پسيحولوگياداعى الەۋمەتتىك ۇيرەنۋ تەورياسى مەن زاماناۋي نەيروبيولوگيالىق زەرتتەۋلەر مۇنداي اگرەسسيۆتى ورتادا وسكەن بالانىڭ ەمپاتيانى جوعالتىپ، كوگنيتيۆتى دەگراداتسياعا ۇشىرايتىنىن اشىق ەسكەرتەدى. بۇل قۇبىلىستىڭ تامىرىن تەرەڭنەن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن اكادەميالىق پسيحولوگيا مەن زاماناۋي نەيروبيولوگيا عىلىمىنىڭ تۇجىرىمدارىنا سۇيەنگەن ءجون.
بۇل شاقتا جاسوسپىرىمدەردىڭ ميدىڭ ەموتسيالار مەن يمپۋلستەرگە جاۋاپ بەرەتىن ليمبيكالىق جۇيەسى قارقىندى دامىپ، ال شەشىم قابىلداۋ مەن مىنەز- قۇلىقتى باقىلايتىن پرەفرونتالدى قىرتىسى ءالى تولىق قالىپتاسىپ ۇلگەرمەيدى. الايدا بۇل مودەل قازىر بۇكىل ەرەسەكتەر سوتسيۋمىنا دا تارالىپ وتىر. امەريكالىق پسيحولوگ البەرت باندۋرانىڭ الەۋمەتتىك ۇيرەنۋ تەورياسى بويىنشا ادامدار مىنەز- قۇلىقتى تىكەلەي جەكە تاجىريبە ارقىلى ەمەس، باقىلاۋ جانە ەلىكتەۋ ارقىلى سىڭىرەدى.
ونىڭ ەكسپەريمەنتتەرى جەلىدەگى بلوگەر اگرەسسيۆتى، دەسترۋكتيۆتى ارەكەت جاساپ، ول ءۇشىن جازالانباي، كەرىسىنشە ماراپاتتالىپ، كوپتەگەن لايكقا، دوناتقا، قارالىم مەن جالپىحالىقتىق تانىمالدىلىققا كەنەلسە، ونى باقىلاپ وتىرعان اۋديتوريا بۇل مىنەز-قۇلىقتى ساتتىلىككە جەتكىزەتىن وڭاي ءارى ەڭ ءتيىمدى ستراتەگيا دەپ قابىلدايدى. وسىلايشا، سيفرلىق كەڭىستىكتەگى تانىمال بلوگەرلەر قوعامنىڭ بەيرەسمي يدەالدارىنا اينالىپ، ولار ايتقان بەيپىل ءسوز نەمەسە ارانداتۋشى پرانك حالىقتىڭ ساناسىندا ەركىن بولۋدىڭ نەمەسە زامان اعىمىنان قالماۋدىڭ نەگىزگى سيمۆولى رەتىندە ورنىعادى.
بۇل پروتسەسس قوعامدىق سانادا وتە اۋىر كوگنيتيۆتى جانە پسيحولوگيالىق سالدار قالىپتاستىرادى. كۇندەلىكتى ەكراننان بەيپىل سوزدەر مەن اگرەسسيانى، بىرەۋدى قورلاۋدى تۇراقتى كورۋ ادامداردىڭ سەزىمتالدىعىن جوعالتادى. امەريكا پسيحولوگيالىق اسسوتسياتسياسىنىڭ زەرتتەۋلەرى كورسەتكەندەي، ۇنەمى مەديا- اگرەسسياعا ۇشىراعان ادامدار شىنايى ومىردەگى زورلىق-زومبىلىققا نەمەسە وزگەلەردىڭ قايعىسىنا سەزىمتالدىعىن ازايتىپ، بىرەۋدى قورلاۋدى، قوعامدىق ورىندا ادەپسىزدىك جاساۋدى قالىپتى ءازىل رەتىندە قابىلداي باستايدى. وسىدان بارىپ جەلىدەگى پرانكتەر مەن ارانداتۋشى كونتەنت وففلاين ورتاعا ويىسىپ، مەكتەپتەردە، وقۋ ورىندارىندا، جۇمىس ورىندارى مەن كوشەلەردە كيبەربۋللينگ پەن شىنايى ومىردەگى دەۆيانتتى مىنەز- قۇلىققا ۇلاسادى.
امەريكالىق مەديا تەورەتيك، كوممۋنيكاتسيا سالاسىنداعى پروفەسسور، جالپى كوممۋنيكاتسيا مەن تەلەديداردىڭ قوعامعا اسەرىن زەرتتەگەن دجوردج گەربنەر (1919-2005) كۋلتيۆاتسيا تەورياسىنىڭ نەگىزىن قالادى. ونىڭ تەورياسىنا سايكەس مەديا-ورتا ادامنىڭ دۇنيەتانىمى مەن سويلەۋ مادەنيەتىن ۇزاق ۋاقىت بويى وڭدەپ، قالىپتاستىرادى.
