جاسىبايدا دەمالۋ قانشا تۇرادى؟
ەڭ اۋەلى باياناۋىلداعى جاسىباي دەمالىس ايماعى مەن وندا دەمالۋ ءار كەلۋشىنىڭ قالتاسىنا قانشا سالماق سالاتىنىن شامالاپ كورەيىك.
جاسىباي دەمالىس ايماعى باياناۋىل مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركىنە ەنىپ تۇر. كوپشىلىك بۇل جەرگە تاماشا تاۋ قويناۋىندا ورنالاسقان جاسىباي كولىنە شومىلىپ، ىستىق قۇمىندا قىزدىرىنۋ ءۇشىن كەلەدى. پاۆلودار قالاسىنان شامامەن 230 شاقىرىم جەردە. دەمالىس ايماعىنا تەك اۆتوكولىكپەن عانا جەتە الاسىز. پاۆلوداردان اۋدان ورتالىعىنا دەيىن كۇن سايىن تاڭەرتەڭگى مەزگىلدە اۆتوبۋستار قاتىنايدى. بيلەت قۇنى - 3500 تەڭگە. ال كەز كەلگەن ۋاقىتتا شىعامىن دەسەڭىز، تاكسي جەتكىلىكتى: جولاۋشى باسىنا 5-6 مىڭ تەڭگە الادى.
ۇلتتىق پاركتىڭ مالىمەتىنشە، مۇندا بارلىعى 54 دەمالىس ءۇيى مەن 15 قوعامدىق تاماقتانۋ ورنى جۇمىس ىستەيدى. دەمالىس ۇيلەرىنە ءبىر مەزەتتە 5099 ادام قونىستانا الادى. تۋريستىك ماۋسىم 10-ماۋسىمنان باستاپ رەسمي تۇردە اشىلعانىمەن، كول جاعالاۋىن اباتتاندىرۋ جۇمىستارى ءالى دە جۇرگىزىلىپ جاتىر. سوندىقتان كولدە ۇزاق مەزگىل دەمالۋدى ويلاساڭىز شىلدە ايىنىڭ باسىنا جوسپارلاعانىڭىز دۇرىس. قۇرىلىس جۇرگىزۋشىلەر اتالعان ۋاقىتقا دەيىن بارلىق اباتتاندىرۋ ءىس- شارالارىن اياقتايمىز دەپ ۋادە بەرىپ وتىر.
ەندى باعا ماسەلەسىنە كەلەيىك. ەڭ اۋەلى، دەمالىس ايماعىنا كىرۋ ءۇشىن ادام باسىنا ەكولوگيالىق تولەم الىنادى. بەكىتىلگەن تاريف بويىنشا جەكە تۇلعالار ءبىر تاۋلىككە - 649 تەڭگە، جەڭىل اۆتوكولىكتەر - 1730 تەڭگە، 16 ورىنعا دەيىنگى شاعىن اۆتوبۋستار مەن اۋىر جۇك اۆتوكولىكتەرى 8650 تەڭگە تولەيدى. مۇندا كوپتەگەن دەمالىس ورىندارى تەك جاتىن ورىن مەن تاماق پىسىرۋگە ارنالعان ايماق قانا ۇسىنا الادى، ياعني وتباسىڭىزبەن دەمالىپ، اس-اۋقات ازىرلەۋگە ەرىنبەيمىن دەسەڭىز، ادام باسىنا تاۋلىگىنە شامامەن 10-15 مىڭ تولەۋگە دايىن بولىڭىز. ال ءۇش مەزگىل تاماعى، بولمەسىندە تەلەديدارى مەن سالقىنداتقىشى، دۋشى بار ەكونوم نەمەسە ستاندارتتى بولمەلەر تاۋلىگىنە 20-25 مىڭ تەڭگە تۇرادى.
