلدەن قۋۋعا پارمەن بەرەدى. الايدا ساراي قىزمەتىندەگى كاستيلونە قۋدالاۋعا ىلىنبەيدى، كەرىسىنشە لاۋازىمى ءوسىپ، مارتەبەسى كوتەرىلە تۇسەدى. وسى جىلدارى ونىڭ قولىنان «باق-بەرەكە»، «سامىرسىن بۇتاعىنداعى قىران»، «سەگىز سايگۇلىك»، «ءجۇز سايگۇلىك» ت. ب. كارتينالار جارىق كورەدى. ول قولدانعان ەۋروپالىق كياروسكۋرو (جارىق پەن كولەڭكەنىڭ ۇيلەسىمى) ءادىسى مايلى بوياۋ ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىسىن مانچيڭ سارايىندا كەڭ تانىمالدىققا يە ەتەدى. يۋنجىن يمپەراتور يۋانمينيۋان ساياباعىن كەڭەيتۋگە تاپسىرما بەرگەندە، ول جۇمىستىڭ باس جوسپارى مەن ءتيىستى ديزاينىن جاساۋعا قاتىسىپ، باۋ-باقشانىڭ جوباسىن دايىنداۋعا جاۋاپتى بولادى.
1735 -جىلى يۋنجىن ءولىپ، بيلىككە چيانلۋڭ كەلەدى. اقىنجاندى، كوركەم ونەرگە كوڭىلى جاقىن چيانلۋڭ يمپەراتوردىڭ زامانىندا كاستيلونەنىڭ داۋرەنى جۇرەدى. ۇنەمى يمپەراتورمەن بىرگە ساياتقا، ساپارعا شىعىپ، ەلەۋلى، سالتاناتتى شارالاردىڭ كۋاگەرى بولادى. وسى جىلدارى ول تاريحي ماڭىزى زور كوپتەگەن كوركەم كارتينانى ومىرگە اكەلدى. ونىڭ ىشىندە ەڭ تانىمال تۋىندى، ءسوز جوق، «سالتاناتتى ساۋىت كيگەن چيانلۋڭ يمپەراتور». سونىمەن قاتار ول يۋانمينيۋان ساياباعىنداعى باتىستىق ۇيلەر كەشەنىنىڭ ساۋلەتتىك جوباسىن ازىرلەيدى، ءتىپتى يمپەريالىق ساياباقتار مەن باۋ- باقشالاردىڭ قۇرىلىسىن باقىلايتىن مەملەكەتتىك مەكەمەنى دە باسقارادى.
كاستيلونە 1766 -جىلى 78 جاسىندا حانبالىقتا ومىردەن وزادى، سۇيەگى حريستياندارعا ارنالعان جالان زيراتىنا جەرلەنەدى.
ول باي مۇراسىمەن عانا ەمەس، باتىس جانە شىعىس مادەنيەتتەرىنىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن ۇيلەستىرۋگە ۇمتىلعان شىعارماشىلىق مانەرىمەن دە تانىمال. ونىڭ كارتينالارىندا ەكى وركەنيەتتىڭ كوركەمدىك ءداستۇرى - باتىستىق ونەرگە ءتان شىنايىلىق، كولەمدىلىك، سىزىقتار مەن كومپوزيتسيانىڭ ءوزارا ۇيلەسىمى جانە قىتايلىق كەسكىندەمەگە ءتان دالدىك، نازىكتىك پەن ىشكى ىرعاق قاپىسىز ۇشتاسىپ جاتتى، باسقاشا ايتقاندا، ول قولتاڭباسى ايقىن ونەرپاز.
الايدا سىنشىلار ونىڭ ەڭبەكتەرىندە شەبەرلىككە كوبىرەك دەن قويىلعانمەن، كوركەمدىك- رۋحاني ىزدەنىسكە مۇلدە ءمان بەرىلمەگەنىن ايتادى، سوندىقتان بولار، ونىڭ كارتينالارى قىتايدا دا، باتىستا دا ۇلى تۋىندىلار قاتارىندا اتالمايدى. ءبىراق بۇل بايلام ونىڭ كوركەم كارتينالارىنىڭ تاريحي قۇندىلىعىن جوققا شىعارا المايدى، ارينە.
