سوعىستان كەيىنگى شارتتار
تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، وتىرىقشى مەملەكەتتەردە سوعىس كوبىنە ناقتى شارتتارمەن اياقتالعان.
- كوشپەلىلەردىڭ ديپلوماتياسىنىڭ وتىرىقشى ەلدەردىڭ ديپلوماتياسىنان ايىرماشىلىعى كوپ بولادى. وتىرىقشى ەلدەر اراسىنداعى سوعىس ارەكەتىنەن كەيىن ءبىتىم شارتى جاسالادى. شارتقا ساي جەڭگەن جاق جەڭىلگەن جاققا كونتريبۋتسيا - سوعىس شىعىنىنىڭ وتەماقىسىن ءوندىرىپ الادى، سالىق تولەتەدى. اننەكسيا - جاۋلاپ العان جەردىڭ ءبىر بولىگىن جەڭگەن جاقتىڭ وزىنە قوسىپ الۋى، - دەيدى ەدىل نويانوۆ.
كوشپەندىلەردىڭ سوعىس تاكتيكاسى
ال كوشپەلى قوعامدا مۇنداي تاجىريبە بولماعان. سەبەبى ولاردىڭ ءومىر سالتى وزگەشە ەدى. كوشپەندىلەر تۇراقتى قالالار مەن بەكىنىستەرگە تاۋەلدى بولماعاندىقتان، سوعىستا ەرەكشە ءتاسىل قولدانعان.
- كوشپەلىلەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا بايلانىستى ولاردا وتىرىقشى حالىقتارداي ەلدى مەكەندەرى - قالا، قونىستار بولمادى. سول سەبەپتى كوشپەلىلەر كۇشى، سانى باسىم جاۋلاپ الۋشىلاردى ەلدىڭ ىشكەرى جاعىنا دەيىن شەگىنۋ ارقىلى كىرگىزىپ الىپ، ارتىنان قارىمتا سوققى بەرۋ ارقىلى ءوز جەرىنەن قايتا قۋىپ شىعىپ وتىرعان، - دەيدى تاريحشى.
ونىڭ سوزىنشە، مۇنداي ءتاسىل تاريحتا بىرنەشە رەت قولدانىلعان.
- مۇنداي جاعداي پارسى پاتشاسى I داريدىڭ سكيفتەرگە جورىعى، كير پاتشانىڭ توميريس پاتشايىمى باسقارعان ساق-ماساگەتتەرمەن قاقتىعىسىندا، قىتايداعى حان اۋلەتى نەگىزىن سالۋشى گاودي يمپەراتوردىڭ عۇن بيلەۋشىسى مودە ءتاڭىرقۇت اسكەرىمەن قاقتىعىسىندا ورىن العانى تاريحتان ءمالىم، - دەپ ناقتىلايدى ول.
امانات ءداستۇرى
كوشپەندىلەر ديپلوماتياسىنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى - امانات بەرۋ ءداستۇرى بولعان.
- كوشپەلىلەر ءوزارا قاقتىعىستارى مەن سوعىستارى ناتيجەسىندە جەڭىلگەن جاقتىڭ بيلەۋشىسى جاعدايدى مويىنداپ، قارىمتا سوققى جاساماۋعا ۋادە بەرىپ، جەڭگەن جاققا بيلەۋشىنىڭ ءوزىنىڭ ەڭ جاقىن ادامىن، كوپ جاعدايدا ۇلدارىن اماناتقا بەرۋ ارقىلى كەلىسىمگە كەلگەن، - دەيدى ەدىل نويانوۆ.
بۇل ءتاسىلدىڭ ماقساتى - بولاشاقتا قايتا سوعىسۋدىڭ الدىن الۋ.
- بۇل جاعداي جەڭىلگەن جاقتىڭ ۋاقىت وتە كەلە كۇش جيناپ، وزىنەن باسىم تۇسكەن جاۋىنا قارىمتا سوققى بەرمەس ءۇشىن جاسالعان، - دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
ەدىل نويانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، تاريحتا مۇنداي شارتتاردىڭ ەرتە كەزەڭدەردەن-اق كەزدەسەدى.
- مۇنداي شارتتىڭ تاريحتا العاش كەزدەسۋى جايلى قىتاي تاريحشىسى سىما چياننىڭ «شيجي (تاريحي جازبالار)» اتتى شىعارماسىندا جازىلعان. ب. ز. ب. Ⅲ عاسىردىڭ باسىندا عۇن بيلەۋشىسى توۋمىننىڭ يۋەچجي تايپاسىنان جەڭىلىپ، ءوزىنىڭ ۇلكەن ۇلى مودەنى اماناتقا بەرگەنى بەلگىلى، - دەيدى اسسيستەنت-پروفەسسور.