كەيبىر دەمالىس ايماقتارىندا بورەدەن قيىلىپ سالىنعان جەكە ۇيلەردىڭ باعاسى دا ارزان دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. 3 تەن 12 ادامعا دەيىن سىياتىن مۇنداي ۇيلەردىڭ تاۋلىكتىك جالداۋ قۇنى 60 مىڭ تەڭگەدەن 130 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتىپ تۇر. ال ىشىنە كەمى 5-6 ادام قونا الاتىن جەكە اعاش ۇيلەرگە 50-60 مىڭ تەڭگە شىعىندايسىز. كەيبىرىندە ءۇش مەزگىل تاماقتانۋ قاراستىرىلعان، ءبىراق جان باسىنا ءار كۇن ءۇشىن 8-10 مىڭ تەڭگە تولەۋ كەرەكسىز. مۇنداي جەكە ۇيلەر مەن بورەنەدەن قيىپ سالىنعان ۇيلەردىڭ كەيبىرىندە دۋش، سالقىنداتقىش قاراستىرىلعان. بۇعان قوسا اۋماقتا كيىز ۇيلەردى جالعا الۋعا دا بولادى. اسىرەسە، جاسىباي كولىنەن 18 شاقىرىم جەردەگى تورايعىر كولى ماڭىندا كيىز ۇيلەر قالاشىعى ورنالاسقان. جاي كۇندەرى تاۋلىگىنە 25-30 مىڭ، دەمالىس كۇندەرى باعاسى ەكى ەسە قىمباتتايتىن كيىز ۇيلەر كوپشىلىك اراسىندا سۇرانىسقا يە بولعاندىقتان كوبى الدىن الا برون جاساپ قوياتىنىن ۇمىتپاڭىز.
جاسىباي كولىنىڭ سۋى تۇشى ءارى ءمولدىر. كول جاعالاۋىنداعى كۇنقاعارلار مەن شاتىرلار، تىنىعۋعا ارنالعان جاتىن ورىندىقتار، دۋش كابينالارى تەگىن. ايدىن ماڭايىندا كاتاماراندار مەن قايىقتاردى جالعا بەرۋ قىزمەتتەرى قاراستىرىلعان. ولاردى جالعا الۋ قۇنى كەمى 3-5 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى. بۇدان بولەك سانيتارلىق توراپتار، سۋسىندار مەن بالمۇزداقتار ساتاتىن دۇڭگىرشىكتەر قاراستىرىلعان.
باياناۋىل مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى - تەك ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ عانا ەمەس، كۇللى قازاقستاننىڭ ماقتانىشى، تابيعات پەن تاريح توعىسقان كيەلى مەكەن. كول جاعاسىنان باستاۋ الاتىن ەكوتۋريستىك سوقپاقتار ساياحاتشىلاردى قايتالانباس تابيعي قۇبىلىستارمەن، اڭىزدار الەمىمەن جانە تاريحي تەرەڭ وقيعالارمەن قاۋىشتىرادى.
بۇل جەردە تۋريستىك 14 مارشرۋت بەلگىلەنگەن بولسا، سونىڭ ىشىندە كەلۋشىلەردىڭ كەڭ سۇرانىسىنا يە 7 تۋريستىك مارشرۋت بار. باياناۋىلدىڭ تاريحىنا قانىعامىن دەسەڭىز، اتالعان ەكولوگيالىق باعىتتاردى مىندەتتى تۇردە ءجۇرىپ ءوتۋىڭىز كەرەك.
ءماشھۇر ءجۇسىپ كەسەنەسى
عۇلاما ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ كەسەنەسى - جاسىباي دەمالىس ايماعىنان ەڭ قاشىق ورنالاسقان تۋريستىك مارشرۋت. اسفالت جولمەن اينالىپ بارساڭىز، 112 شاقىرىمداي.
ال جەرگىلىكتى گيدتەردىڭ كومەگىنە سۇيەنسەڭىز، دالا جولىمەن تەز ارادا الىپ بارادى. كەسەنە ورنالاسقان ەسكەلدى القابى - ەلىمىزدەگى ەڭ عاجايىپ مەكەننىڭ ءبىرى. اقىننىڭ مەموريالدىق مۇراجايى، سارىبۇلاقتاعى قىستاۋ-ءۇيى دە تۋريستەردى ماگنيتشە تارتىپ تۇراتىن ورىندار. جۇرتشىلىق ەڭ اۋەلى ءماشھۇر ءجۇسىپتى قازاق دالاسىنىڭ تاريحى مەن شەجىرەسىن زەرتتەۋشى ەمەس، قاسيەت يەسى دەپ تانيدى.
مۇنى عۇلامانىڭ باسىنا ءتاۋ ەتىپ كەلەتىندەردىڭ قىسى-جازى ءبىر ۇزىلمەيتىنىنەن بايقاۋعا بولار. كەسەنە تۋرالى مىنا جەردەن كەڭىرەك وقي الاسىز.
«قوڭىراۋليە ۇڭگىرى»
جاسىبايدان شىعاتىن ەڭ كيەلى دە جۇمباق باعىتتاردىڭ ءبىرى قوڭىراۋليە ۇڭگىرىنە اپارادى. باياناۋىلداعى تىلسىم ءارى عاجايىپ ورىنداردىڭ قاتارىندا قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنىڭ الار ورنى زور. بۇل - قوڭىر اۋليەنىڭ ەسىمى بەرىلگەن الەمدەگى سەگىز ۇڭگىردىڭ ءبىرى. ونى كوپشىلىك قىزىل ءىلياستىڭ، قىزىر اتانىڭ مەكەنى دەپ تە اتايدى.
ولكە تانۋشى التىنبەك قۇرمانوۆتىڭ ايتۋىنشا، قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى جەردىڭ، جانۋارلار مەن قۇستار الەمىنىڭ قورعاۋشىسى نۇح پايعامبار زامانىنان بار. بۇكىلالەمدىك سۋ تاسقىنى كەزىندە ءۇش كورىپكەل نۇح پايعامباردىڭ كەمەسىنەن قالىپ قويىپتى-مىس. ۇشەۋى ءۇش باقاندى جالعاپ، ونى پايعامباردىڭ كەمەسىنە بايلايدى. ءسويتىپ بۇكىلالەمدىك اعىسپەن بويلاپ سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە بەتتەپتى.
العاشقى بولىپ ۇلكەن اۋليە قۇلاننىڭ بورەنەسى تاسقا سوعىلىپ، جۇلىنىپ كەتەدى. بۇل قازىرگى قىزىلتاۋ ماڭىندا بولعان. ول جەردە قۇلان اۋليە ۇڭگىرى ساقتالىپ قالعان. ال ورتانشى قىراننىڭ بورەنەسى اقبەت تاۋىنا سوعىلادى. الاپات سۋدىڭ بەتى قايتىپ، تاۋلار مەن شوقىلار اشىلا باستاعاندا، كەنجە اۋليە قوڭىردىڭ بورەنەسى ۇڭگىرگە كەلىپ تىرەلگەن ەكەن.
قوڭىر اۋليە سول جەرگە قونىستانادى. ۇڭگىر ەجەلدەن قاسيەتتى سانالادى. ونىڭ تۇبىندەگى قازانتاسقا سۋ جينالادى. ەل اراسىندا الگى قاسيەتتى سۋدى ىشكەن ادام ءتۇرلى اۋرۋدان جازىلادى، ءتىپتى ايەلدەردى بەدەۋلىكتەن قۇتقارادى دەگەن اڭگىمە بار. عۇلاما ءماشھۇر ءجۇسىپ بۇل جەردىڭ كيەلىلىگىن دارىپتەپ: «اۋليەلەردىڭ اللادان پارمەن سۇرايتىن جەرى» دەپ اتاپ كەتكەن.
«كەمپىرتاس» جارتاسى
كەمپىر تاس جارتاسى جاسىباي دەمالىس ايماعىنان تورايعىر كولىنە بارا جاتقان جولدا، بايان تاۋلارى اراسىندا ورنالاسقان. تاس تۋرالى اڭىزدىڭ بىرنەشە نۇسقاسى بار. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ دەرەگىنشە، جوڭعار شاپقىنشىلىعى تۇسىندا ءبىر انانىڭ جەتى باتىر ۇلى بولىپتى. ولار جاۋدىڭ ورتاسىندا قالىپتى، ءبىراق وزدەرى قارسىلىستىڭ مىڭعا جۋىق اسكەرىن قىرىپ جىبەرگەن. الايدا جاۋ قايتا- قايتا جينالىپ، ساداقپەن، مىلتىقپەن اتىپ جەتەۋىن دە ءبىر-بىرلەپ ءولتىرىپتى. مۇنى ەستىگەن انا قايعىرادى. تۇرعان جەرىندە تاس بولىپ قاتىپ قالىپتى. «تاس اناعا» قاراما-قارسى «جەتى باتىر» اتتى تورايعىر كولىنە ءتونىپ تۇرعان «جەتى شىڭ» دا سونى راستايدى.
اڭىزدىڭ ەكىنشى نۇسقاسىندا باعزى زاماندا وسى ولكەدە ءومىر سۇرگەن سۇلۋ دا قاتىگەز قىز ءوز سىڭارىن تاپپاي، سوڭىندا جىن-شايتانمەن بايلانىسىپ، مىستانعا اينالعان دەلىنەدى. كۇن ساۋلەسى العاش تۇسكەن ساتتە ونىڭ جەر استىنا جاسىرىنىپ ۇلگەرمەگەن باسى تاسقا اينالىپ كەتكەن.
بۇل جارتاس - ادام بالاسىنا تاكاپپارلىق پەن قاتىگەزدىكتىڭ سوڭى نەگە اپاراتىنىن ەسكەرتىپ تۇرعان تابيعاتتىڭ ەرەكشە ەسكەرتكىشى ىسپەتتى. بۇل گرانيتتى ءمۇسىننىڭ ەرەكشەلىگى، وعان قاراعان بۇرىشىڭىزعا بايلانىستى بەينەسى قۇبىلىپ تۇرادى. ءبىر جاعىنان قاراساڭىز ءور كوكىرەك، تاكاپپار جاس ارۋدى، ەكىنشى جاعىنان اشۋلى مىستان كەمپىردى، ال ءۇشىنشى جاعىنان دانا، مەيىرىمدى اجەيدى كورەسىز.
«بوتانيكالىق سوقپاق»
ەگەر جانىڭىز تىنىش تابيعاتتى قالاسا ءارى جاياۋ سەرۋەندى ۇناتساڭىز، ۇزىندىعى 1 شاقىرىمعا جەتەر-جەتپەس «بوتانيكالىق سوقپاقپەن» ءجۇرىپ وتكەنىڭىز ابزال.
مارشرۋت بويىندا دەمالۋعا ارنالعان اعاش ورىندىقتار مەن ۇستەلدەر قويىلعان، ال اينالاڭىزدان ءمولدىر تازا بۇلاق اعىپ جاتىر. بۇل سوقپاقتىڭ باستى ماقتانىشى - ۇلتتىق پاركتىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن قارا قاتتى اعاش.
سونداي-اق مۇندا تاڭقۋراي، قۇلپىناي، مەڭدۋانا مەن قۇلماق سىندى 70 تەن استام وسىمدىك ءتۇرىن تاماشالاپ، بۇلاقتىڭ سالقىن سۋىنان ءشول قاندىرۋعا بولادى. كەي جەرلەردە سوناۋ دينوزاۆرلار داۋىرىنەن قالعان قىرىققۇلاق ءشوبىن دە ۇشىراستىرىپ قالۋىڭىز ىقتيمال.
جاسىباي باتىر مازارى
باياناۋىل تاۋلارىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى - اقبەت تاۋىنىڭ ەتەگىنەن ءوتىپ، سابىندىكول مەن جاسىباي كولىنىڭ اراسىنداعى تاريحي ورىنعا تىرەلەسىز. بۇل - XVIII عاسىردا ابىلاي حاننىڭ تۋ استىندا جوڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى شايقاسقان ايگىلى باتىر جاسىباي ءومىر ۇلىنىڭ جەرلەنگەن جەرى.
اڭىز بويىنشا، باتىر وسى كولدىڭ جاعاسىندا (ول كەزدە كول شويىنكول دەپ اتالعان) جاۋىنگەرلەرىمەن بىرگە تىنىعىپ جاتقاندا، جاۋدىڭ تۇتقيىلدان جاساعان شابۋىلىنان قازا تابادى. سودان بەرى حالىق باتىردىڭ ەسىمىن ماڭگى قالدىرۋ ءۇشىن كولدى جاسىباي دەپ اتاپ كەتكەن. بۇل باعىت - وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن ناعىز وتانسۇيگىشتىك پەن تاعزىم ەتۋ مەكەنى.
«كەڭ الاڭ» القابى
القاپ تاستار مەن جارتاستاردان قۇرالعان تابيعي شولۋ الاڭدارىن ەلەستەتەدى.
تۋريستەر بۇل جولدا باياناۋىلدىڭ ەڭ اسقاق نۇكتەسى - تەڭىز دەڭگەيىنەن 1027 مەتر بيىكتىكتە مۇنارتقان، حالىق اراسىندا «اق اجارلى»، «اق ءجۇزدى» دەپ دارىپتەلەتىن ءزاۋلىم اقبەت شىڭىمەن دەڭگەيلەسە ورلەيدى.
بۇل شىڭنىڭ «اقبەت» اتالۋىندا ۇلكەن سىر بار. گەوگرافيالىق تۇرعىدان الساق، ول توڭىرەگىندەگى وزگە تاۋلاردان وقشاۋ بيىك تۇرعاندىقتان تاڭ شاپاعى مەن كۇن ساۋلەسى ونىڭ بەتىنە بارىنەن بۇرىن ءتۇسىپ، ەرەكشە نۇرلانىپ، جارقىراپ تۇرادى.
ال ەل جادىنداعى ەسكى اڭىز بۇل بيىكتىكتى ءمولدىر ماحابباتپەن بايلانىستىرادى: ءوزى سۇيمەگەن جانعا ەرىكسىز ۇزاتىلماق بولعان قايسار ارۋ اقبەت ەركىندىكتى اڭساپ، وسى قۇزدان سەكىرىپ كەتكەن دەسەدى. ەندى بىرەۋلەر بۇل شىڭ اسقان سۇلۋ بايان قىزدىڭ قۇرمەتىنە اتالعان دەيدى.
اقبەت تاۋىنىڭ بيىكتىگىنەن عاجايىپ ولكەنىڭ كەرەمەت كوركى اشىلادى. شىڭعا اپاراتىن بۇل باعىت اسا كۇردەلى ەمەس ءارى كەز كەلگەن جاستاعى ساياحاتشىلارعا قولايلى.
سۇلتانماحمۇت كەسەنەسى. اۋليەبۇلاق
سوڭعىسى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ ماڭگىلىك مەكەنىنە جەتەلەيتىن ماعىنالى ساپار. جول بويىندا ساياحاتشىلاردى ارنايى جابدىقتالعان جايلى دەمالىس ورىندارى، سىلدىراپ اققان شيپالى بۇلاقتار مەن كوز تارتار اسقاق تاۋ پەيزاجدارى قارسى الادى.
سونداي-اق، جولاۋشىلار جول-جونەكەي كوركى كوز اربايتىن تورايعىر كولىنىڭ جانىنان، ساكەن سەيفۋلليننىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان اسەم دە اسقاق «ساكەن جاردىڭ» جانىنان وتەدى. تاۋ بەتكەيىن جارىپ شىعىپ جاتقان اۋليەبۇلاقتىڭ ماڭايى دا اسا كوركەم جەر. بۇل جەردە ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتابىنە ەنگىزىلگەن «جابىسقان قاندىاعاش» بار. قاندىاعاشتى پارك قىزمەتكەرلەرى عىلىمي ينديكاتور رەتىندە پايدالانادى. جازعىتۇرىم تومەننەن جوعارى قاراي گۇلدەسە، جازدىڭ سۋلى، جاڭبىرلى بولاتىنىن بىلدىرەدى. ال كەرىسىنشە، جوعارىدان تومەن قاراي كوكتەسە، الداعى جازدا قۋاڭشىلىق كۇتىپ تۇرعانىن بولجاي بەرۋگە بولادى.
بۇل ساپاردىڭ نەگىزگى نۇكتەسى - قازاقتىڭ ءبىرتۋار اقىنى، اعارتۋشىسى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ قۇرمەتىنە تۇرعىزىلعان ءزاۋلىم كەسەنە. ءدال وسى ولكەدە اقىننىڭ جالىندى عۇمىرى وتكەن، شىعارماشىلىعى شىڭدالعان جانە سوڭعى دەمى تاۋسىلىپ، ماڭگىلىككە دامىل تاپقان.
اتاپ وتەرلىگى، ۇلتتىق پارك اۋماعىندا جالپى سانى 24 ارحەولوگيالىق تابيعي ەسكەرتكىش ورنالاسقان.
دراۆەرت ۇڭگىرى، تاستاعى كونە جازۋلار، سايمانتاس، كوگەرشىنتاس، اتباسى تاسى، نايزاتاس جارتاسى، ساقتار قورعانى جانە ت. ب. بار.
بۇل باعىتتار تەك جان مەن ءتانىڭىزدىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ قانا قويمايدى، سونىمەن بىرگە قاسيەتتى مەكەننىڭ تاريحىن تانىپ، رۋحاني بايىپ قايتۋىڭىزعا زور مۇمكىندىك بەرەدى.
ساياحاتىڭىز ءساتتى، اسەرىڭىز ۇمىتىلماس بولسىن!
ەسكە سالا كەتەيىك، عالىمدار باياناۋىلداعى بالبالتاستاردىڭ سيفرلىق كوشىرمەلەرىن جاساۋعا كىرىستى.
اۆتور
مۇرات اياعان