140 ەل، 40 شارا: جاھاندىق ءتارتىپ جاڭارا ما؟
انتاليا ديپلوماتيالىق فورۋمى تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعاننىڭ باستاماسىمەن 2021 -جىلدان بەرى وتكىزىلىپ كەلەدى. ءار جىلى عالامدىق ماڭىزدى ماسەلەلەر تالقىلانىپ، ورتاق شەشىم ۇسىنۋ ءداستۇرى بەكىگەن. مىسالى، العاشقى ADF فورۋمى 2021 -جىلى COVID-19 پاندەمياسىنان كەيىن وتكەنى ءمالىم. بۇل ۋاقىت الەم ەلدەرىنىڭ پاندەميا قۇرساۋىنان شىعىپ، حالىقارالىق قارىم- قاتىناس پەن ىنتىماقتاستىق تەتىگىن ىزدەگەن كەزەڭى ەدى. جيىن «سيفرلىق ديپلوماتيا» جانە «ازياعا قايتا ورالۋ» (Asia Anew) باستامالارىمەن ەستە قالدى.
كەيىنگى ەلەۋلى جيىن 2022 -جىلى بولدى. مۇندا قاقتىعىس باستالعالى بەرى العاش رەت رەسەي مەن ۋكراينا سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى كەلىسسوز وتكىزدى. وسى ارقىلى تۇرىك ديپلوماتيا مەكتەبىنىڭ ابىرويى ارتىپ قانا قويماي، جيىننىڭ كەلەشەگىنە سەنىم دە ۇدەگەن بولاتىن.
2023 -جىلعى فورۋم تۇركياداعى جويقىن جەر سىلكىنىسىنە بايلانىستى وتكىزىلمەدى. الايدا كەيىنگى ەكى جىلدا - 2024 جانە 2025 -جىلدارى باسقوسۋعا قاتىسۋشىلار دا، تاقىرىپ اياسى دا كەڭي تۇسكەنى ءمالىم. قازىر فورۋمعا جىلىنا ورتا ەسەپپەن 140 ەلدەن وكىل قاتىسادى، دەمەك ساياسي بەدەلىنە دەگەن پىكىر وڭ.
بيىلعى فورۋمنىڭ تاقىرىبى - «بولاشاقتى جوسپارلاۋ، بەلگىسىزدىكتى باسقارۋ». ADF اياسىندا 40-تان استام ءىس-شارا وتەدى دەگەن بولجام بار، سونىڭ ىشىندە مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى پانەلدىك تالقىلاۋلار جوسپارلانعان. كوشباسشىلار جاھاندىق جۇيە، ترانسفورماتسيا پروتسەسى، ايماقتىق دامۋ تۋراسىندا وي بولىسپەك.
ق ر پرەزيدەنتى جانىنداعى ق س ز ي-دىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى مۇحيت اسانبايەۆ تۇركيادا كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەر قارالادى دەپ وتىر.
- اتاۋى ايتىپ تۇرعانداي، ديپلوماتيالىق فورۋمدا حالىقارالىق قاتىناستار كۇن تارتىبىنە كوتەرىلەتىنىنە كۇمان جوق. ءاربىر فورۋم كەزىندە عالامدا قانداي ساياسي- ەكونوميكالىق داعدارىس بار، سول تاقىرىپتار قوزعالىپ كەلدى. بۇل جولى دا فورمات پەن مازمۇن ەرەكشەلىگى ساياسي ۇردىستەرگە وراي تاڭدالاتىن سەكىلدى. ەركىن كەمە قاتىناسىن قامتاماسىز ەتۋ، بوسقىندار ماسەلەسىن شەشۋ، ەنەرگەتيكالىق داعدارىستى تەجەۋگە قاتىستى وي ايتىلۋى مۇمكىن، - دەيدى مۇحيت اسانبايەۆ.
شىنىندا، ADF-تە جاھان قاۋىپسىزدىگى جان-جاقتى سارالاناتىن ءتارىزدى. ونى جوسپاردان-اق اڭعارۋ قيىن ەمەس. رەسمي مالىمەتكە سەنسەك، فورۋم بارىسىندا بالقان بەيبىتشىلىك پلاتفورماسى بويىنشا Ⅲ جيىن، گازاداعى جاعداي بويىنشا سەگىز جاقتى كەزدەسۋ، تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋى بولادى. كوپشىلىك تۇركيا- پاكىستان- ساۋد ارابياسى- مىسىر فورماتىنداعى كەزدەسۋدى كۇتىپ وتىر.
قازىر ADF فورۋمىنىڭ باسىم باعىتى انىق: جاھاندىق قاۋىپسىزدىك جانە گەوساياسي تاۋەكەلدەر؛ ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق؛ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك؛ حالىقارالىق ارىپتەستىك جانە ديپلوماتيا. الداعى تالقى وسى ءتورت تاقىرىپ توڭىرەگىندە ءوربيدى.