جوڭعار مەملەكەتى جويىلىپ، قازاق ورداسى مەن مانچيڭ يمپەرياسى اراسىندا ديپلوماتيالىق بايلانىستار ورناي باستاعان الماعايىپ كەزەڭنىڭ تاريحي ساتتەرى ساراي سۋرەتشىسى قىزمەتىن اتقارعان كاستيلونەنىڭ قىراعى كوزىنەن تىس قالعان جوق. ونىڭ قىلقالامىنان تۋعان «قازاقتىڭ سەگىز سايگۇلىگى»، «ءدۇرياعا سىزىلعان سايگۇلىكتەر» جانە «تارتۋعا جىلقى اپارعان قازاقتار» كارتينالارى قازاق- مانجۋر قارىم- قاتىناستارىنىڭ تاريحىنان سىر شەرتەتىن اقپاراتتارعا بايلىعىمەن كوزگە تۇسەدى.
قازاق ارعىماقتارى
قازاق ورداسى مەن مانچيڭ يمپەرياسى اراسىنداعى رە س مي بايلانىستار 1757 -جىلدان باستالادى. سول جىلى ماۋسىمدا ابىلاي سۇلتاننىڭ ەلشىلەرى ءامىرسانانىڭ ىزىنە تۇسكەن مانجۋر- موڭعول اسكەرباسىلارىمەن جۇزدەسەدى. قازاق ەلشىلەرى اسكەرباسىلارىنا جىلقى تارتۋ ەتەدى ءھام مانجۋرلەردى مامىلەگە كەلىپ، اراداعى كيكىلجىڭدى بەيبىت جولمەن رەتتەۋگە شاقىرادى. وسى جىلى ابىلپەيىز حان، قوجابەرگەن مەن قارا باراق باتىرلار جانە ەرالى سۇلتان دا ەلشىلەرى ارقىلى ەجەنحان اتانعان چين يمپەراتورىنا ارعىماق تارتۋ ەتەدى.
مانجۋر باسقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسىپ، اۋىر جەڭىلىستەن كەيىن قازاق دالاسىنا قاشقان جوڭعار جايساڭى قازاقسارىنىڭ سوڭىنا تۇسكەن قۋعىنشى اسكەردىڭ قولباسشىسى فۋدەنىڭ تاشكەنتتەن چيانلۋڭ يمپەراتورعا جازعان حاتى دا قىزىق:
- بۋرۋت (قىرعىز) ارقىلى باتىس قازاققا (كىشى ءجۇز) قازاقسارىنى ىزدەۋگە بارعان ساپارىمىزدا، بۋرۋتتاردىڭ قىتاي رۋىنان قارابوتا ءبي دانىشپان يەمىز - سىزگە ءبىر جىلقى تارتۋ ەتتى. باتىس قازاقتىڭ حانى ابىلپەيىز (انىعىندا ابىلپەيىز ورتا ءجۇزدىڭ سۇلتانى بولعان) بەن تولەباي باتىرلار (بۇل رەتتە تولە ءبي ايتىلىپ تۇر) دانىشپان يەمىز - وزىڭىزگە ءۇش ات، ەلشى جولان (تولە ءبيدىڭ بالاسى) ءبىر ات سىيعا تارتتى، سونداي-اق ولار كەزدەسۋىمىزدىڭ سىيلىعى رەتىندە قۇلىڭىز ماعان دا ءبىر-بىردەن ات مىنگىزدى. مەن ءوزىم الا كەلگەن مولون (اجداھا ورنەگى بار بارشىن) جانە تورعىن-تورقامەن قارىمجى جاسادىم.
ايتىلعان جىلقىلار قولىمىزدا، ءبىراق ەلشىلەرمەن بىرگە جونەلتۋگە مۇمكىندىك بولماي، ارنايى اداممەن ايداتايىق دەپ وتىرعاندا، جىرعىل باتىر، قۇلشى، ماچاڭدار «ءبىز قازاقتارعا بارعان اسكەرلەر ارقىلى كۇمىسكە ەكىدەن، ۇشتەن جىلقى ساتىپ العان ەدىك، ەندى سونان ءاربىرىمىز ەكىدەن ءمىنىس ات ىرىكتەپ، دانىشپان يەمىزگە سىيعا تارتقاندى ءجون كوردىك، ءبىزدىڭ اتىمىزدان جەتكىزەرسىز» دەپ حابارلادى.
قۇلىڭىز مەن وزىمە كەلگەن جىلقىلاردان، ماڭدايعا باسار سايگۇلىك بولماسا دا (يمپەريامىزعا) جاڭادان قوسىلعان ايماقتىڭ ءونىمى بولعاندىقتان، ءتورت قازاق جىلقىسى مەن ەكى قىرعىز جىلقىسىن ىرىكتەپ، اسكەرباسىلار سىيعا تارتقان جانە بۋرۋتتار مەن قازاقتار تارتۋعا اكەلگەن قىلقۇيرىقتارمەن بىرگە تاڭداۋلى جاساقپەن (ەلگە) ايداتتىم، - دەلىنگەن حاتتا.