بالاعات سوزدەر مەن شوك-كونتەنتتى تۇراقتى تۇتىنۋ قوعامنىڭ تىلدىك سۇزگىسىن بۇزىپ، ويلاۋ قابىلەتى مەن اناليتيكالىق ءورىسىن تارىلتادى. ءوز ەموتسياسىن، اشۋىن، قۋانىشىن نەمەسە تاڭدانىسىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن ادەبي، باي سوزدىك قورىن ىزدەمەي، دايىن بالاعات سوزدەردى قولداناتىن ادام بىرتىندەپ كۇردەلى ويلاۋ قابىلەتىنەن جانە ەستەتيكالىق تالعامنان اجىرايدى. مۇندايدا وتباسى مەن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى بەرەتىن ءداستۇرلى مورال مەن جەلىدەگى وڭاي ۆايپ، تانىمال بولعان بۇزاقى بلوگەردىڭ اراسىندا پرانك-يندۋتسيالانعان كوگنيتيۆتى ديسسونانس پايدا بولادى. ادال ەڭبەك پەن ساپالى ءبىلىمنىڭ بەدەلى قۇلديلاپ، قوعامدا مارگينالدى قۇندىلىقتار ۇستەمدىك قۇرا باستايدى.
كەيىنگى ونجىلدىقتا قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەرىندەگى بەيپىل سوزدەر مەن اگرەسسيۆتى حايپ-كونتەنت بۇرىنعىداي «سيرەك كەزدەسەتىن شوك-ازىلدەن» ورىستەي كەلە، ارنايى جۇيەلەنگەن «الگوريتمدىك ەكونوميكاعا» اينالدى.
الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى بەيپىل سوزدەر مەن دەسترۋكتيۆتى پرانكتەردىڭ كەڭ تارالۋى جەكەلەگەن بلوگەرلەردىڭ تارتىپسىزدىگى ەمەس، سيفرلىق پلاتفورمالاردىڭ ارحيتەكتۋراسى، اۋديتوريانىڭ پسيحولوگيالىق سۇرانىسى جانە جارناما نارىعىنىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسى توعىسقان جۇيەلى قۇبىلىس. بۇل قۇبىلىستىڭ تانىمال بو- لۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن ءۇش ىرگەلى فاكتور تۇرعىسىنان تالداۋعا بولادى.
ءبىرىنشى فاكتور - زاماناۋي الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ الگوريتمدىك ارحيتەكتۋراسى كونتەنتتىڭ ەتيكالىق نەمەسە ەستەتيكالىق قۇندىلىعىنا ەمەس، اۋديتوريانى ۇستاپ تۇرۋعا نەگىزدەلگەن. ادام مۇلدە كۇتپەگەن، اگرەسسيۆتى نەمەسە شەكارادان شىعاتىن كونتەنت كورگەندە، ميدا دوفامين ءيمپۋلسى پايدا بولىپ، ەكرانعا بايلانا تۇسەدى.
الگوريتمدەر مۇنى «ساپاسى جوعارى كونتەنت» دەپ قابىلداپ، ونى تەگىن ورگانيكالىق ترافيك ارقىلى ميلليونداعان قولدانۋشىعا ۇسىنادى. ادەتتە، پروۆوكاتسيالىق نەمەسە ادەپسىز كونتەنتتىڭ استىندا ءاردايىم كوممەنتاريلەر سوعىسى جۇرەدى. بىرەۋلەر قولداپ، بىرەۋلەر ايىپتايدى. كوممەنتاريلەر سانى مەن ۆيدەونى باسقالارمەن ءبولىسۋ سانى كوبەيگەن سايىن الگوريتم ۆيدەونى ترەندكە شىعارادى. ال تۇتىنۋشىنىڭ نازارىن ۇستاپ قالۋ ءۇشىن 3 سەكۋند جەتكىلىكتى. سوندىقتان كونتەنت مەيكەرلەر العاشقى 3 سەكۋندتا قاتتى ايقايلايدى، بەيپىل سويلەيدى نەمەسە اگرەسسيۆتى ارەكەتكە بارادى.
ەكىنشى فاكتور - اۋديتوريانىڭ سۇرانىسى. ءبىز مويىنداعىمىز كەلسە دە، كەلمەسە دە كونتەنت سۇرانىسقا يە بولسا عانا «ءومىر» سۇرەدى. اۋديتوريانىڭ مۇنداي كونتەنتكە اۋەستىگى بىرنەشە الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق سەبەبى بار ەكەن.