ورتالىق ازياعا ورايلى تۇس: كليمات، ترانزيت، ينۆەستيتسيا
قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى نەگىزگى ماقساتى - ترانزيت الەۋەتىن اشۋ. سول ءۇشىن حالىقارالىق جيىندارعا قاتىسىپ، ءوزىمىزدى ءتيىمدى سەرىكتەس رەتىندە ۇسىنىپ كەلەمىز. مىسالى، ورتا ءدالىز جوباسى ورتالىق ازيانى تۇركيا ارقىلى ەۋروپامەن بايلانىستىرادى. بۇل ەكسپورتتىق باعىتتى ءارتاراپتاندىرۋعا تىرىسىپ جاتقان قازاقستان مەن وزبەكستان سەكىلدى ەلدەر ءۇشىن وتە ماڭىزدى. اتالعان باعىتتى الەم ەلدەرىمەن، ونىڭ ىشىندە تۇركيامەن كەڭەسپەي ىلگەرىلەتۋ مۇمكىن ەمەس.
مۇحيت اسانبايەۆ ترانزيت دەڭگەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن ديپلوماتيالىق بايلانىستى ارتتىرۋ كەرەك سانايدى.
- تۇركى ەلدەرى اراسىنداعى ساياسي جانە مادەني جاقىندىق تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ ىنتىماقتاستىعىنا بايلانىستى. دوستاس مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا كەلىسىمى ورتالىق ازيانىڭ ەكونوميكالىق وركەندەۋىنە جول اشادى. وسى ەسەپپەن الساق، انتالياداعى باسقوسۋدا تمۇ قاۋىپسىزدىگى، تۇركى ەلدەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق قورى سەكىلدى ءبىرىڭعاي ەكونوميكالىق تەتىكتەر اتاۋسىز قالمايتىنى بەلگىلى، - دەپ اتاپ ءوتتى مۇحيت اسانبايەۆ.
ساياسات تانۋشى جاندوس سارسەنبەكوۆتىڭ پايىمداۋىنشا، انتالياداعى ديپلوماتيالىق فورۋم ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتۋدىڭ بىردەن- ءبىر ادىسىنە اينالۋى مۇمكىن.
- قازىر قيىر شىعىستاعى وڭتۇستىك كورەيا، جاپونيا سياقتى ەلدەر ەنەرگيانىڭ بالاما كوزىن ىزدەپ جاتىر. كوبى قازاقستان مۇنايىنا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. ماسەلەن، بىزدەگى ۇلكەن كەن ورىندارىندا جاپونيانىڭ ۇلەسى بار، ال وڭتۇستىك كورەيا وسى سەكتورعا قارجى قۇيۋعا دايىن وتىر. ەگەر ADF- تە ءوزىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق جانە لوگيستيكالىق مۇمكىندىگىمىزدى ءساتتى جارنامالاي الساق، فورۋمنان كەيىن قوسىمشا ينۆەستيتسيا ەنشىلەر ەدىك، - دەپ تارقاتتى جاندوس سارسەنبەكوۆ.
وسى تۇرعىدا ساياسي تەحنولوگيالار ورتالىعىنىڭ (باكۋ) پرەزيدەنتى، ساياساتتانۋشى ۆالي اليبايوۆ كليمات ماسەلەسىن قالىس قالدىرماۋدى ۇسىندى. ونىڭ پىكىرىنشە، ورتالىق ازيا ءۇشىن سۋ ديپلوماتياسىن ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرۋ وزەكتى.
- كليمات ماسەلەسى - تەك عالامدىق جىلىنۋ ەمەس، سۋ تاپشىلىعى، ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى وزەكتى تاقىرىپ. ءتىپتى شەكارا مەن ەگەمەندىك ماسەلەسى دەسەك بولادى. قازىر بۇرىنعى ەرەجەلەر ساقتالماي جاتىر، جاڭا كەلىسىمدەر ءالى شيكى. وسىنداي جاعدايدا انتاليادا بارلىق تاراپ كليمات وزگەرىسىن تەجەيتىن جاڭا تەتىكتى بىرلەسىپ ازىرلەۋى ءتيىس، - دەپ باعالادى مامان.
قاۋىپسىزدىك فورمۋلاسى
قازاقستان ءۇشىن تۇركيانىڭ ديپلوماتيالىق جولى جاقىن. ەكى ەلدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باعىتى ءارتۇرلى بولعانىمەن، بەيبىتشىلىكتى قولداۋ جانە ارااعايىندىق جاساۋدا ۇستانىمى ماندەس كەلەدى. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ انتاليا ديپلوماتيالىق فورۋمىنا اتسالىسۋى قازاقستاننىڭ «ورتا دەرجاۆا» رەتىندە ورنىن ايعاقتاۋ عانا ەمەس، گەوساياسي احۋالدارعا ارنالعان ۇستانىمىن اشىق جەتكىزۋ ءادىسى ەكەنى انىق.
ساياسات تانۋشى جاندوس سارسەنبەكوۆتىڭ پىكىرىنشە، الەم ەلدەرى الدىندا قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ ماڭىزى جوعارى. اسىرەسە ەلىمىز مەملەكەتارالىق جانجالدى شەشۋ ءۇشىن ءبىتىم الاڭىن ۇسىنۋ بويىنشا تاجىريبەسىن بولىسە الادى.