وسى دەرەكتەن بەلگىلى بولعانداي، بەيجىڭگە اتتانعان قازاق ەلشىلەرىنىڭ ءىزىن الا مانجۋر قولباسشىسى فۋدە تارتۋ مەن سىيعا كەلگەن ون بەس سايگۇلىكتىڭ ون ەكىسىن ءبولىپ الىپ (قازاق جىلقىسى – 10، قىرعىز جىلقىسى - 2)، يمپەراتورعا جونەلتەدى.
قىسقاسى، 1758 -جىلدىڭ كۇزىنە دەيىن قازاقتىڭ يگى- جاقسىلارى - ابىلاي سۇلتان، ابىلپەيىز سۇلتان، ەرالى سۇلتان، تولە ءبي، قويگەلدى باتىر، باراق باتىر، قوجابەرگەن باتىر تارتۋ ەتكەن سەگىز ارعىماق مانچيڭ يمپەراتورى چيانلۋڭنىڭ قۇزىرىنا جەتكىزىلەدى.
ەجەلگى قىتاي ميفولوگياسىنداعى ءتاڭىر ۇلى - ءامىرشى مۋ-ۆاننىڭ كيەلى سەگىز سايگۇلىگىن ەسكە سالاتىن كەزدەيسوق سايكەستىك، ءسىرا، چيانلۋڭ يمپەراتوردىڭ قيالىنا قانات ءبىتىرىپ، كوڭىلىن شارىقتاتىپ جىبەرسە كەرەك، چين يمپەرياسىنىڭ تاريحتاعى مونارحيالىق اۋلەتتەردىڭ بارلىعىنان ۇستەم تۇراتىن بيىك مارتەبەسى مەن ەل ىرگەسىن كەڭەيتۋگە قوسقان ولشەۋسىز ۇلەسىنىڭ ايعاعى رەتىندە، حان جانە تاڭ داۋىرىنەن بەرى باتىس ايماقتىڭ جەلتابان جۇيرىكتەرى مەن اسىل تەكتى ارعىماقتارى جايلى جىر بولىپ ايتىلىپ كەلگەن ءارالۋان اڭىزدى وي ەلەگىنەن وتكىزە كەلە، چيانلۋڭ يمپەراتور ەسكى داستۇرمەن سۇيىكتى سايگۇلىكتەرىنە مانجۋر، موڭعول، تيبەت، قىتاي جانە شاعاتاي تىلدەرىندە ادەمى ات قويىپ، كاستيلونەگە قازاقتىڭ سەگىز ارعىماعىنىڭ بەينەسىن سالۋعا جارلىق بەرەدى.
قىتايلىق دەرەككوزدەر مەن دەرەكتانۋشى-تاريحشى عالىمداردىڭ ىرگەلى زەرتتەۋلەرىنە جانە شامامەن 1795 -جىلى باسىلعان «بەس ءتىلدى سوزدىككە» سۇيەنە وتىرىپ، قازاق ورداسىنان مانچيڭ سارايىنا سىيعا تارتىلعان سەگىز سايگۇلىك تۋرالى اقپاراتتى كەلەسىدەي توپتاستىرۋعا بولادى:
توبىلعى تورى، قىتايشا: 沃窪骏، شاعاتايشا: تۋلپار تورۇق. بيىكتىگى 163 س م، ۇزىندىعى 240 س م. 1757 -جىلى 18-شىلدەدە ورتا ءجۇزدىڭ سۇلتانى ابىلپەيىز اياگوز جەرىندە سىيعا تارتقان.
كوكبوزات، قىتايشا: 苍龙骥، شاعاتايشا: شالبوز كۇلىك. بيىكتىگى 150 س م، ۇزىندىعى 224 س م. 1757 -جىلى 18-شىلدەدە ورتا ءجۇزدىڭ سۇلتانى ابىلاي اياگوز جەرىندە سىيعا تارتقان.
اقباقاي، قىتايشا: 歕玉骢، شاعاتايشا: شىرعا كۇلىك. بيىكتىگى 154 س م، ۇزىندىعى 237 س م. 1757 -جىلى 19-تامىزدا ورتا ءجۇزدىڭ قوجابەرگەن باتىرى اياگوز جەرىندە سىيعا تارتقان.
