كوپشىلىك اسىل تۇلپارلاردىڭ تەكەمۇيىزىنە تاڭىرقاپ قاراعانىمەن، ونىڭ قانداي قۇپيالارعا جەتەلەيتىنىن، قانداي ۇلى تانىمنىڭ كىلتى ەكەنىن تەرەڭ پايىمداي بەرمەيدى. ونىڭ استارىندا كونە دۇنيەتانىم مەن ءبىز ۇمىتقان تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن تەرەڭ ءمان جاتقانىن ەسكەرمەگەندىكتەن، تەك سىرتقى اشەكەي رەتىندە قابىلداپ، كوزىن سۇلۋلىققا قاندىرىپ، سانا ساۋلەسى سايابىرسيدى.
ق ح ر، نيڭشيا دۇڭگەن اۆتونوميالى ولكەسىنىڭ ورتالىعى ينچۋان قالاسىنىڭ كەرەيان اۋدانىنداعى، كەرەيان تاۋلارىنىڭ شىعىس ەتەگىندەگى جارتاسقا سالىنعان 3000~10000 جىل بۇرىنعى قيساپسىز سۋرەتتىڭ ىشىندەگى بىرنەشە سۋرەت ءبىزدىڭ نازارىمىزدى قاتتى اۋداردى.
ونىڭ ءبىرى بوگدە عالامشارلىقتاردىڭ بەينەسىنىڭ سالىنۋى ەدى. ەندى ءبىر سۋرەتتە ءبىزدىڭ ەرتەگىلەردە «ۇشپاق» دەلىنگەن ەجەلگى ۇشۋ قۇرالى كورسەتىلگەن.
ءبىز ۇشۋ قۇرالىنىڭ تەحنولوگيالىق ورەسىنىڭ بارىنشا قاراپايىم بولعانىنا كوز جۇگىرتىپ، بۇگىنگى ۋاقىتتا ۇشپالى تالەنكەمەن جۇرەتىن بوگدە عالامشارلىقتاردىڭ سول زامانداعى تەحنولوگيالىق ورەسىنىڭ ءبىرشاما قاراپايىر بولعانىنا كوز جەتكىزەمىز. ولار ادامزات وركەنيەتىمەن قاتار دامىپ، بۇگىنگى كەلەمەلىنە كەلگەن وركەنيەتتەرىن تۋدىردى.
ولاردىڭ وسى ۇشپاقتارىنىڭ ءبىزدىڭ بەرەلدەگى تەكەمۇيىزدى تۇلپاردىڭ وسىنداي مۇيىزگە، ەرىنىڭ ءۇش قاتار تارالعىعا يە بولۋىنىڭ، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن سايگۇلىكتەرىمىزدىڭ قۇيرىعىنىڭ تۇيىلۋىنە دەيىن اسەر ەتكەنىن ءبىز مۇقيات تالقىلايمىز. وسى جارتاس سۋرەتتەرى سالىنعان جەر كوشپەندىلەردىڭ ۇلى دالاسىنىڭ وڭتۇستىك بۇيىرىندەگى ءبىر سىلەم بولاتىن.
ءبىز جارتاس بەتىندەگى ۇشاق بەينەسىن قالپىنا كەلتىرىپ قاراساق، وقىرمانعا ونىڭ سيپاتى مەن ءار بولەگىنىڭ قىزمەتتەرى ءتىپتى تۇسىنىكتى بولا تۇسەدى. ءبىزدىڭ قازاقتىڭ «ۇشپاق» نەمەسە «ۇشپالى كىلەم» دەپ اتالاتىن ەرتەگىسىندە جۇرەگى تازا بالا بازارعا كىلەم الۋعا بارعاندا، ساتۋشى ونىڭ جۇرەگىنىڭ تازالىعىن بىردەن تانىپ، وعان ەسكىلەۋ كورىنگەن كىلەمدى «ۇشپالى كىلەم» دەپ اتاپ وعان ساتادى.
بالا وسى كىلەمگە وتىرىپ اسقار تاۋلاردان ۇشىپ ءوتىپ، ەلدەردى، قالالاردى كورىپ، تانىسىپ، ءبىلىمپاز ادام بولىپ شىعادى.
