اكەلەر كۇنى نە ءۇشىن كەرەك؟
قازىر بالا تاربيەسى قوعامداعى ەڭ وزەكتى الەۋمەتتىك تاقىرىپتىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. اجىراسۋ دەڭگەيى، اتا-انالاردىڭ جۇمىسباستىلىعى، ماتەريالدىق جاعداي احۋالدى ودان ءارى قيىنداتقان. مىسالى، جىلىنا ورتا ەسەپپەن 150 مىڭ نەكە قيىلادى دەسەك، اجىراسۋ دەڭگەيى 60 پايىزعا جەتەدى. سالدارىنان بالالار اكەسىنىڭ نەمەسە اناسىنىڭ تاربيەسىن تولىق الا الماي ءوسىپ كەلەدى. ءتىپتى اتا-انالاردىڭ كەيبىرى تاڭنان كەشكە دەيىن ءناپاقا تابامىن دەپ پەرزەنتىنىڭ تاربيەسىنەن قالىس قالعان جايت كوپ. سول سەبەپتى مەملەكەت 2023 -جىلى اكەلەر كۇنىن بەلگىلەۋ ارقىلى بالا تاربيەسىن ىلگەرىلەتۋگە قادام جاسادى.
«اكەلەر وداعى» قاۋىمداستىعىنىڭ ءتوراعاسى ماقسۇتبەك ايتماعانبەتتىڭ ايتۋىنشا، اكەلەر كۇنىن اتاپ ءوتۋ وتباسىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرادى.
- مەكتەپتەگى اتا-انالار جينالىسىنا اكەلەرى كەلمەيدى، اناسى بارادى. اكە مەن بالا اراسىنداعى قارىم- قاتىناس سەتىنەدى. وكىنىشتىسى، ەر ادامدار وتباسىنداعى بالا تاربيەسىن ايەلىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە جۇكتەپ قويعان. وتباسىنىڭ اماناتى ەرلى- زايىپتىعا تەڭدەي بولىنگەن. بالا تاربيەلەۋ ىسىندەگى جاۋاپكەرشىلىكتى دە تەڭ ارقالاۋعا ءتيىستىمىز. اكە ينستيتۋتىن قالىپتاستىرىپ، نىعايتامىز دەسەك، وتاعاسى ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن تەرەڭ سەزىنىپ، اۋىرتپالىقتى ارقالاي ءبىلۋى كەرەك، - دەيدى قاۋىمداستىق ءتوراعاسى.
ماقسۇتبەك ايتماعانبەت اكەلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قوعامدىق ساناعا تاۋەلدى دەپ سانايدى. ال قوعامدىق سانانى وزگەرتۋ ءۇشىن كەشەندى يدەولوگيالىق- قۇقىقتىق ارەكەت قاجەت. وسى ماقساتتا بيلىك اتا-انا جاۋاپكەرشىلىگى، اليمەنت تولەۋ ءتارتىبى، تۇرمىستىق زورلىق-زومبىرىلىققا قارسى شارالاردى زاڭ جۇزىندە بەكىتتى. سونىڭ ىشىندە جاڭا اتا زاڭدا وتباسى جانە نەكە ماسەلەسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيگە شىعارىلۋى - وسى باعىتتاعى ماڭىزدى قادامنىڭ ءبىرى.
قوعام پىكىرى
ناتيجە ازىردەن بايقالادى. كەيىنگى جىلدارى اكەلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى، وتباسى قۇندىلىعىنا قاتىستى كوزقاراسى ءبىرشاما وزگەرگەن. وسى اپتادا قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى الەۋمەتتىك ساۋالنامانىڭ قورىتىندىسىن جاريالاعان بولاتىن. زەرتتەۋگە سۇيەنسەك، ەلدەگى اكەلەردىڭ 88,7 پايىزى اتا-انا بولۋدى ءوزىنىڭ باستى باسىمدىعى دەپ ساناسا، 57,2 پايىزى ومىرىندەگى ەڭ ماڭىزدى قۇندىلىق رەتىندە اتاپتى.
ەر ازاماتتاردىڭ «وتباسى» ۇعىمى تۋراسىنداعى تۇسىنىگى دە كەمەلدەنە تۇسكەندەي. ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ 44,5 پايىزى وتباسىنىڭ باستى ءمانى ۇرپاق جالعاستىرۋ دەپ ەسەپتەيتىنىن كورۋگە بولادى. سونىمەن قاتار ەرلەردىڭ 41,5 پايىزى وتباسىنى باقىت پەن ماحابباتتىڭ قاينارى رەتىندە باعالاسا، 37,3 پايىزى ونى ءومىردىڭ مانىمەن بايلانىستىرىپتى.
جالپى كەيىنگى دەرەكتەردەن ەر ازاماتتاردىڭ وتباسى قۇرۋ ماسەلەسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ماسەلەن، ەرلەردىڭ 67,2 پايىزى بالانى الدىن الا جوسپارلاۋدى قۇپ كورەدى. ياعني ەرلەر اراسىندا سانالى اتا-انا بولۋ مادەنيەتى قالىپتاسۋدا.