جيرەنالا، قىتايشا: 锦云騢، شاعاتايشا: كۇلبادام كۇلىك. بيىكتىگى 150 س م، ۇزىندىعى 230 س م. 1757 -جىلى 19-تامىزدا قارا باراق باتىر اياگوز جەرىندە سىيعا تارتقان.
قارا تۇلپار، قىتايشا: 繍铁騧، شاعاتايشا: قارامتىل كۇلىك. بيىكتىگى 163 س م، ۇزىندىعى 249 س م. 1757-1758 -جىلدار ارالىعىندا كىشى ءجۇزدىڭ سۇلتانى ەرالى بالقاش كولىنىڭ شىعىسىندا سىيعا تارتقان.
ايتورى، قىتايشا: 明月题، شاعاتايشا: ماھلالى تورۇق. بيىكتىگى 157 س م، ۇزىندىعى 240 س م. 1758 -جىلى 6-قىركۇيەكتە ۇلى ءجۇزدىڭ قويگەلدى باتىرى تاشكەنتتە سىيعا تارتقان.
اقشاقار، قىتايشا: 雪团花، شاعاتايشا: اق قار كۇلىك. بيىكتىگى 150 س م، ۇزىندىعى 230 س م. 1758 -جىلى 6-قىركۇيەكتە ابىلپەيىز سۇلتان تاشكەنتتە سىيعا تارتقان.
جۇلدىز قۇبا، قىتايشا: 明月题، شاعاتايشا: يۋلدۇزلۇق قالۋن. بيىكتىگى 157 س م، ۇزىندىعى 234 س م. 1758 -جىلى 6-قىركۇيەكتە تولە ءبي تاشكەنتتە سىيعا تارتقان.
بايىپتاپ ۇڭىلگەندە، سەگىز سايگۇلىكتىڭ قىتاي جانە شاعاتاي تىلدەرىندەگى اتاۋى (شاماسى مانجۋر جانە موڭعول تىلدەرىندە دە سولاي بولار) تۇسىنە بايلانىستى قويىلعانىن جانە قىتايشا ەسىمدەردىڭ ەجەلگى داستۇرلەرمەن ساباقتاسىپ جاتقانىن (مۋ-ۆاننىڭ سەگىز سايگۇلىگى مەن تايتسزۋن يمپەراتوردىڭ التى تۇلپارىن ەسكە سالادى) بىردەن بايقالادى. كوڭىل اۋداراتىن تاعى ءبىر جايت، چيانلۋڭ يمپەراتور كاستيلونەگە «تارتۋعا جىلقى اپارعان قازاقتار» كارتيناسىن سالۋعا ءامىر بەرگەندە، ساراي اقىندارىنا دا «فەرعانا جىلقىسى» دەگەن اتپەن ولەڭ شىعارۋدى بۇيىرادى. شىندىعىندا، چين بيلەۋشىسى قازاقتار سىيعا تارتقان قىلقۇيرىقتاردى ەجەلگى فەرعانا جىلقىسىمەن (نيسەي جىلقىسى، اقالتەكە) تەڭەستىرگەن.
ب. ز. د 104 -جىلى حان ەلىنىڭ ۋدي يمپەراتورى ورتالىق ازياداعى فەرعانا مەملەكەتىنە مىڭ ءدىلدا التىن مەن زەرلى تۇلپار ءمۇسىنىن ۇستاعان باتىرلارىن جۇمساپ، اسىل تەكتى سايگۇلىكتەر سۇراتادى، ءبىراق فەرعانا بيلەۋشىسى يمپەراتوردىڭ قولقاسىنان باس تارتادى.
ىزىنشە ۋ-دي يمپەراتور اسكەرباسى لي گۋانليدى بىرنەشە تۇمەن اۋىر قولمەن فەرعانانى شابۋعا اتتاندىرادى. العاشقى جورىق ءساتسىز اياقتالادى. ب. ز. د 102 -جىلى لي گۋانلي 60 مىڭ اسكەرمەن ورتالىق ازياعا ەكىنشى مارتە جورىق تارتادى. قىتاي اسكەرىنىڭ فەرعانا شاھارىنا شابۋىلى 40 كۇنگە سوزىلادى، قالا جۇرتىن سۋدان تارىقتىرىپ، شولدەن قاتالاتقان لي گۋانلي اقىرى ساتقىنداردىڭ قولىمەن فەرعانا ءامىرشىسىنىڭ كوزىن جويىپ، ولجاعا ونداعان سايگۇلىك الادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، چيانلۋڭ يمپەراتور قازاق ورداسىنىڭ ءوز سايگۇلىكتەرىن سوعىسسىز سىيلاۋى فەرعانا جىلقىسى ءۇشىن شاڭدى جورىق، قاندى قىرعىن جۇرگىزىپ، ەل قازىناسىنا قيساپسىز شىعىن اكەلگەن ۋ-دي يمپەراتوردىڭ داڭقىن الاسارتىپ كورسەتەتىن ايتۋلى وقيعا دەپ باعالاعان.