شىن مانىندە، كىلەمگە وتىرىپ ۇشۋ مۇمكىن ەمەس. ول اۋەدە تەپە- تەڭدىكتى ساقتاي المايدى، وعان تەحنولوگيا قوسسا دا. كىلەم ادامداردىڭ استىنا جايىلىپ، وتىرۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىندىقتان، ەسكى كۇننىڭ ادامدارى اسپاندا ۇشقان ەجەلگى ۇشپاقتاعى ادامنىڭ ءمىزباقپاي تىنىش وتىرىپ كەتىپ بارا جاتقانىنا قاراپ، ونىڭ بالاماسىنا جىلقى، تۇيە سياقتى جانۋاردى ەمەس، تىنىش وتىراتىن كىلەمدى پايدالانعان.
ونىڭ ۇستىنە، ۇشاقتا وتىرعان ادامنىڭ ورىندىعى، اينالاسى، ءتىپتى ۇشاقتىڭ سىرتى كىلەممەن قاپتالعان بولۋى ابدەن مۇمكىن. بۇدان تىس، ۇشپالى تالەنكەنىڭ بارىنشا دوڭگەلەك، تەگىس بولعانى سەكىلدى، ەجەلگى ۇشپاق سوپاق بولعانىمەن، تارەلكە سياقتى بارىنشا تەگىس بولعانىنان بولار؟ !
كەرەيان جارتاسىنداعى بوگدە عالامشارلىقتاردىڭ ۇشپاعىنىڭ بەينەسى ءبىزدىڭ اۋزىمىزدا «الاكۇلىك» دەپ ايتىلاتىن قىزىلشۇبار، سارىشۇبار، قۇلاشۇبار بولىپ كەلەتىن ميا باسىندا ۇنەمى قوناقتاپ وتىراتىن قوڭىزعا ەلىكتەلىپ جاسالعان. ەجەلگى ۇشپاقتىڭ قۇرىلمىندا الاكۇلىكتىڭ الدىڭعى ەكى ۇزىن مۇرتى، التى اياعى، قۇيرىعىنداعى قۇرساقتىڭ سوڭعى ۇشكىلى مەن ۇشكىلدىڭ ەكى جاعىنداعى قۇرساق ءوسىندىسى تولىقتاي قامتىلعان.
الاكۇلىكتىڭ عىلىمي اتاۋىنىڭ لاتىن تىلىندەگى تاڭبالانۋى - Lytta vesicatoria. ونىڭ تۇمسىعىنان العا شىعىپ، تاۋتەكە مۇيىزدەنىپ ارتقا قايىرىلعان ۇزىن، قايقى مۇرتى انتەننا قىزمەتىن اتقارىپ اۋا اعىنى مەن جەلدىڭ كۇشىن، باعىتىن سەزە الادى. وسى انتەنناسىنا ساي، ول تەپە-تەڭدىكتى ساقتاپ تەگىس ۇشادى. قيسايا قالسا، بىردەڭەگە ۇرىنا جازداسا انتەنناسى تۇيسىگىنە سوققى جاساپ، ونى تەز ارادا تەپە-تەڭدىككە كەلۋگە يتەرمەلەيدى.
اۆتوموبيلدىڭ ارتىنداعى كەدەرگى انىقتاۋ قۇرالى ەسەبىندەگى «پاركترونيك» سياقتى ۇشىپ كەلە جاتقانىندا بۇل سەزىمتال مۇرتتار بۇتاقتار، جارتاستار سەكىلدى كولدەنەڭ بوگەتتەرگە جاقىنداعاندا سەزىك بەرىپ، وعان سوعىلۋدان ساقتايدى. بۇل مۇرتتاردىڭ ءيىس سەزۋ قاسيەتى بار بولىپ، ءتۇرلى قورەگىن ىزدەۋدە، ءوزى سەكىلدى الاكۇلىكتەردى انتەننا ارقىلى بايلانىسىپ، تەز تابۋعا كومەك بەرەدى.
الاكۇلىكتىڭ سىرتقى ءپىشىنى مەن سىرتقى مۇشەلەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋ ەرەكشەلىگىن تەحنيكادا قولدانىپ جاساعان ەجەلگى ۇشپاقتىڭ تۇمسىعىندا تەكەمۇيىزدەنگەن وسىنداي ەكى مۇرتتى تۇتىكتىڭ بولۋى تۋرا الاكۇلىكتىڭ مۇرتىنىڭ قىزمەتى سياقتى، ونىڭ ۇشپاقتىڭ اۋا جىلدامدىعىن ولشەپ، جەل قارقىنى كۇشەيسە اقىرىنداپ، جەل قارقىنى باياۋ بولسا تەزدەي الۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازىرگى ۇشاقتا اۋا اعىنىنىڭ رەتسىز قوزعالىسىن ولشەيتىن سەزگىش قۇرال بار.
