مۋزەيدىڭ ماقساتى قانداي؟
«Disgusting Food Museum» مۇراجايىن العاش رەت 2018 -جىلى شۆەتسيانىڭ مالميە قالاسىندا اندرەاس ارەنس پەن دوكتور سامۋەل ۋەست بىرلەسىپ قۇرعان. ال بەرليندەگى كورمە 2021 -جىلى وسى جوبانىڭ ليتسەنزيالىق نۇسقاسى رەتىندە اشىلعانىن بىلدىك. بۇگىندە ەكسپوزيتسيادا الەمنىڭ ءارتۇرلى ەلىنەن جينالعان شامامەن 100 تاعام ۇسىنىلعان.
مۋزەي وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا، ەكسپوناتتاردى ىرىكتەۋ بارىسىندا ەشبىر ەلدى نەمەسە مادەنيەتتى كەمسىتۋ ماقساتى كوزدەلمەيدى. نەگىزگى يدەيا - «جيىركەنىش» ۇعىمىنىڭ سۋبەكتيۆتى ەكەنىن كورسەتۋ. وسى قاعيدا تۇرعىسىنان قىمىز ەكسپوزيتسياعا ەنگىزىلگەن.
- بۇل - ءداستۇرلى سۋسىن. الايدا باتىس جانە سولتۇستىك ەۋروپا اۋديتورياسى ءۇشىن ول ءالى دە بەيتانىس ءونىم رەتىندە قابىلدانادى. ەكسپوزيتسيا تەك وزگە ەلدەردىڭ تاعامدارىن ەمەس، سونىمەن قاتار شۆەد جانە سولتۇستىك ەۋروپالىق ونىمدەردى دە قامتيدى. ماسەلەن، سيۋرستريەممينگ، تۇزدى لاكريتسا، حاۋكارل سياقتى تاعامدار جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن ۇيرەنشىكتى بولعانىمەن، شەتەلدىك قوناقتار اراسىندا ءارتۇرلى رەاكسيا تۋدىرادى، - دەلىنگەن مۋزەيدىڭ Kazinform ساۋالىنا بەرگەن جاۋابىندا.
قىمىز مالميە مەن بەرليندەگى ەكسپوزيتسيادا دا ۇسىنىلعانىمەن، دەگۋستاتسيا باعدارلاماسى تۇراقتى ەمەس. قازىرگى ۋاقىتتا مالميەدە جەتكىزىلىم ماسەلەسىنە بايلانىستى قىمىز بەرىلمەيدى. ال بەرليندە ول كەم دەگەندە ءبىر رەت دەگۋستاتسياعا ۇسىنىلىپ، كەلۋشىلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعان.
سونداي-اق مۋزەي ورتالىق ازيا ونىمدەرىن كەڭىرەك تانىستىرۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزگەنىمەن، ولار مىندەتتى تۇردە كورمە تۇجىرىمداماسىنا ساي كەلىپ، مادەني تۇرعىدان دۇرىس ۇسىنىلۋى تيىستىگىن اتاپ ءوتتى.
- بەرليندەگى مۋزەي فرانشيزا اياسىندا جۇمىس ىستەيدى، ال ەكسپوزيتسيا مازمۇنىنا قاتىستى تۇپكىلىكتى شەشىمدى جوبانىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار قابىلدايدى. باستى ماقسات - توسىن كورىنەتىن تاعامدار ارقىلى ەۋروپالىق اۋديتوريانىڭ تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتۋ، - دەلىنگەن اقپاراتتا.
مۋزەي وكىلدەرىنىڭ پىكىرىنشە، ءبىر ادامعا وعاش كورىنگەن تاعام كەلەسى ادام ءۇشىن قالىپتى ءارى سۇيىكتى اس بولۋى مۇمكىن. وسىنى ءتۇسىنۋ - مادەني ايىرماشىلىقتارعا قۇرمەتپەن قاراۋدىڭ نەگىزگى كىلتى.