ماسەلەن، ءداستۇرلى قوعامدا نەمەسە كۇندەلىكتى ومىردە بەيپىل سوزدەر ايتۋ مەن بۇزاقىلىق جاساۋعا تىيىم سالىنعان. اۋديتوريا ەكران ارقىلى بلوگەردىڭ وسى تابۋدى بۇزعانىن كورگەندە، جاناما تۇردە ەركىندىك پەن ادرەنالين سەزىنەدى. جانە ءبىر سەبەبى - شىنايىلىق يلليۋزياسى. كەيىنگى جىلدارى اۋديتوريا تىم وڭدەلگەن، فيلترلەنگەن، ءمىنسىز كونتەنتتەن شارشادى. بەيپىل سوزدەردى قولداناتىن بلوگەرلەر جاستاردىڭ ساناسىندا «جاساندى ەمەس، ءومىردى قالاي بار سولاي كورسەتەتىن، فيلترسىز سويلەيتىن شىنايى ادام» رەتىندە قابىلدانادى. سوڭعى سەبەبى - ەموتسيالىق جەڭىلدىك. كۇندەلىكتى الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق سترەسس پەن كۇيزەلىستە جۇرگەن ادامدار ءۇشىن تەرەڭ ويلانۋدى تالاپ ەتپەيتىن، ميدى تىنىقتىراتىن، ازىلگە قۇرىلعان پرانكتەر جىلدام ەموتسيالىق ءلاززات سىيلايدى.
ادەپسىز سويلەۋ مەن پرانكتەردىڭ تانىمال بولۋىنىڭ ءۇشىنشى سەبەبى - اقشا. ماركەتينگتە كونتەنتتىڭ ەتيكالىق جاعىنان گورى ونىڭ كورۋشىلەر سانى ماڭىزدىراق. كوپتەگەن كوممەرتسيالىق برەند ءوز تاۋارىن جىلدام جارنامالاۋ ءۇشىن بەدەلىنىڭ ءتۇسۋ قاۋپىنە قاراماستان، ميلليونداعان اۋديتورياسى بار حايپ-بلوگەرگە تاپسىرىس بەرەدى.
ءداستۇرلى، زاڭدى برەندتەر مۇنداي بلوگەرلەردەن باس تارتقان جاعدايدا، ولاردىڭ ورنىن ونلاين-كازينولار، بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر، قارجىلىق پيراميدالار جانە كۇماندى كۋرستار باسادى. بۇل سالالار شوك-كونتەنت جاساۋشىلارعا نارىقتىق باعادان 2-3 ەسە جوعارى گونورار تولەۋگە دايىن، سەبەبى دەسترۋكتيۆتى كونتەنتتىڭ اۋديتورياسى ازارتتىق ويىندارعا تەز اربالاتىن مارگينالدى توپتارمەن ءجيى سايكەس كەلەدى.
الەم قالاياۋىزدىقتاپ وتىر؟
الەمدىك تاجىريبەدە دەسترۋكتيۆتى سيفرلىق ۆيرۋستى اۋىزدىقتاۋدىڭ حالىقارالىق پراكتيكادا نەگىزگى ەكى مودەلى قالىپتاسقان. ولار - سيفرلىق پلاتفورمالاردىڭ ۇستىنەن ينستيتۋتسيونالدىق رەتتەۋدى جۇزەگە اسىراتىن باتىستىق مودەل جانە قاتاڭ مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن تولىق توزبەۋشىلىكتى ۇستاناتىن ازيالىق مودەل.
ەۋروپالىق وداق ەلدەرى، اسىرەسە، گەرمانيا بۇل باعىتتا Digital Services Act جانە NetzDG زاڭدارى ارقىلى نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىكتى كونتەنت وندىرۋشىگە ەمەس، سيفرلىق پلاتفورمالاردىڭ، ياعني TikTok، Meta، You Tube سياقتى Big Tech كومپانيالارعا اۋدارادى.
بۇل زاڭنامالار بويىنشا پلاتفورمالار زاڭسىز، قاۋىپتى نەمەسە بەيپىل كونتەنت تۋرالى شاعىم تۇسكەننەن كەيىن ونى 24 ساعات ىشىندە وشىرۋگە نەمەسە بۇعاتتاۋعا مىندەتتى، ال بۇل تالاپتى ورىنداماعان جاعدايدا كومپانيانىڭ الەمدىك جىلدىق اينالىمىنىڭ 6 پايىزىنا دەيىن نەمەسە 50 ميلليون ەۋرو كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى.
امەريكا قۇراما شتاتتارىندا كونستيتۋتسيانىڭ ءبىرىنشى تۇزەتۋى ءسوز بوستاندىعىن قاتاڭ قورعايتىندىقتان، تىكەلەي مەملەكەتتىك سەنزۋرا ەنگىزىلمەيدى، الايدا بۇل ەلدە كۇرەس ازاماتتىق سوتتار ارقىلى جۇرەدى.