«ماسقارا ءبىتىم»
امانات بەرۋ ءداستۇرى كەيىنگى عاسىرلاردا دا جالعاسىن تاپقان.
- كەلەسى ءبىر وسىنداي ءبىتىم شارتى 1957 -جىلى سىعاناق قالاسى تۇبىندە «كوشپەلى وزبەكتەر مەملەكەتى» بيلەۋشىسى ءابىلقايىر حاننىڭ قالماق بيلەۋشىسى ءۇز تەمىر تايشىدان جەڭىلىس تاۋىپ، ءوزىنىڭ ءۇش جاسار نەمەرەسى ماقمۇدتى اماناتقا بەرۋىمەن بايلانىستى. بۇل تاريحتا «ماسقارا ءبىتىم» اتىمەن قالعان، - دەيدى ول.
قازاق حاندىعى جانە سىرتقى ساياساتتاعى ايلا
كوشپەندىلەر ديپلوماتياسىن وزگە مەملەكەتتەر دە جاقسى تۇسىنگەن.
- كوشپەندىلەر ديپلوماتياسىن سىرتتاي جاقسى بىلەتىن موسكۆا مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى بوريس گودۋنوۆ قازاق حانى تاۋەكەلدىڭ ءىنىسى وراز مۇحامەدتى الداپ قولعا ءتۇسىرىپ، ەكى ەل اراسىندا بايلانىس ورناتپاق بولعان. سۇلتاننىڭ ستاتۋسى امانات جاعدايىندا بولعان، - دەيدى ەدىل نويانوۆ.
تاۋەكەل حان ونى قايتارۋعا تىرىسقان.
- 1594 -جىلى تاۋەكەل حان قۇل-مۇحاممەد باستاعان ەلشى جىبەرىپ، ءىنىسىن ەلگە قايتارۋعا ارەكەت جاساعان، - دەيدى ول.
تاريحشى اماناتقا بەرىلگەندەردىڭ تاعدىرى ءارتۇرلى بولعانىن ايتادى.
- اماناتقا بەرىلگەن حان ۇرپاقتارىنىڭ بارلىعىنىڭ تاعدىرى بىردەي جاقسى اياقتالا بەرمەگەن. تاۋكە حاننىڭ جوڭعار مەملەكەتىنە اماناتقا بەرىلگەن ءبىر ۇلىن جوڭعارلار بۋددا ءدىنىن قابىلداتىپ، «تاعدىرىنا بالتا شاپقان»، - دەيدى ول.
سونىمەن قاتار رەسەي يمپەرياسى دا وسى ءتاسىلدى قولدانعان.
- 1731 -جىلى رەسەي بوداندىعىن مويىنداعان كىشى ءجۇز حانى ءابىلقايىردىڭ سەرتىندە تۇرۋىن قاداعالاۋ ءۇشىن ورىس پاتشايىمى اننا يواننوۆنا حاننىڭ ءبىر بالاسىن اماناتقا بەرۋ شارتىن قويعان، - دەپ ءتۇسىندىردى تاريحشى.
تولە ءبي جانە بەيبىت ديپلوماتيا
قيىن كەزەڭدەردە بۇل ءتاسىل بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋدىڭ قۇرالىنا اينالعان.
- «اقتابان شۇبىرىندىدان» كەيىن ۇلى ءجۇزدىڭ توبە ءبيى تولە ءبي جوڭعار مەملەكەتىنە بالاسىن اماناتقا بەرىپ، ەكى ەل اراسىنداعى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋدى جولعا قويا بىلگەن، - دەيدى ەدىل نويانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي اماناتتاردىڭ كەيبىرى كەيىن ەلگە قىزمەت ەتكەن.
- تاۋكە حاننىڭ اماناتتا بولعان بالاسى جولان بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرىپ، ەلگە ورالعاننان كەيىن ەلشى قىزمەتىن اتقارىپ، قازاق حاندىعى مەن جوڭعار مەملەكەتى اراسىنداعى بەيبىتشىلىكتىڭ ساقتالۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان، - دەيدى ول.
تاريحشى جولان تولە ۇلىنىڭ تۇلعاسىنا دا توقتالدى. سونداي-اق، ونىڭ ەسىمى تاريحي دەڭگەيدە جاڭعىرىپ كەلەدى.
- جولان تولە ۇلى - قازاق تاريحىنداعى كورنەكتى باتىر، تولە ءبيدىڭ ۇلى، جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسكەن تاريحي تۇلعا. ونىڭ ۇرپاقتارى بۇگىنگە دەيىن جەكە رۋ رەتىندە ساقتالعان. 2025 -جىلى جولان باتىردىڭ 350 -جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتىپ، ونىڭ اتى قازاق تاريحىندا جاڭاشا تانىلدى، - دەيدى ەدىل نويانوۆ.
اۆتور
مەيىرمان لەس