اكەلەردىڭ بالا تاربيەسىنە ارالاسۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن فاكتور ءبىرى - جۇمىسباستىلىق. قازاقستاندىق ەرلەردىڭ 60,4 پايىزى وسى سەبەپكە بايلانىستى وتباسىنا جەتكىلىكتى ۋاقىت بولە المايتىنىن اشىق مويىنداپ وتىر.
وتباسى پسيحولوگى ەرجان مىرزابايەۆ اكەلەر كۇنىن مەرەكەلەۋ وسى اتا-انا بولۋ مادەنيەتىن دامىتادى دەگەن پىكىردە.
- اكەلەر كۇنىن مەرەكەلەۋ ارقىلى ءبىز قوعامدا اكە ءرولىن دارىپتەيمىز، اكەنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرامىز. الەۋمەتتىك جەلىلەردە، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ەر ازاماتتارعا، اكەلەرگە بايلانىستى كوپتەگەن جاعىمسىز جاڭالىقتار ءجيى جاريالانادى. سوعان قارسى قوعامعا پايداسىن تيگىزىپ جۇرگەن، وتباسىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن، اكەلىك مىندەتىن ەڭ جوعارى دەڭگەيدە اتقارىپ جاتقان اكەلەر دە بار ەكەنىن كورسەتۋ، دارىپتەۋ وتە ماڭىزدى، - دەيدى پسيحولوگ.
كەيىنگى ۋاقىتتا بالاعا ەرەكشە كوڭىل بولەتىن اكەلەردىڭ قاتارى ارتقانى راس. كوشە نەمەسە قوعامدىق ورىنعا بارا قالساڭىز، بالالارىمەن سەرۋەندەپ جۇرگەن، بالا ارباسىن سۇيرەپ جۇرگەن اكەلەردى ءجيى كورەمىز. الەۋمەت تانۋشىلار مۇنداي جاعىمدى ءۇردىس اكەلەردىڭ قوعامداعى رولىنە عانا ەمەس، بالانىڭ بولاشاعىنا دا اسەر ەتەدى دەگەن ۇستانىمدا. ويتكەنى ۇنەمى اكەسىنىڭ نازارىندا وسكەن بالا جانۇيانىڭ قادىرىن ءتۇسىنىپ، ەر ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ەرتە ۇعىنادى.
اكەلەر دە بالا كۇتىمىنە كومەكتەسەدى
بۇرىن بالا تاربيەسىندەگى نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىك كوبىنە اناعا جۇكتەلىپ، اكەنىڭ ءرولى وتباسىنىڭ ماتەريالدىق قاجەتتىلىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋمەن شەكتەلەتىن. بۇگىندە بۇل تۇسىنىك وزگەرىپ كەلەدى. قازىرگى اكەلەر بالالارىمەن كوبىرەك ۋاقىت وتكىزىپ، ولاردىڭ تاربيەسى مەن دامۋىنا بەلسەندى ارالاسۋدا. وعان قوسا جۇبايىنىڭ ورنىنا دەكرەتتىك دەمالىسقا شىعاتىن ەرلەردىڭ دە قاتارى ارتىپ كەلەدى.
زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، ق ر زاڭناما جانە قۇقىقتىق اقپارات ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى ديدار تەبايەۆ - دەكرەتتىك دەمالىسقا شىققان اكەلەردىڭ ءبىرى. ول زايىبىمەن بىرگە ەكى بالا تاربيەلەپ وتىر. قىزى مەكتەپتە وقيدى، ال ۇلى - ءبىر جارىم جاستا.
- وتباسى - شاعىن مەملەكەت. مۇندا ءبىر-ءبىرىڭدى قولداپ، ۇرپاق تاربيەسىنە ورتاق جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ قاجەت. جۇبايىما كومەكتەسۋ ءۇشىن دەكرەتتىك دەمالىسقا شىقتىم. العاشىندا قيىن بولعانىمەن، ۋاقىت وتە بارىنە ۇيرەندىم. ءبىز بولاشاق ەلدىڭ ازاماتىن تاربيەلەپ وتىرمىز. سوندىقتان مۇندا ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق. الداعى ۋاقىتتا قوعامدا مۇنداي قادامعا باراتىن اكەلەر كوبەيەدى دەپ سەنەمىن. بۇل - زامان تالابى، - دەيدى ديدار تەبايەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، اكەنىڭ ءرولى وتباسىن ماتەريالدىق قامتاماسىز ەتۋمەن شەكتەلمەۋى كەرەك. اسىرەسە بالانىڭ العاشقى جىلدارىندا اتا-انانىڭ قامقورلىعى مەن نازارى ەرەكشە ماڭىزدى.