ەگەر پرانك نەمەسە ارانداتۋشىلىق اسەرىنەن ازامات ەموتسيالىق تۇرعىدان سوققى السا، زارداپ شەگۋشى وزىنە زالال كەلتىرگەن بۇزاقى بلوگەردى سوتقا بەرىپ، ميلليونداعان دوللار وتەماقى ءوندىرىپ الادى، ال قوعامدىق ورىنداردا بۇزاقىلىق جاساعاندار ازاماتتاردىڭ تىنىشتىعىن بۇزعانى ءۇشىن تۇرمەگە قامالادى. ۇلىبريتانيا بولسا ونلاين قاۋىپسىزدىك زاڭى مەن ارنايى OFCOM رەگۋلياتورى ارقىلى IT- كومپانيالاردىڭ توپ-مەنەدجەرلەرىنە ازاماتتاردى كيبەربۋللينگتەن قورعاماعانى ءۇشىن تىكەلەي قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى.
ازيا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى ءتىپتى قاتاڭ. سينگاپۋردا POFMA زاڭى مەن قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ نورمالارى بويىنشا بەيپىل سويلەۋ نەمەسە پرانك جاساعانى ءۇشىن ءىرى ايىپپۇلدار، قاماۋ نەمەسە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ جازاسى قولدانىلادى. بۇل كونتەنتتىڭ قايتا ءوندىرىلۋ ىقتيمالدىلىعىن نولگە تەڭەستىرەدى. ال وڭتۇستىك كورەيادا زاڭدى اتى-ءجوندى تىركەۋ جۇيەسى ارقىلى جەلىدەگى انونيمدىلىك تولىق شەكتەلگەن. تىكەلەي ەفيرلەردە بەيپىل سويلەگەن، پرانك جاساعان بلوگەرلەردىڭ اككاۋنتتارى ماڭگىلىككە بۇعاتتالىپ، ولاردىڭ IP جانە ج س ن بويىنشا جاڭا اككاۋنت اشۋىنا تۇبەگەيلى تىيىم سالىنادى.
حالىقارالىق تاجىريبەنى تالداۋ بارىسىندا جالعىز مەملەكەتتىك تىيىمدار مەن ايىپپۇلدار ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ءتيىمسىز ەكەنىن كورەمىز. سەبەبى بلوگەرلەر VPN قولدانۋ ارقىلى شەتەلگە نەمەسە جابىق Telegram-ارنالارعا ءوتىپ كەتەدى. ەڭ ءتيىمدى بولىپ شىققان ە و مەن ۇلى بريتانيانىڭ «ەكوجۇيەلىك رەتتەۋ» مودەلى. پرانك جاساعان، بەيپىل ءسوز ايتقان بلوگەردى قاماۋدان گورى، ونىڭ اككاۋنتىنان مونەتيزاتسيانى ءوشىرۋ جانە جارناما بەرۋشىلەردىڭ كەلىسىمشارتتارىن بۇزۋ الدەقايدا ءتيىمدى.
پايدا بولماعان جەردە حايپ كونتەنت تە بولمايدى، ول 80-90 پايىزعا تومەندەيدى. ەكىنشى جولى - پلاتفورمالار جاساندى ينتەللەكت ارقىلى بەيپىل سوزدەر مەن اگرەسسيۆتى ارەكەتتەردى تىكەلەي ەفيردە انىقتاپ، ونىڭ قارالىم سانىن شەكتەيدى.
مەملەكەتتىك تىيىمدار مەن ايىپپۇلداردان گورى، جارناما بەرۋشىلەردىڭ «قارجى كانالدارىن جابۋ» - دەسترۋكتيۆتى كونتەنتپەن كۇرەسۋدىڭ ەڭ جىلدام ءارى پارمەندى تەتىگى. بلوگەرلەر جارنامالىق بيۋدجەتتەن قاعىلعان كەزدە عانا ولاردىڭ اۋديتوريامەن قارىم-قاتىناس فورماتى دا وزدىگىنەن ساپالى ءارى ەتيكالىق باعىتقا وزگەرەدى.
قازاقستان ءۇشىن سينگاپۋردىڭ «قوعامدىق ورىندارداعى بۇزاقىلىققا توزبەۋشىلىك» ساياساتى مەن ە و- نىڭ «سيفرلىق پلاتفورمالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ جانە مونەتيزاتسيانى شەكتەۋ» مودەلىن ۇشتاستىرۋ ەڭ وڭتايلى شەشىم بولار ەدى. الايدا ازىرگە ءى ءى م ەل ىشىندەگى تەنتەك بلوگەرلەر مەن ستريمەرلەرگە ايىپپۇل سالىپ، قاماۋعا الۋدى باستادى. وسى اپتادا زاڭسىز كونتەنت تاراتقان 20-دان استام ستريمەر جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. كوپ قارالىم، لايك جانە دونات جيناۋدى كوزدەگەن ولار تىكەلەي ەفير بارىسىندا بالاعات سوزدەر ايتىپ، ادەپسىز ارەكەتتەر كورسەتكەن، قاۋىپتى پرانكتەر ۇيىمداستىرىپ، وزگە ازاماتتاردى قورلاعان.
- انونيمدى اككاۋنتتىڭ نەمەسە تەلەفون ەكرانىنىڭ ار جاعىندا جاسىرىنىپ قالامىن دەپ ويلاماڭىزدار. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە كەز كەلگەن قۇقىق بۇزۋشىنىڭ جەكە باسىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بارلىق قاجەتتى قۇرالدار بار. وسىنداي ءاربىر قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالادى. ءاربىر قۇقىق بۇزۋشى زاڭعا سايكەس جاۋاپقا تارتىلادى.
الداعى ۋاقىتتا دا قۇقىق بۇزۋشىلاردىڭ ەسىمدەرىن تەك الدىن الۋ جانە پروفيلاكتيكالىق ماقساتتا جاريالاپ، كورسەتەتىن بولامىز. ءبىز قوعامدىق مىنەز-قۇلىق مادەنيەتىن بۇزاتىن، جاستارعا تەرىس ۇلگى كورسەتەتىن، دورەكىلىك، زورلىق- زومبىلىق، ادامداردى قورلاۋ، ادەپسىز ارەكەتتەر جانە قوعامدىق تارتىپكە قايشى باسقا دا ءىس-ارەكەتتەر ارقىلى تانىمال بولۋعا تىرىساتىن تۇلعالاردان سيفرلىق كەڭىستىكتى جۇيەلى تۇردە تازارتۋدى جالعاستىرامىز.
ازاماتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى مۇنداي كونتەنتتى قۇپتامايدى. حالىق ينتەرنەتتە زاڭ بۇزاتىندارعا قاتىستى شارا قولدانۋدى تالاپ ەتىپ، پوليتسياعا تىكەلەي جۇگىنەدى. ءاربىر مۇنداي ءوتىنىش مىندەتتى تۇردە قارالادى. زاڭ مەن ءتارتىپ - جاي عانا ۇران ەمەس، بۇل ءاربىر ازامات ءۇشىن مىندەتتى قاعيدا. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ونىڭ ساقتالۋىن شىنايى ومىردە دە، سيفرلىق كەڭىستىكتە دە مۇلتىكسىز قامتاماسىز ەتۋدى جالعاستىرادى، - دەدى ءىىم رەسمي وكىلى شىڭعىس الەكەشيەۆ.
نازگۇل تەمىرعاليەۆا، پسيحولوگ:
قۇندىلىق ارقىلىتانىلۋ ماڭىزدى
- كەيىنگى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك جەلىدە ادامنىڭ ار- نامىسىن قورلايتىن، بەيپىل سوزدەر ايتاتىن، قاۋىپتى نەمەسە شەكتەن شىعاتىن ارەكەتتەر ارقىلى تانىمال بولۋعا ۇمتىلاتىن كونتەنتتىڭ كوبەيۋى - جاي عانا ينتەرنەتتەگى ترەند ەمەس. بۇل قوعامداعى پسيحولوگيالىق وزگەرىستەردىڭ دە كورىنىسى. بۇل پروتسەستەردىڭ ءبارىن قاداعالاپ، باقىلاپ وتىرۋ مۇمكىن ەمەس شىعار.
دەگەنمەن نەعۇرلىم جاقسى جاققا باعىتتاپ وتىرۋ ەرەسەكتەردىڭ ىشكى مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيى مەن بىلىمىنە بايلانىستى. ءار ادام ءوزىن-ءوزى دامىتىپ، ىشكى مەنىن، جەكە شەكاراسىن نىعايتۋعا ۇمتىلعانى ابزال. ادام بولىپ تۋىپ، ادام بولىپ قالىپتاسىپ، ادام بولىپ قالۋ ماڭىزدى.
پرانك - باسقا ادامدى الداپ، كۇتپەگەن جاعدايعا قالدىرىپ، ونىڭ ەموتسيالىق رەاكسياسىن ويىن-كۇلكىگە، كوڭىل كوتەرۋگە اينالدىرۋ. كەيبىر پرانكتەر زيانسىز بولۋى مۇمكىن. ءبىراق ادامنىڭ ار-نامىسىن قورلايتىن، قورقىتاتىن، پسيحيكاسىنا زيان كەلتىرەتىن نەمەسە زاڭ بۇزاتىن ارەكەتتەر پرانك ەمەس، پسيحولوگيالىق زورلىقتىڭ ءبىر تۇرىنە اينالادى.
بارلىق ادامدى ءبىر دياگنوزبەن سيپاتتاۋعا بولمايدى. دەگەنمەن الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى وزىنە «حايپ» جاساپ، تانىمال بولعىسى كەلەتىندەردىڭ ارەكەتتەردىڭ استارىندا سىرتقى مويىنداۋعا قاتتى تاۋەلدىلىك، ءوزىن تومەن باعالاۋى، «كورىنسەم بولدى» دەگەن قاجەتتىلىك، ەموتسيالىق تۇرعىدان وسپەۋ، يمپۋلسيۆتىلىك، شەكارا سەزىمىنىڭ السىزدىگى، تانىمال بولۋدى جەكە قۇندىلىقپەن شاتاستىرۋ سىندى بىرنەشە پسيحولوگيالىق فاكتور ءجيى كەزدەسەدى.