قازىرگى ۇشاقتىڭ تۇمسىعىنداعى اۋارايى مەن جەر بەدەرىن، اۋە كەمەلەرىن انىقتايتىن رادار، ارنايى ۇشاقتاردا عانا بولاتىن جەر بەدەرىن كارتاعا تۇسىرەتىن نەمەسە اسپانداعى اۋا قاباتىن زەرتتەيتىن ليدار، باسقا دا ۇشاقتىڭ اينالاسىنداعى اۋانىڭ تەمپەراتۋراسىن، قىسىمىن، تىعىزدىعىن جانە باسقا كورسەتكىشتەرىن ولشەيتىن داتچيكتەر سياقتى ەجەلگى ۇشپاقتا وسىنداي راداردىڭ، داتچيكتەردىڭ قىزمەتىن ەكى مۇرتشا قۇرىلىم اتقارىپ، كەدەرگىلەردەن حابار بەرىپ قانا قويماي، ۇشپاقتىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋعا دا ۇلكەن كومەگى بولعان. سونىمەن بىرگە، الدىڭعى ەكى تۇتىك اۋا اعىنىن باسقارىپ قانا قويماي، اۋا جيناۋعا دا ارنالعان بولۋى ىقتيمال. وسى انتەننا ارقىلى باسقا ۇشپاقتارمەن بايلانىس جاساۋعا دا سەپتىگى تيەرى انىق.
الاكۇلىكتىڭ قۇيرىعىنداعى قۇرساقتىڭ سوڭعى ۇشكىلى مەن وسى ۇشكىلدىڭ ەكى جاعىنداعى قۇرساق وسىندىسىنە كەلسەك، قۇرساقتىڭ سوڭعى ۇشكىلى ونىڭ جۇمىرتقالاۋى مەن قۇرساقتىڭ قوزعالۋىنا ازىرلىك جاسايدى. ونىڭ ەكى بۇيىرىندەگى قۇرساقتان شىققان ءوسىندى اۆتوموبيلدىڭ ارتىنداعى كەدەرگىنى انىقتايتىن پاركترونيك ەسەبىندە ارت جاقتاعى جاناسۋلاردى سەزەدى، اۋا قوزعالىسىنداعى ءدىرىلدى قابىلداپ، دەنەنىڭ قالپىن باقىلاپ، جۇپتاسۋ كەزىندە سەرىگىن سەزىنۋىندە سەزىم كوپىرى دە بولادى.
سول سەكىلدى ەجەلگى ۇشپاقتىڭ تۇبىندەگى ىشتەن جاناتىن ءۇش قوزعالتقىش ساپتاماسىنىڭ ورتاڭعىسى ۇشپاقتى يتەرۋ قىزمەتىن اتقارسا، ەكى بۇيىرىندەگى قوزعالتقىش ساپتاماسى ۇشۋ باعىتىن وزگەرتۋگە، بۇرىلۋعا، تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا، ۇشپاقتىڭ جوعارى-تومەن كوتەرىلۋى مەن كەرى اينالۋىنا كۇش بەرەدى. قازىرگى ۇشاقتارعا كەلسەك، McDonnell Douglas DC-10 ،Lockheed L-1011 TriStar دەگەن ۇشاقتاردا ءۇش رەاكتيۆتى قوزعالتقىش بار. ەكەۋى قاناتتا، بىرەۋى قۇيرىق بولىگىندە. ءۇش قوزعالتقىش بولۋى جاعىنان كونە ۇشپاققا ۇقساپ قالادى. دەگەنمەن، قازىرگى ۇشاقتاردىڭ كوبى ەكى رەاكتيۆتى قوزعالتقىشقا يە.
الاكۇلىكتىڭ وڭ-سولىندا ۇشتەن ورنالاسقان التى اياعىنىڭ الدىڭعى ەكەۋى ۇشىپ كەلىپ قونعاندا جەرگە تىرەۋ بولىپ، ۇشۋ الدىندا دەنەسىن تۇراقتاندىرادى. ورتاڭعى ەكى اياعى نەگىزگى سالماقتى ۇستاپ، جەرگە تيگەندە تەپە-تەڭدىگىن ساقتايدى. ارتقى ەكى اياعى دەنەسىن العا يتەرۋگە، قونعاندا دەنەنى جەڭىلدەتۋگە، دەنەنىڭ وڭ-سولىن تەڭشەۋگە كومەكتەسەدى.
