گەرمانيادا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋدە ءتورت جاستاعى بالالاردىڭ 90 پايىزى جالعان سەبەپ- سالدارلىق بايلانىستى جوققا شىعاراتىن ايقىن دالەلدى دۇرىس انىقتاعان، دەپ حابارلايدى turkystan.kz.
ميۋنحەندەگى ليۋدۆيگ ماكسيميليان ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋى Developmental Psychology جۋرنالىندا جاريالاندى. اۆتورلار مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردىڭ عىلىمي پايىمداۋ جانە قارسى دالەل كەلتىرۋ قابىلەتى قالاي قالىپتاساتىنىن زەرتتەگەن. زەرتتەۋگە گەرمانيانىڭ قالالىق ايماعىندا تۇراتىن بالالار قاتىستى. العاشقى كەزەڭدە ءتورت جاستاعى 191 بالا، ارادا ءبىر جارىم جىل وتكەن سوڭ ولاردىڭ 179 ى قايتا تەكسەرىلگەن. بالالارعا ۇستىنە ءارتۇرلى ءپىشىن مەن كولەمدەگى قاعاز قوراپتار قويىلعاندا جاناتىن جارىق قۇرىلعىسى بەرىلدى. قوراپتاردىڭ كەيبىرىندە قارا نۇكتە بولعان. جارىقتى ىسكە قوساتىن جالعىز بەلگى وسى قارا نۇكتە ەدى. قوراپتىڭ ۇلكەن نەمەسە كىشى بولۋى جانە ونىڭ ءپىشىنى ەشقانداي ءرول اتقارماعان. الدىمەن بالالار قۇرىلعىمەن ويناپ، جارىقتىڭ ناقتى نەدەن جاناتىنىن وزدەرى انىقتادى. بۇل كەزەڭدە ءتورت جاستاعى بالالاردىڭ 97 پايىزى، بەس جارىم جاستاعىلاردىڭ 99 پايىزى قاي قوراپ جارىقتى جاعاتىنىن دۇرىس بولجاي العان. ودان كەيىن ەكسپەريمەنتكە ادەيى قاتەلەسەتىن قۋىرشاق قوسىلعان. ول، مىسالى، جارىقتىڭ جانۋىنا قوراپتىڭ ۇلكەندىگى سەبەپ بولادى دەگەن جالعان پىكىر ايتقان. زەرتتەۋشىلەر بالالاردىڭ بۇل تۇجىرىممەن كەلىسەتىنىن نەمەسە وعان قارسى قانداي دالەل كەلتىرەتىنىن باقىلاعان. قۋىرشاقتىڭ قاتە تۇجىرىمىنا ءتورت جاستاعى بالالاردىڭ 62 پايىزى، بەس جارىم جاستاعىلاردىڭ 74 پايىزى كەلىسپەگەن. ءبىراق زەرتتەۋدىڭ ماڭىزدى بولىگى بالالاردىڭ «بۇل دۇرىس ەمەس» دەپ ايتۋىمەن عانا شەكتەلمەگەن. ولاردان قۋىرشاقتىڭ پىكىرىن جوققا شىعاراتىن زاتتى تاڭداۋ سۇرالدى. بالالارعا قارا نۇكتەسى بار ەكى قوراپ ۇسىنىلعان. ونىڭ ءبىرى ۇلكەن، ەكىنشىسى كىشكەنتاي بولعان. ەكى قوراپ تا جارىقتى جاعادى، ءبىراق ۇلكەن قوراپ قۋىرشاقتىڭ «جارىقتى كولەم ىسكە قوسادى» دەگەن پىكىرىن ناقتى جوققا شىعارا المايدى. ال قارا نۇكتەسى بار كىشكەنتاي قوراپ جارىقتىڭ جانۋىنا كولەمنىڭ قاتىسى جوق ەكەنىن انىق كورسەتەدى. ءتورت جاستاعى بالالاردىڭ 90 پايىزى ءدال وسى كىشكەنتاي قوراپتى تاڭداعان. زەرتتەۋشىلەر مۇنى بالالاردىڭ ايقىن دالەل مەن بىرنەشە تۇسىندىرۋگە جول بەرەتىن كومەسكى دالەلدىڭ اراسىن اجىراتا الاتىنىنىڭ بەلگىسى دەپ باعالادى.
بالالاردىڭ دالەلدى دۇرىس تاڭداۋى مەن ونى سوزبەن ءتۇسىندىرۋى بىردەي دەڭگەيدە بولماعان. ءتورت جاستاعى بالالاردىڭ شامامەن جارتىسى قۋىرشاقتىڭ پىكىرىنە قارسى قيسىندى اۋىزشا دالەل كەلتىرە العان. بەس جارىم جاسقا كەلگەندە بۇل كورسەتكىش 70 پايىزعا دەيىن وسكەن. دەمەك، كوپتەگەن بالا قاتەنى دالەل ارقىلى ەرتە تۇسىنگەنىمەن، ءوز پايىمىن تولىق ءارى تۇسىنىكتى ەتىپ ايتۋ قابىلەتى كەيىنىرەك جەتىلەدى. عالىمدار بۇل وزگەرىستى بالالاردىڭ ءبىر ۋاقىتتا بىرنەشە ەرەجەنى، سەبەپتى جانە وزگە ادامنىڭ كوزقاراسىن ەسكەرۋ قابىلەتىنىڭ دامۋىمەن بايلانىستىرادى. بالالاردىڭ قارسى دالەل كەلتىرۋى ەستە ساقتاۋ، يكەمدى ويلاۋ، ءوزىن-ءوزى باقىلاۋ جانە باسقا ادامنىڭ نە ويلايتىنىن ءتۇسىنۋ سەكىلدى تانىمدىق قابىلەتتەرمەن دە سالىستىرىلعان. الايدا ولاردىڭ اراسىنداعى بايلانىس كوبىنە ءالسىز بولعان.
زەرتتەۋ اۆتورلارى ءتورت جاستاعى بالالاردىڭ دالەل ارقىلى قاتە پىكىردى جوققا شىعارۋدىڭ نەگىزگى قاعيداسىن تۇسىنە الاتىنىن قورىتىندىلادى. بۇل مەكتەپكە دەيىنگى كەزەڭدە بالالاردى باقىلاۋ جۇرگىزۋگە، بىرنەشە تۇسىندىرمەنى سالىستىرۋعا جانە «بۇلاي ەمەس ەكەنىن قالاي دالەلدەۋگە بولادى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋگە ۇيرەتۋگە بولاتىنىن كورسەتەدى. دەگەنمەن زەرتحاناداعى تاپسىرمانى بالالاردىڭ كۇندەلىكتى ومىردەگى جالعان اقپاراتتى تولىق اجىراتا الۋى دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. ەكسپەريمەنتتە سەبەپ-سالدارلىق بايلانىس قاراپايىم ءارى بالاعا الدىن الا تۇسىندىرىلگەن.
سونىمەن قاتار قاتىسۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى گەرمانياداعى اق ءناسىلدى، ورتا تاپقا جاتاتىن وتباسىلاردان شىققان. بالالاردىڭ انالارىنىڭ 74 پايىزى جوعارى ءبىلىمدى بولعان. سوندىقتان باسقا الەۋمەتتىك جانە مادەني ورتاداعى بالالارمەن جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋلەر وزگەشە ناتيجە كورسەتۋى مۇمكىن.