- قازاقستان سىرتقى ساياساتتا ورنىقتى پوزيتسيا ۇستانىپ كەلەدى. سەرىكتەس ەلدەر الدىنداعى مىندەتتەمەسىن، حالىقارالىق كەلىسىمدەردى قاتاڭ ساقتاي ءبىلدى. الدا بەيبىتسۇيگىش ەل رەتىندە ءتۇرلى باستاما كوتەرىپ، الەمدىك ىنتىماقتى ورناتۋعا ىنتالى. سوندىقتان ارا-تۇرا بىتىمگەرلىك ميسسيالارعا قاتىسىپ، ءوز الاڭىن قاقتىعىستاردى شەشۋگە ارنالعان ديالوگ ورتاسى ەتۋگە تىرىساتىنىن بىلەمىز، - دەدى ساراپشى.
سپيكەر زاڭداردى راتيفيكاتسيالاۋ، ورتاق ۇستانىمداردى مالىمدەۋ حالىقارالىق قاتىناستىڭ اجىراماس بولىگى سانايدى. مۇنداي پروتسەسس كوبىنە ديپلوماتيالىق قاتىناستىڭ كەلەشەگىن ايقىنداپ، الداعى ساياسي ۇردىستەردى قالىپتاستىرادى دەگەن ويدا. سول سەبەپتى تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعاننىڭ ديپلوماتيالىق فورۋمعا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆتى ارنايى شاقىرۋىنىڭ ساياسي استارى بار. ياعني تۇرىك تاراپى قازاقستاندى ADF-تىڭ جاي قاتىسۋشىسى ەمەس، جاڭا حالىقارالىق قاتىناستى بىرگە قۇرۋشى باۋىرلاس ەل دەپ باعالايدى دەگەن ءسوز.
- مەملەكەت باسشىسىنىڭ فورۋمعا قاتىسۋى ورىندى. ويتكەنى قاسىم-جومارت توقايەۆ ديپلوماتيا سالاسىندا وراسان تاجىريبەگە يە. بۇۇ- نىڭ باسشىلىق قىزمەتىندە بولۋى دا جاھاندىق قيىندىقتارعا دەگەن سىندارلى كوزقاراستىڭ قالىپتاسۋىنا كوپ كومەگىن تيگىزەدى. فورۋم قاتىسۋشىلارى عانا ەمەس، الەم كوشباسشىلارى مەن ساراپشىلار ونىڭ باعالاۋىن، ۇستانىمىن ەستىگىسى كەلەتىنى انىق، - دەپ تولىقتىردى سپيكەر.
باكۋدەگى ساياسي تەحنولوگيالار ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى ۆالي اليبايوۆ ەلىمىزدىڭ ارااعايىندىق ءرولىن جوعارى باعالاپ وتىر. استانانىڭ سيريا بويىنشا بەيبىت كەلىسسوزدەرگە ۇيىتقى بولۋى، ۋكراينا داعدارىسىنا قاتىستى ۇستانىمى ديپلوماتيا سالاسىنداعى شەبەر ءتاسىل دەپ باعالاۋدا. مۇنىڭ ءبارى قازاقستاندى انتاليا فورۋمىنىڭ ماڭىزدى قاتىسۋشىسىنا اينالدىرماق.
- مەنىڭشە، قازاقستان ADF-كە وزگەلەرگە ديپلوماتيا ءتاسىلىن ۇيرەتۋ ءۇشىن ەمەس، قازىرگى تاڭدا سۇرانىسقا يە ديالوگ الاڭىن ۇسىنۋ ءۇشىن بارادى. ولاي دەيتىنىم، بىتىمگەر ەل رەتىندەگى مارتەبە - قازاقستاننىڭ «جۇمساق كۇشى». الەم قازاقستاننىڭ سوزىنە قۇلاق اسادى ءارى ونىڭ ءاردايىم پاراسات پەن حالىقارالىق قۇقىق قاعيداتىن جاقتايتىنىنا سەنەدى، - دەپ قوستى ۆالي اليبايوۆ.
كەيىنگى جىلدارى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ساياسي الاڭدارعا ءجيى قاتىسۋى كەزدەسوق ەمەس. ق ر پرەزيدەنتى جانىنداعى ق س ز ي-دىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى مۇحيت اسانبايەۆتىڭ پىكىرىنشە، الەمدىك ساحناعا ءجيى شىعۋ جاھاندىق دەرجاۆالار اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا، سىرتقى تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى.
- رەسەي، قىتاي، ا ق ش، ە و ەلدەرىمەن بايلانىستى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ پايداسىن كورىپ كەلەمىز. قازىر كولىك- لوگيستيكا مەن ەنەرگەتيكاعا سالىنعان ينۆەستيتسياسىننىڭ كولەمى ارتتى، جاھاندىق داعدارىس كەزىندە ايماق قاۋىپسىزدىگىنە زاقىم كەلمەدى. ناتيجەسىندە، قازاقستان ورتالىق ازياداعى ديپلوماتياسىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالىپ، حالىقارالىق ساياساتتا ماڭىزدى «ويىنشى» ساناتىنا ەندى، - دەپ تۇيىندەدى سپيكەر.