- قازىر بالالار گادجەتكە تاۋەلدى بولىپ بارادى. سوندىقتان بالاممەن كوبىرەك ۋاقىت وتكىزۋگە، بىرگە ويناۋعا، ءتۇرلى دامىتۋ شارالارىنا قاتىستىرۋعا تىرىسامىن. دەكرەتتىك دەمالىس ماعان كوپ نارسەنى ۇيرەتتى. ەڭ باستىسى - اكەنىڭ بالا ومىرىندەگى ورنىن تەرەڭ ءتۇسىندىم. قازىر اجىراسۋ كوبەيىپ بارادى. ال وتباسى سەنىمنىڭ، قورعانىشتىڭ جانە تۇسىنىستىكتىڭ ورداسى بولۋى ءتيىس، - دەيدى ول.
ديدار تەبايەۆ وتباسى قۇندىلىقتارىن نىعايتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتا دا ماڭىزدى ورىن الاتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ پىكىرىنشە، جاڭا كونستيتۋتسيادا وتباسى مەن بالا قۇقىقتارىن قورعاۋعا قاتىستى نورمالاردىڭ كۇشەيتىلۋى سونىڭ ايقىن دالەلى.
ءبىر مىسال، بىرنەشە اي بۇرىن سەنات ەڭبەك كودەكسىنە ەنەتىن ءبىرشاما وزگەرىستى ماقۇلدادى. سونىڭ اراسىندا زەينەتاقى تولەمدەرىن تاعايىنداۋ كەزىندە جۇمىس ىستەمەيتىن اكەنىڭ بالاعا كۇتىم جاساعان ۋاقىتىن ەڭبەك وتىلىنە ەسەپتەۋ ۇسىنىسى قولداۋ تاپتى.
مەملەكەتتىك ساياسات
قازىر مەملەكەتتىڭ وتباسىلىق جانە گەندەرلىك ساياساتىندا وڭ وزگەرىس ورىن الىپ جاتقانىن ايتا كەتۋ ماڭىزدى. اسىرەسە اكە ءرولىن كۇشەيتۋ ارقىلى بالا تاربيەسى مەن وتباسى قۇندىلىقتارىن نىعايتۋ ءىسى جاندانىپ كەلەدى.
مىسالى، 2030 -جىلعا دەيىنگى وتباسىلىق جانە گەندەرلىك ساياسات تۇجىرىمداماسىندا اكە ينستيتۋتىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلگەن. وسى ماقساتتا جىل سايىن 7 مىڭنان استام ءىس-شارا وتكىزىلىپ، وعان 600 مىڭنان استام ادام قاتىسادى دەگەن جوسپار بار. بۇل ۇكىمەت ەر ازاماتتاردىڭ، اسىرەسە اكەلەردىڭ بالا تاربيەسىندەگى ءرولىن جانداندىرۋعا نيەتتى ەكەنىنىڭ بەلگىسى.
وعان قوسا مەكتەپتەردە 500 دەن استام «اكەلەر كەڭەسى» جۇمىس ىستەيدى، ال بالاباقشالار جانىنان اكەلەر كلۋبتارى قۇرىلعان. بۇل قۇرىلىمدار اكەلەردىڭ بالا تاربيەسىنە ارالاسۋىنا جول اشىپ، وتباسى مەن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋعا ىقپال ەتىپ وتىر. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە مۇنداي باستامالار اتا-انالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىك مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگىنە اينالىپ ۇلگەردى.
ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار دا وسى ماقساتتا وراسان جۇمىس اتقارىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. جوعارىدا اتاعان «اكەلەر وداعى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى اكەلەر كۇنىن ەنگىزۋگە مۇرىندىق بولعان ۇيىمنىڭ قاتارىندا.
جەتەكشى ۇيىم قوعامداعى اكە ءرولىن نىعايتۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ «الامان» اكەلەر فۋتبول ليگاسى، «اكەلەر اپتالىعى»، «ەرەكشە بالالاردىڭ ەرەكشە اكەلەرى»، «جالعىزباستى اكەلەردى قولداۋ» جوبالارى ءساتتى نايجە كورسەتىپ كەلەدى. بۇعان قوسا ۇيىمنىڭ «سانالى اكە» ترەنينگتەرى، «بالا تولاعاي» جارىستارى جانە زورلىق-زومبىلىققا قارسى ورتالىق ازيا سەمينارىنا قاتىسۋشى اكەلەر كوبەيگەن.
قورىتا ايتساق، قازاقستاندىق اكەلەر بالا تاربيەسىنە بەلسەندى ارالاسىپ، وتباسىلىق قۇندىلىقتى ساقتاۋعا، ۇرپاق تاربيەسىن دارىپتەۋگە ۇلەس قوسىپ وتىر. بۇل ءۇردىس قوعامنىڭ دامۋىنا، وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جان-جاقتى قالىپتاسۋىنا وڭ اسەر ەتەتىنى انىق.
اۆتور
ەرسىن شامشادين