ەجەلگى ۇشپاقتىڭ بيونيكالىق ۇلگىسى الاكۇلىك بولعاندىقتان، ۇشپاقتا تۋرا وسىنداي ءۇش اياقتىڭ ءتۇبى بىرىگىپ، ودان كەيىن باسى اشالانعان. الدىڭعى ەكەۋى جەرگە قونعاندا تىرەك بولىپ، ۇشاردا ۇشپاقتى تۇراقتاندىرسا، ورتاڭعى ەكەۋى ۇشپاقتىڭ سالماعىن ۇستاپ تۇرىپ، جەرگە تيگەن كەزدەگى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاپ، سوڭعى ەكى اياعى ۇشپاقتى ۇشاردا العا يتەرىپ، قونعاندا ورنىقتىلىقتى ارتتىرىپ، باعىتىن وڭاۋعا دا جاردەم بەرەدى. دەسەدە، ۇشپاق ۇشىپ بارا جاتقاندا ءۇش اياق تىزەسىنەن ارتقا قاراي قايىرىلىپ، ۇشقاندا اۋا اعىنىنىڭ بوگەنىنە ۇشىرامايدى.
تەكەمۇيىزدى تۇلپارلار
وسىدان 2400 جىل بۇرىنعى بەرەل قورىمىنان تابىلعان تۇلپارلار بار. تۇلپارلاردىڭ باستارىنا تاۋتەكە ءمۇيىزى سياقتى اعاشتان جاسالعان اشەكەي كيگىزىلگەن. ەر-تۇرمان سياقتى ات ابزەلدەرى دە جاقسى ساقتالعان. ءبىز تۇلپاردىڭ ەرىنىڭ تارالعىسىنىڭ ءۇش قاتار بولىپ تۇسكەنىنە كوڭىل بولدىك.
الاكۇلىكتىڭ سىرت بەينەسى مەن سىرتقى مۇشەلەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋ تارتىبىنە نەگىزدەلىپ جاساعان ەجەلگى ۇشپاقىڭ وڭىندا ءۇش، سولىندا ءۇش اياقتان بولعانى سەكىلدى بەرەل تۇلپارىنىڭ وڭىندا ءۇش تارالعى، سولىندا ءۇش تارالعى بولىپ، ۇشەۋىنىڭ ءتۇبى توقىمعا كەلىپ بىرىگەدى. بۇل تۋرا ەجەلگى ۇشپاقىڭ ءۇش اياعىنىڭ دا ءتۇبىرىنىڭ بىرىگىپ تۇراتىنى سەكىلدى.
ەڭ باستىسى، بەرەل تۇلپارىنىڭ تەكەمۇيىزى ەجەلگى ۇشپاقىڭ قايقى مۇرت سەكىلدى انتەنناسىنىڭ اۋماعان ءوزى.
ۇشپاق الاكۇلىككە ەلىكتەپ جاسالدى دەدىك. الاكۇلىك نەگە الاكۇلىك اتالدى؟
الاكۇلىكتىڭ سارى شۇبار، قىزىل شۇبار، قۇلا شۇبار بولىپ كەلۋى ونىڭ اتاۋىنداعى «الا» سوزىنە ساي بولسا، «كۇلىك» ءسوزى - وسى الا بولىپ تۇرعان قاناتىنىڭ جەكە دارا اتاۋى. كويلەك دەگەن ماعىنا بەرەتىن كۇلىك، كوبەلەك سوزدەرى سول قاناتقا بايلانىستى. ەندەشە، الا كويلەكتى، الا قاناتتى جاندىك سول ءۇشىن الاكۇلىك اتانعان. ال، الاكۇلىكتىڭ ءپىشىنى مەن سىرتقى مۇشەلەرىنىڭ قىزمەتىنە وراي جاسالعان ەجەلگى ۇشپاقتىڭ تاريح توزاڭىنا كومىلگەن اتاۋىنىڭ «كۇلىك» ەكەنىن ءبىز وسى ارادا ارشىپ الامىز.