پسيحواناليز تۇرعىسىنان قاراعاندا، ادامنىڭ ىشكى «مەنى» جەتكىلىكتى قالىپتاسپاعاندا، ول ءوزىن سىرتقى اۋديتوريانىڭ باعاسى ارقىلى سەزىنۋگە تىرىسادى. لايك، قارالىم، پىكىر - ۋاقىتشا پسيحولوگيالىق «قۋاتقا» اينالادى. ءبىراق بۇل اسەر ۇزاققا سوزىلمايتىندىقتان، ادام بارعان سايىن شەكتەن شىعاتىن كونتەنت جاساۋعا ءماجبۇر بولادى.
ال ادامدار نەلىكتەن اقشا ءۇشىن پرانككە كەلىسەدى دەگەنشە كەلسەك، مۇندا ماسەلە تەك اقشادا ەمەس. كوپ جاعدايدا ادامنىڭ ساناسىندا «ەڭ باستىسى - كورىنۋ. قالاي كورىنگەنىم ماڭىزدى ەمەس» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسادى. اتىڭ شىقپاسا، جەر ورتە» دەگەن بار. بۇگىندە كەيبىر ادامدار ءۇشىن ۆيرۋستىق بەينە الەۋمەتتىك مارتەبەنىڭ ولشەمىنە اينالىپ بارادى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى فاكتور - الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ الگوريتمدەرى. ولار ەموتسياسى كۇشتى، شۋلى، جانجال تۋعىزاتىن كونتەنتتى كوبىرەك تاراتادى. سوندىقتان كەيبىر بلوگەرلەر اۋديتوريا نازارىن ساقتاۋ ءۇشىن بارعان سايىن ارانداتۋشى ارەكەتتەرگە كوشەدى. اقشا بەرسە شەشىنۋگە، وعاش ارەكەت جاساۋعا دايىن ادامدار ءوزىنىڭ ىشكى مەنى قالىپتاسپاعان، پسيحولوگيالىق قىسىمعا تەز كونگىش، ءوز پىكىرىن قورعاي المايدى، توپتىڭ ىقپالىنا بەرىلەدى، الەۋمەتتىك ماقۇلداۋعا تاۋەلدى جانە قارجىلىق قيىندىق. اسىرەسە، كوپشىلىك قاراپ تۇرعاندا ادامنىڭ سىن تۇرعىسىنان ويلاۋى ۋاقىتشا السىرەيدى. مۇنى الەۋمەتتىك پسيحولوگيادا كونفورميزم دەپ اتايدى.
ادەتتە، «كەلىنىڭىزگە قازىر تەلەفون شالىپ، ەت اسۋىن سۇراڭىز»، «جىگىتىڭىزدەن اقشا سۇراڭىز»، «وسى جەردە كيىم اۋىستىرساڭىز، سىيلىق بەرەمىز» دەگەن ۆيدەولاردى ءجيى كوزىمىز شالادى. پرانكەرلەرگە كوشەدەگى ادامدار نەگە بىردەن كەلىسىپ قالادى؟ مۇنداي جاعدايدا ادامدار كوبىنە ويلانباي ارەكەت ەتەدى. سەبەبى توسىن جاعدايدا مي اۆتوماتتى رەجيمگە كوشەدى، كامەرا الدىندا قوبالجيدى، سىيلىق الۋ موتيۆى ىسكە قوسىلادى، اينالاداعى ادامداردىڭ رەاكسياسى شەشىمگە اسەر ەتەدى. كەيىن ولاردىڭ كوپشىلىگى جاساعان ارەكەتىنە وكىنىپ جاتادى.
جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىلەردە ەرەكشە پرانك ۆيدەو كەڭىنەن تارالدى. وندا ادام ۇرلاۋ وپەراتسياسى كورسەتىلەدى. بۇل «ۇرلانعان» ادامدى وتە اۋىر پسيحولوگيالىق سالدارعا اكەلۋى مۇمكىن. ادام شىنايى قاۋىپ بار دەپ قابىلداعاندا ميدا سترەسس جۇيەسى ىسكە قوسىلادى، ادرەنالين بولىنەدى، جۇرەك قاعىسى جيىلەيدى، قان قىسىمى كوتەرىلەدى، ۇرەي كۇشەيەدى.