قىمىزدى العاش زەرتتەگەن كىم؟
ەندىگى كەزەكتە قىمىزدى عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋ تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك. ونىڭ تامىرى XIX عاسىردان باستاۋ الادى. بۇل باعىتتاعى العاشقى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى - قازاق دارىگەرى امىرە ايتباقين.
تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ول 1892-1893 -جىلدارى توم يمپەراتور ۋنيۆەرسيتەتىندە پروفەسسور ا. سۋداكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «يزمەنەنيە كۋمىسا پري ستەريليزاتسي ي سوستاۆ ستەريليزوۆاننوگو كۋمىسا» اتتى عىلىمي جۇمىس جۇرگىزگەن. 1896 -جىلى وسى ەڭبەگىن قورعاپ، قىمىزدىڭ ەمدىك قاسيەتتەرىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەۋگە تالپىنىس جاساعان.
- مۇراعات قۇجاتتارىندا «امىرە ايتباقين - توم يمپەراتور ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى، تۇڭعىش ديپلومدى قازاق دارىگەرى» دەپ كورسەتىلگەن، - دەلىنەدى دەرەكتەردە.
زەرتتەۋ بارىسىندا ول قىمىزدىڭ قۇرامىن، دايىندالۋ ەرەكشەلىكتەرىن جانە ونى ساقتاۋ تاسىلدەرىن تەرەڭ قاراستىرعان. عالىم ماركو پولو جازبالارىنا دەيىنگى تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، قىمىزدىڭ ەجەلگى داۋىردەن-اق كەڭ تارالعانىن اتاپ وتكەن.
ءايتباقيننىڭ ەڭبەگى تەك تەوريالىق زەرتتەۋمەن شەكتەلمەيدى، تاجىريبەلىك مەديتسينامەن دە تىعىز بايلانىستى. ول ەلگە ورالعاننان كەيىن قارقارالى ۋەزىندە ۇزاق جىل دارىگەرلىك قىزمەت اتقارىپ، قىمىزبەن ەمدەۋ تاجىريبەسىن كەڭىنەن ناسيحاتتاعان.
- بۇل - «قازاق قىمىزىنىڭ پاتەنتىن كىم يەلەندى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ. قىمىزدىڭ حيميالىق قۇرامىن زەرتتەپ، ەڭبەگىن 1896 -جىلى جاريالاعان - امىرە ايتباقين. سوندىقتان بۇل ءونىمدى باسقا ەلدەرگە تەلۋدىڭ نەگىزى جوق، - دەدى قاراعاندى وبلىسى قارقارالى اۋداندىق مۇراعاتىنىڭ باسشىسى ماناربەك كارىم.
سۋسىننىڭ ەمدىك قاسيەتى
قىمىزدىڭ دەنساۋلىققا اسەرى قازىرگى عىلىمي ورتادا دا كەڭىنەن زەرتتەلىپ كەلەدى. اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنە (قازۇ م ۋ) قاراستى اكادەميك ت. شارمانوۆ اتىنداعى نۋتريتسيولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور مايگۇل سەيدوللا قىزى ءونىمنىڭ جەڭىل سىڭەتىن، قۇرامى جاعىنان تەڭگەرىمدى تاعام ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
- قىمىز قۇرامىندا ماي از، ال جەڭىل قورىتىلاتىن اقۋىز- البۋميندەر كوپ. تابيعي قانت مولشەرىنىڭ جوعارى بولۋى ونىڭ ءدامىن ءسال ءتاتتى ەتەدى. قۇرامىنداعى س دارۋمەنى سيىر سۇتىمەن سالىستىرعاندا ون ەسە كوپ. وسى ەرەكشەلىكتەر ونى ديەتالىق ءونىم رەتىندە باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، - دەدى پروفەسسور.