وكىنىشكە قاراي، كاستيلونە سالعان «قازاقتىڭ سەگىز سايگۇلىگى» بىزگە جەتپەگەن. ءتيىستى دەرەكتەر ساراي سۋرەتشىلەرىنىڭ جۇمىسى جايلى ەگجەي- تەگجەيلى مۇراعاتتىق جازبالاردان عانا بەلگىلى. قىتايلىق زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، «قازاقتىڭ سەگىز سايگۇلىگى» «تارتۋعا جىلقى اپارعان قازاقتار» كارتيناسىنان ءسال ەرتەرەك، شامامەن بىرەر اي ىلگەرى سىزىلعان.
ءتۇپنۇسقاسى پاريجدەگى گيمە ازيا ونەرىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيىندە ساقتالعان سوڭعى كارتينانىڭ كوشىرمەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيىندە تۇر.
رەتى كەلىپ تۇرعاندا ايتا كەتەيىك، بەلگىلى قىتايلىق عالىم گو ۆەنجۋننىڭ انىقتاۋىنشا، كارتينادا بەينەلەنگەن قابىلداۋ ءساتى بۇعان دەيىن ايتىلىپ جۇرگەندەي حالۋۋن گول وزەنىنىڭ بويىنداعى دالالىق رەزيدەنتسيادا (بيشۋ شانجۋان) ەمەس، پانشان سارايىندا (تيانجين) نەمەسە نانيۋان قورىعىندا (بەيجىڭ) وتكەن. ال عالىمنىڭ «كارتيناداعى ءۇش ەلشى - قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ وكىلى» دەگەن پىكىرى ءالى دە ناقتىلاۋدى، دەرەكتەرمەن دالەلدەۋدى قاجەت ەتەتىن سەكىلدى.
ازىن-اۋلاق ايىرماشىلىعىنا قاراماستان، «قازاقتىڭ سەگىز سايگۇلىگىنىڭ» سىڭارى سانالاتىن ء«دۇرياعا سىزىلعان سايگۇلىكتەر» كارتيناسى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە باسى ءبۇتىن جەتكەن، بۇگىندە قىتايدىڭ تايبەي قالاسىنداعى گۋگۋن ۇلتتىق مۋزەيىندە ساقتاۋلى. گو ۆەنجۋن مانجۋر تىلىندەگى مۇراعاتتارعا سۇيەنە وتىرىپ، كارتيناداعى سايگۇلىكتەر - قازاق ەلشىلىكتەرى سىيلىققا اپارعان ارعىماقتار دەگەن بايلام جاسايدى.
قورىتا ايتقاندا، كاستيلونەنىڭ قازاق سايگۇلىكتەرى جايلى ساباقتاس تۋىندىلارى - XVIII عاسىردىڭ ورتا شەنىندەگى قازاق-مانجۋر ديپلوماتيالىق قاتىناستارىنىڭ كوركەم كارتيناسى ىسپەتتى. بۇل تۋىندىلار تەك ەستەتيكالىق، كوركەمدىك تۇرعىدان عانا ەمەس، ءوز كەزەڭىندەگى ساياسي بايلانىستار، سىي-سياپات ءداستۇرى، ەتنومادەني كەلبەت تۋرالى ناقتى دەرەكتەر ۇسىناتىن بىرەگەي تاريحي ايعاق رەتىندە دە وتە قۇندى. جازبا دەرەكتەر مەن كوركەم تۋىندىلاردى ۇشتاستىرا قاراستىرۋ ارقىلى ءبىز مانچيڭ يمپەرياسىمەن قالىپتى مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناس ورناتا بىلگەن قازاق ورداسىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىندەگى مارتەبەسىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك الامىز.
بۇعان دەيىن قازاق ورداسى مەن چين يمپەرياسى اراسىنداعى ەلشىلىكتەر قىزمەتىنە شەشەكپەن كۇرەس ساياساتى قالاي اسەر ەتكەنى تۋرالى جازعان ەدىك.
اۆتورى
ەرلان مازان