بۇل تۋرالى زەرتتەۋ European Physical Journal جۋرنالىندا جاريالاندى، دەپ حابارلايدى turkystan.kz.
كۇندەلىكتى ومىردە ۋاقىتتىڭ تەك العا قاراي قوزعالاتىنىن بىلەمىز: سىنعان كەسە وزدىگىنەن قايتا قالپىنا كەلمەيدى، ال توگىلگەن ءسۇت قايتا ىدىسىنا قۇيىلمايدى. عالىمدار مۇنى «ۋاقىت جەبەسى» دەپ اتايدى. ونىڭ باعىتى ەنتروپيامەن، ياعني جۇيەدەگى رەتسىزدىك دەڭگەيىمەن انىقتالادى. تەرموديناميكانىڭ ەكىنشى زاڭى بويىنشا، ەنتروپيا ۇنەمى ارتىپ وتىرادى.
الايدا زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، نەيترون جۇلدىزدارىنىڭ ىشىندە بۇل زاڭ باسقاشا جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن. دۋربان تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى ماتەماتيكالىق مودەل ارقىلى مۇنداي جۇلدىزداردىڭ ىشكى قۇرىلىمىن زەرتتەپ، وندا ەنتروپيانىڭ تومەندەيتىنىن انىقتاعان. ال ەنتروپيانىڭ ازايۋى ۋاقىتتىڭ كەرى اعۋىمەن بايلانىستىرىلادى.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، مۇندا ەكى ءتۇرلى پروتسەسس قاتار جۇرەدى. ءبىرىنشىسى - بىزگە تانىس حاوس، ياعني زاتتاردىڭ ىدىراپ، جان-جاققا تارالۋى. مىسالى، جۇلدىز جارىلعان كەزدە ونىڭ زاتتارى عارىشقا شاشىرايدى، بۇل ەنتروپيانى ارتتىرادى.
ەكىنشىسى - گراۆيتاتسيالىق ءتارتىپ. اسا ۇلكەن ماسسا ءوز تارتىلىسىنىڭ اسەرىنەن سىعىلعاندا، كەرىسىنشە، زاتتار ءبىر نۇكتەگە جينالىپ، رەتتەلەدى. وسى كەزدە ماتەماتيكالىق تۇرعىدان ەنتروپيا ازايادى.
نەيترون جۇلدىزدارى ءدال وسىنداي قۇبىلىسقا ەڭ قولايلى نىسان سانالادى. ديامەترى شامامەن 30 شاقىرىم عانا بولاتىن بۇل جۇلدىزداردىڭ ماسساسى كۇننەن دە اۋىر. ونداعى تارتىلىس كۇشى سونشالىق، نەيترون جۇلدىزى زاتىنىڭ ءبىر شاي قاسىعى جەردە ەۆەرەست تاۋىنىڭ سالماعىمەن تەڭ بولار ەدى.
جۇلدىز «ولگەن» كەزدە ونىڭ يادروسى ودان ءارى سىعىلادى. گراۆيتاتسيا بارلىق زاتتى ءبىر ورتالىققا تارتىپ، ەشتەڭەنىڭ سىرتقا تارالۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ناتيجەسىندە ماتەريا اسا جوعارى دەڭگەيدە رەتتەلگەن كۇيگە وتەدى.
زەرتتەۋ اۆتورلارى ءدال وسى پروتسەستى ەسەپتەپ، ەنتروپيانىڭ تومەندەۋىن بايقاعان. تەوريالىق تۇرعىدان بۇل ۋاقىتتىڭ كەرى قوزعالۋىمەن پارا-پار.
ازىرگە بۇل تەك ماتەماتيكالىق مودەل ەكەنى ايتىلدى. عالىمدار ادامنىڭ نەيترون جۇلدىزىنا تۇسسە، جاسى كەرى كەتەدى دەگەن پىكىردەن اۋلاق بولۋعا شاقىرادى. دەگەنمەن زەرتتەۋ عالام ەۆوليۋتسياسىنىڭ قۇپيالارىن تۇسىندىرۋگە كومەكتەسۋى مۇمكىن.
زەرتتەۋشىلەردىڭ بولجامىنشا، ۇلكەن جارىلىستان كەيىنگى حاوستىڭ وزىنەن عالامنىڭ قالاي دامىپ كەتكەنىن تۇسىندىرۋدە وسىنداي «ۋاقىت قالتالارى» ماڭىزدى ءرول اتقارۋى ىقتيمال. ياعني عالامنىڭ ءبىر بولىگىندە ۋاقىت العا جىلجىسا، باسقا ءبىر نۇكتەلەرىندە كەرى باعىتتا قوزعالعان بولۋى مۇمكىن.
عالىمدار بۇل تەوريانى بولاشاقتا قوسىمشا باقىلاۋلار مەن جاڭا ەسەپتەۋلەر ارقىلى تەكسەرۋدى جوسپارلاپ وتىر.