وسىلايشا، مامان قىمىزدىڭ اعزاعا جالپى اسەرىنە دە نازار اۋدارادى. سەبەبى قىمىز نۋتريتسيولوگيادا فۋنكتسيونالدىق ءونىم رەتىندە قاراستىرىلادى. ول اس قورىتۋ جۇيەسىن جاقسارتىپ، اعزانى قۋاتتاندىرۋعا ىقپال ەتەدى.
- قىمىزدىڭ استى قورىتۋ قاسيەتىنە كەلگەندە، ونى كاتاليزاتورمەن سالىستىرۋعا بولادى. سوندىقتان ارتىق سالماقتىڭ، سەمىزدىكتىڭ الدىن الۋدا جانە ەمدەۋدە كەڭىنەن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، - دەدى سپيكەر.
سونىمەن قاتار قىمىزدىڭ جۇيكە جۇيەسىنە اسەرى ەرەكشە. ونىڭ قۇرامىنداعى ۆ توبى دارۋمەندەرى مەن از مولشەردەگى ەتانول اعزانى تىنىشتاندىرىپ، ادامنىڭ جالپى قالپىنا كەلۋىنە ىقپال ەتەدى. سوزىلمالى اۋرۋلار كەزىندە دە ونىڭ پايدالى تۇستارى ءجيى ايتىلادى. يممۋنيتەت تومەندەگەن جاعدايدا دا قىمىزدىڭ ورنى بولەك.
مامان ءونىمدى تۇتىنۋداعى ەرەكشەلىكتەرگە توقتالادى. اسىرەسە اشىتۋ ۋاقىتىنا قاراي ونىڭ قاسيەتى وزگەرەتىنىن ايتادى.
- 3-5 كۇندىك قىمىزدىڭ قىشقىلدىعى جوعارى بولادى، سوندىقتان ونى اسقازان- ىشەك جولدارى بەيىمدەلگەن ادامدار عانا تۇتىنا الادى. قىمىز اشىعان سايىن قۇرامىنداعى ەتانول مولشەرى دە ارتادى. سول سەبەپتى مۇنداي تۇرلەرى بالالارعا بەرىلمەيدى، سەبەبى ول جۇيكە جۇيەسىنە اسەر ەتىپ، ۇيقى شاقىرۋى مۇمكىن. كۇشتى قىمىز كوبىنە اۋىر جۇمىستان كەيىن نەمەسە اس قورىتۋدى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن پايدالانىلادى، - دەيدى ول.
دەگەنمەن عالىم قىمىزدىڭ بارىنە بىردەي سايكەس كەلە بەرمەيتىنىن دە ەسكەرتەدى. كەيبىر جاعدايلاردا ونى قولدانۋعا شەكتەۋ قويىلادى. ولاردىڭ قاتارىندا تۋبەركۋلەز، پسيحيكالىق اۋرۋلار، گاستريت، اسقازان مەن ون ەكى ەلى ىشەكتىڭ ويىق جاراسىنىڭ اسقىنۋى، سونداي- اق لاكتوزاعا توزبەۋشىلىك جانە ىشەك ينفەكتسيالارى سياقتى جاعدايلار بار.
ۇلتتىق ءونىمنىڭ ەكسپورتى: جاڭا نارىققا جول
ۇلتتىق سۋسىننىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى دە سوڭعى جىلدارى ايتارلىقتاي ارتىپ كەلەدى. ەلىمىزدە ءداستۇرلى ونىمدەردى حالىقارالىق نارىققا شىعارۋ جۇمىستارى كەزەڭ- كەزەڭىمەن دامىپ، جۇيەلى سيپات الىپ وتىر.
QazTrade باعالاۋىنشا، ءتيىستى قولداۋ تەتىكتەرى تولىق ىسكە قوسىلعان جاعدايدا، 2028 -جىلعا قاراي قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى 50-80 ميلليون ا ق ش دوللارىنا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە نەگىزگى ەكسپورتتىق نارىقتار رەتىندە رەسەي مەن قىتاي اتالادى. اتالعان ەلدەردە 2 ميلليوننان استام قازاق دياسپوراسىنىڭ بولۋى ءداستۇرلى ونىمدەرگە تۇراقتى سۇرانىستىڭ قالىپتاسۋىنا دا ىقپال ەتىپ وتىر.
الايدا ەكسپورتتى كەڭەيتۋدەگى باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى - ءونىمنىڭ ساقتالۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ ماسەلەسى. رەسەي نارىعىندا قىمىزعا دەگەن قىزىعۋشىلىق جوعارى بولعانىمەن، ونىڭ 3-5 كۇندىك قىسقا ساقتاۋ مەرزىمى لوگيستيكالىق تۇرعىدان ءبىرقاتار شەكتەۋ تۋدىرادى. وسىعان بايلانىستى وندىرۋشىلەر تەحنولوگيالىق شەشىمدەرگە كوبىرەك نازار اۋدارىپ وتىر. سەبەبى پاستەريزاتسيا ارقىلى ساقتاۋ مەرزىمىن 30 كۇنگە دەيىن ۇزارتۋ جانە ليوفيليزاتسيا ادىسىمەن قىمىزدى ۇنتاق تۇرىندە شىعارۋ باعىتتارى دامىپ كەلەدى.
تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋمەن قاتار، سالانى عىلىمي تۇرعىدا دامىتۋ جۇمىستارى قاتار جۇرگىزىلەدى. اقتوبە وبلىسىندا «قازاق جىلقى شارۋاشىلىعى جانە جەم-ءشوپ ءوندىرىسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلىپ، ول ءداستۇرلى جىلقى شارۋاشىلىعىن زاماناۋي بيوتەحنولوگيالارمەن ۇشتاستىرۋدى ماقسات ەتەدى. باستاما مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى فورۋمىندا كوتەرىلگەن باستامالارىمەن ۇندەس.
جاڭا كەشەن اياسىندا ماماندار ISO ،Codex جانە HACCP حالىقارالىق ستاندارتتارىنا ساي جىلقى ەتى مەن قىمىز ءوندىرىسىنىڭ تولىق تەحنولوگيالىق تىزبەكتەرىن ازىرلەۋمەن اينالىسادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ونىمدەردى حالىقارالىق دەڭگەيدە سەرتيفيكاتتاپ، ەكسپورتتىق نارىقتارعا ەركىن شىعۋعا جول اشادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان ەۋروپالىق وداق، بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى جانە قىتايمەن ۆەتەرينارلىق سەرتيفيكاتتاردى ءوزارا كەلىسۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. سونىمەن قاتار جاپونيا نارىعىنا شىعۋ مۇمكىندىگى دە قاراستىرىلادى.
- ونىمدەردى حالىقارالىق ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق ستاندارتتار بويىنشا سەرتيفيكاتتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل بولاشاقتا قازاقستان ونىمدەرىنىڭ ەو مەن تاياۋ شىعىس نارىعىنا شىعۋىنا جول اشادى، - دەلىنگەن ۆەدومستۆو حابارلاماسىندا.
قورىتىندىلاي ايتقاندا، قىمىز - تەك ۇلتتىق سۋسىن ەمەس، عىلىم مەن مەديتسينادا زەرتتەلىپ جاتقان كوپقىرلى ءونىم. ول ءبىر جاعىنان الەمدىك مۋزەيلەردە مادەني ەرەكشەلىك رەتىندە ۇسىنىلسا، ەكىنشى جاعىنان ەمدىك قاسيەتى عىلىمي تۇرعىدا ءالى دالەلدەنىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە ەكسپورتتىق الەۋەتى ارتىپ، حالىقارالىق نارىققا شىعۋ مۇمكىندىگى كەڭەيىپ وتىر.
اۆتور
ءمولدىر سنادين