ەگەر ادامنىڭ بۇرىننان پسيحولوگيالىق جاراقاتى بولسا نەمەسە جۇرەك-قان تامىر اۋرۋلارى بولسا، مۇنداي جەڭىل «ءازىلدىڭ» سوڭى اۋىر اياقتالۋى مۇمكىن. كەيبىر ادامداردا كەيىن ۇزاق ۋاقىت مازاسىزدىق، قورقىنىش، پانيكالىق شابۋىل نەمەسە جاراقاتتان كەيىنگى سترەسس بەلگىلەرى قالىپتاسۋى ىقتيمال.
مۇنداي ارەكەتتەرگە مەملەكەتتىڭ ايىپپۇل سالۋى تولىق ناتيجە بەرمەيدى. ارينە، جازا ماڭىزدى. ءبىراق ماسەلە تەك زاڭمەن شەشىلمەيدى. ەگەر قوعامدا قارالىم، اقشا جانە تانىمالدىق مورالدىق قۇندىلىقتاردان جوعارى باعالانسا، مۇنداي كونتەنت سۇرانىسقا يە بولىپ قالا بەرەدى. سۇرانىس بولعان جەردە ۇسىنىس تا بولادى.
سوندىقتان ماسەلەنى تەك قۇقىق قورعاۋ ەمەس، وتباسى تاربيەسى، مەكتەپتەگى مەديا ساۋاتتىلىق جانە قوعامنىڭ مادەني تاڭداۋى ارقىلى شەشۋ قاجەت.
شەتەلدە قازىر پلاتفورمالار قاۋىپتى چەللەندجتەردى شەكتەيدى، جالعان اقپاراتتى ازايتادى، زورلىق پەن قورلاۋدى ناسيحاتتايتىن كونتەنتتى وشىرەدى، مونەتيزاتسيا ەرەجەلەرىن كۇشەيتىپ جاتىر. ءيا، دامىعان ەردەردە دە بۇل ماسەلە ءالى تولىق شەشىلگەن جوق، ءبىراق جاۋاپكەرشىلىك تالاپتارى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى.
قازىر ەڭ قىمبات رەسۋرس - ادامنىڭ نازارى. كەي ادامدار سول نازاردى «الۋ» ءۇشىن ءوز ابىرويىن، جەكە شەكاراسىن، ءتىپتى قاۋىپسىزدىگىن دە قۇربان ەتۋگە دايىن. ەگەر قوعام ادامنىڭ مادەنيەتىن، كاسىبيلىگىن، ەڭبەگىن ەمەس، تەك شۋلى ارەكەتىن ماراپاتتاي بەرسە، مۇنداي قۇبىلىستار كوبەيە بەرەدى.
قوعامنىڭ پسيحولوگيالىق ساۋلىعى تەك زاڭمەن ەمەس (ارينە زاڭنان قورقاتىندار ءوز جامان ارەكەتىن تىيادى)، سونىمەن قاتار قۇندىلىقتارمەن ولشەنەدى. ءبىز بالالار مەن جاستارعا «كەز كەلگەن جولمەن تانىمال بولۋ» ەمەس، «قۇندىلىق ارقىلى تانىلۋ» ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتۋىمىز كەرەك. ايتپەسە، «حايپ» ۋاقىتشا تابىس اكەلگەنىمەن، ول ادامنىڭ تۇلعالىق دامۋىن تەجەپ، قوعامداعى سەنىم مەن ءوزارا قۇرمەت مادەنيەتىن السىرەتەدى.
الميرا مۇراتحان قىزى، زاڭگەر:
زاڭ بلوگەرگە دە، ستريمەرگە دە ورتاق
- قازاقستان زاڭناماسىندا بلوگەرلەر ءۇشىن جەكە قۇقىقتىق مارتەبە كوزدەلمەگەن. سوندىقتان ولار دا باسقا ازاماتتار سياقتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسى مەن قىلمىستىق كودەكسىنىڭ تالاپتارىنا باعىنادى. ەگەر بلوگەر نەمەسە ستريمەر تىكەلەي ەفيردە قوعامدىق ورىنداردا بالاعات ءسوز ايتىپ، قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزسا، مۇنداي ارەكەتتەر ا ق ب ت ك-نىڭ 434-بابىنا سايكەس ۇساق بۇزاقىلىق رەتىندە باعالانىپ، ايىپپۇل نەمەسە اكىمشىلىك قاماققا اكەلۋى مۇمكىن. ال ارەكەت ادامنىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىن قورلاۋعا، قوعامدا ۇرەي تۋعىزۋعا نەمەسە وزگە دە اۋىر زارداپتارعا اكەپ سوقسا، ناقتى جاعدايعا بايلانىستى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك تە تۋىنداۋى ىقتيمال.
قوعامدىق ورىنداردا ۇيىمداستىرىلاتىن پرانكتارعا دا وسىنداي قاعيدا قولدانىلادى. پرانكتىڭ وزىنە زاڭمەن تىيىم سالىنباعان. ءبىراق ەگەر ول قوعامدىق ءتارتىپتى ورەسكەل بۇزسا، ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرسە، دۇربەلەڭ تۋعىزسا نەمەسە ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن بۇزسا، ۇيىمداستىرۋشى زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرەدى.
ءسوز بوستاندىعى - كونستيتۋتسيامەن قورعالاتىن قۇقىق. ءبىراق ول باسقا ادامداردىڭ قۇقىعىن بۇزۋعا، قوعامدىق تارتىپكە نۇقسان كەلتىرۋگە نەمەسە زاڭعا قايشى ارەكەتتەر جاساۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.
مەنىڭ ويىمشا، قولدانىستاعى قۇقىقتىق نورمالار جالپى العاندا جەتكىلىكتى. ماسەلە زاڭنىڭ جوقتىعىندا ەمەس، ونى ءتيىمدى قولدانۋدا. كەيىنگى ۋاقىتتا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى قۇقىق بۇزۋعا بەلسەندى ارەكەت ەتىپ جاتىر. بۇل بلوگەرلەر ءۇشىن دە ماڭىزدى بەلگى: كوپ قارالىم، تىكەلەي ەفير نەمەسە كونتەنت جاساۋ ماقساتى زاڭ تالاپتارىن ساقتاماۋعا نەگىز بولا المايدى.
قازىر قوعامنىڭ دا، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ دا بۇل ماسەلەگە كوزقاراسى ايتارلىقتاي وزگەردى. بۇرىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى كوپتەگەن ارەكەت «ءازىل»، «حايپ» نەمەسە «كونتەنت جاساۋ ءتاسىلى» رەتىندە قابىلدانسا، قازىر ولاردىڭ قۇقىقتىق سالدارىنا كوبىرەك نازار اۋدارىلۋدا.
سوڭعى رەزونانستىق ىستەردەن كەيىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى جۇيەلى تۇردە انىقتاپ، ولارعا قۇقىقتىق باعا بەرە باستادى. بلوگەرلەر مەن ستريمەرلەردىڭ قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزۋى، بالاعات ءسوز قولدانۋى، قاۋىپتى پرانكتار ۇيىمداستىرۋى نەمەسە ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن بۇزۋى بويىنشا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تاجىريبەسى بەلسەندى قالىپتاسىپ كەلەدى.
قوعامنىڭ دا تالابى وزگەردى. ەگەر بۇرىن مۇنداي كونتەنت كوڭىل كوتەرۋ رەتىندە قابىلدانسا، بۇگىندە ازاماتتار قوعامدىق قاۋىپسىزدىككە، بالالاردىڭ تاربيەسىنە جانە الەۋمەتتىك جەلىدەگى جاۋاپكەرشىلىككە كوبىرەك ءمان بەرەدى. بۇل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ دا ۇستانىمىنا اسەر ەتۋدە.
قازىرگى تەندەنتسيانىڭ باستى ەرەكشەلىگى - زاڭنىڭ بارلىق ادامعا بىردەي قولدانىلۋى. كوپ وقىرمان، ميلليونداعان قارالىم نەمەسە تانىمالدىلىق ەشكىمگە ارتىقشىلىق بەرمەيدى. ەگەر كونتەنت زاڭ تالاپتارىن بۇزسا، اۆتور باسقا ازاماتتار سياقتى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. بۇل - قۇقىق ۇستەمدىگى قاعيداتىنىڭ ماڭىزدى كورىنىسى.
P. S.
الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى اگرەسسيۆتى حايپ-كونتەنت پەن بەيپىل سوزدەردىڭ تارالۋى جەكەلەگەن بلوگەرلەردىڭ تارتىپسىزدىگى ەمەس، پلاتفورما الگوريتمدەرى، اۋديتوريا سۇرانىسى مەن جارناما كاپيتالى توعىسقان جۇيەلى قۇبىلىس. وسىعان بايلانىستى ماسەلەنى جالعىز مەملەكەتتىك تىيىمدار نەمەسە پوليتسيانىڭ اكىمشىلىك جازالاۋى ارقىلى تۇبەگەيلى شەشۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن حالىقارالىق تاجىريبە دە، ىشكى ساراپتاما دا ايقىن كورسەتىپ وتىر. قۇقىقتىق رەتتەۋمەن قاتار، دەسترۋكتيۆتى كونتەنتتى مونەتيزاتسيادان اجىراتۋ، بيزنەستىڭ جارنامالىق جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ جانە قوعامنىڭ سيفرلىق ساۋاتتىلىعىن كوتەرۋ بۇل باعىتتاعى نەگىزگى پارمەندى تەتىكتەرگە اينالماق. اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ ساۋلىعى مەن قوعامدىق مورالدىڭ ساقتالۋى ءدال وسى ينستيتۋتسيونالدىق جانە ەكونوميكالىق تەتىكتەردىڭ ءوزارا تەڭگەرىمدى جۇمىس ىستەۋىنە تىكەلەي بايلانىستى.