وسى «كۇلىك» دەپ اتالعان تەكەمۇيىزدەنگەن انتەنناسى بار بايىرعى ۇشۋ قۇرالىنا تەكەمۇيىزدەنىپ ۇقساتىلىپ ساندەلگەن تۇلپارلارىمىز دا «كۇلىك» دەگەن مارتەبەلى اتقا يە بولعان. كۇلىك ءسوزىنىڭ ەگىزدەسكەن ەندى ءبىر ايتىلىمى بولعان «كولىك» ءسوزىنىڭ ءوزى جىلقىنى بىلدىرۋدەن تىس، ۇشۋ قۇرالى سياقتى وتىراتىن كولىك ءتۇرىنىڭ ءمانىن دە بەرەدى. «سايكۇلىك» ءسوزىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ تىلىمىزدە سايلانۋ (دايىندالۋ)، سايىس (باسەكە) دەگەن ماعىنا بەرەتىن، تۇركى ءتىلىنىڭ تەرەڭ ىقپالىنا ۇشىراعان قىتاي تىلىندە سايىس (جارىس، بايگە) دەگەن ماعىنا بەرەتىن «ءساي (赛)» سوزىنەن تۇرسا، وعان جالعانعان «كۇلىك» سوزىنەن كەيىن سايكۇلىك اتاۋىنىڭ بايگە اتى، ياعني جارىس اتى ەكەنى اشالانا تۇسەدى. ءتىپتى، ءبىز بۇل اراعا كەلگەندە، قازاق فولكلورىندا ايتىلاتىن «ۇشپالى كىلەم» ەرتەگىسىنىڭ اتاۋىنداعى«كىلەم» ءسوزىنىڭ ءوزى «كۇلىك» ءسوزىنىڭ جاڭعىرىعى ەكەنىنىڭ راستالاتىنىن بايقايمىز.
سول ەرتەگى جەلىسى بويىنشا، دانىشپان ساتۋشىنىڭ بالانىڭ اقجۇرەكتىلىگىن بايقاپ، وعان ۇشاتىن ەسكى «كىلەم (كۇلىك)» ساتىپ بەرۋى، بالانىڭ سوعان وتىرىپ قالالار مەن ەلدەردى ارالاپ ءبىلىمپاز، كورەگەن بولۋىنا كەلسەك، بابالارىمىزدىڭ بوگدە عالامشارلىقتاردىڭ وركەنيەتىنەن حاباردار بولۋى، تۇلپارىنا دەيىن ولاردىڭ ۇشپالى كۇلىكتەرىنە ەلىكتەپ ساندەۋى ەرتەدە وسىنداي ادامزات بالاسىنا بوگدە عالامشارلىقتاردىڭ ساتۋشى قاريا كەيپىندە ءوز تەحنولوگيالارىن بەرىپ ارالاسقانىنان اقپارات بەرەدى. سوندىقتان، ساق وركەنيەتىنە جاتاتىن تەكەمۇيىزدەنگەن تۇلپارلاردى ساندەپ، اتىن سول ۇشپاققا بايلانىستى «كۇلىك» دەپ اتاعان ادامدار سول زامانداعى بوگدە عالامشارلىقتاردىڭ سول ۇشۋ قۇرالىمەن تانىس بولعان.
«ەر- كوكشە»، «ەر-قوساي» جىرىندا ولاردىڭ ۇشاتىن ات-كولىككە يە ەكەندىكتەرى ايتىلادى.
ال، ءبىزدىڭ بايگەگە شاباتىن سايكۇلىكتەرىمىزدىڭ قۇيرىعىنىڭ ورتاسىنان ءتۇيىلۋى دە - ەجەلگى ۇشپاقىڭ قۇيرىق تۇسىنداعى قوزعالتقىشتىڭ تۇتىگى سياقتى بەينەگە كەلتىرۋ ءۇشىن ارعى بابالاردىڭ جاساعان ارەكەتىنىڭ زاڭدى جالعاسى ەكەن. ايتپەسە، كەرقۇلاندار قۇيرىعى تۇيىلمەي-اق وتە الىسقا شاۋىپ ءجۇردى. بۇل سايكۇلىكتەردىڭ قۇيرىعىنىڭ تۇيىلىسىنە قاراپ، بەرەل قورىمىنان تابىلعان تۇلپارلاردىڭ دا ءتىرى كۇنىندە قۇيرىعى تۇيىلگەن بولۋى زاڭدى دەپ ويلايمىز.
كوكبورى مۇباراكتىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى