ءال-فارابيدىڭ باقىت فورمۋلاسى
ادامزات بالاسى قاي داۋىردە دە باقىتتىڭ ءمانىن تۇسىنۋگە ۇمتىلدى. ءبىراق ءال-فارابي ءۇشىن باقىت - وتكىنشى قۋانىش نەمەسە قول جەتكەن تابىس ەمەس، ول - ادامنىڭ اقىلى، مىنەزى مەن رۋحاني بولمىسى ۇيلەسىم تاپقانداعى ەڭ بيىك ماقسات.
اريستوتەلدەن كەيىن «ەكىنشى ۇستاز» اتانعان ويشىل عىلىمنىڭ سان سالاسىن زەرتتەي وتىرىپ، باقىت ۇعىمىن تەرەڭ فيلوسوفيالىق دەڭگەيدە قاراستىردى. ونىڭ «باقىت جولىن سىلتەۋ»، «باقىتقا جەتۋ جايىندا»، «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى» ەڭبەكتەرىندە باقىتقا جەتۋدىڭ ناقتى جولى كورسەتىلەدى. عالىمنىڭ پايىمىنشا، شىنايى باقىت كەزدەيسوق كەلمەيدى، ول ءوزىن تاربيەلەۋ، اقىل-پاراساتتى جەتىلدىرۋ جانە جاقسى مىنەزدى قالىپتاستىرۋ ارقىلى كەلەدى.
باقىت - ادام ۇمتىلاتىن ەڭ بيىك ماقسات
ءال-فارابي «باقىت - ءاربىر ادام ۇمتىلاتىن ماقسات» دەپ تۇسىندىرەدى. ءبىراق بۇل جەردە ويشىل باقىتتى جاي عانا ارماننىڭ ورىندالۋى دەپ قاراستىرمايدى. ونىڭ تۇسىنىگىندە باقىت - ادامنىڭ ىزگىلىككە قاراي جەتىلۋى.
ادام ءومىر بويى ءتۇرلى ماقسات قويادى. ءبىرى ءبىلىم العىسى كەلەدى، ءبىرى مانساپقا ۇمتىلادى، ءبىرى ەلگە سىيلى بولۋدى ارماندايدى. ءبىراق ءال-فارابي ءۇشىن مۇنىڭ ءبارى ادامنىڭ ىشكى بولمىسىن جاقسىلىققا باعىتتاعاندا عانا شىنايى مانگە يە بولادى. ەگەر ادامنىڭ ماقساتى وزىنە دە، وزگەگە دە پايدا اكەلمەسە، ول باقىتقا ەمەس، وتكىنشى قىزىققا عانا جەتۋى مۇمكىن.
سوندىقتان ءال-فارابيدىڭ باقىت تۋرالى ويىنداعى باستى ولشەم - يگىلىك. ادامنىڭ ارەكەتى دە، ويى دا، ءسوزى دە ىزگىلىككە قىزمەت ەتكەندە عانا كەمەلدىككە جاقىندايدى.
عالىم كورسەتكەن ءۇش تىرەك
ءال-فارابي باقىتقا جەتۋ جولىندا ادام بويىنداعى ءۇش ماڭىزدى نەگىزگە توقتالادى. ولار - ارەكەت، جان دۇنيەسى جانە اقىل-پاراسات.
ءبىرىنشىسى - ادامنىڭ ءىس-ارەكەتى. ياعني ادام كورەدى، ەستيدى، سويلەيدى، ارەكەت ەتەدى، شەشىم قابىلدايدى. وسى قابىلەتتەردىڭ ءبارى جاقسىلىققا جۇمسالسا، ادام باقىتقا باستايتىن جولعا تۇسەدى. جاقسىنى كورۋ، جاقسى ءسوز ايتۋ، پايدالى ىسكە ۇمتىلۋ - باقىتتىڭ العاشقى باسپالداعى.
ەكىنشىسى - جان دۇنيەسى. قۋانۋ، ءسۇيسىنۋ، ىزدەنۋ، ۇمىتتەنۋ، جاقسى كورۋ سەكىلدى سەزىمدەر ادامنىڭ ىشكى الەمىن بايىتادى. ال قىزعانىش، كورە الماۋشىلىق، اشۋ، ءتۇڭىلۋ، جەك كورۋ ادامدى كەرى تارتادى. ءال-فارابي باقىتقا جەتۋ ءۇشىن ادامنىڭ ىشكى سەزىمى دە تاربيەلەنۋى كەرەك ەكەنىن اڭعارتادى.
ءۇشىنشىسى - اقىل-پاراسات. عالىم اقىلدى بولۋدى جاي عانا كوپ ءبىلۋ دەپ تۇسىندىرمەيدى. اقىل-پاراسات - شىندىقتى اجىراتا ءبىلۋ، دۇرىس پەن بۇرىستى تانۋ، ءبىلىمدى يگىلىككە جۇمساۋ. ادام ءبىلىمدى بولعانىمەن، ونى جاماندىققا پايدالانسا، ول باقىتقا جەتە المايدى. دەمەك، ءال-فارابي ءۇشىن اقىلدىڭ ءوزى ىزگىلىكپەن ۇشتاسقاندا عانا قۇندى.
قاناعات - باقىتتى ساقتاپ قالۋدىڭ جولى
ءال-فارابي ىلىمىندەگى ماڭىزدى ۇعىمداردىڭ ءبىرى - قاناعات. ادام ءبىر بيىككە جەتكەن سوڭ، سونى باعالاي ءبىلۋى كەرەك. ويتكەنى قاناعات جوعالعان جەردە باقىت تا تۇراقتامايدى.
بۇل ادامنىڭ ارمانداماي، العا ۇمتىلماي قويۋى دەگەن ءسوز ەمەس. كەرىسىنشە، ءال-فارابي ادام دامىپ، ءبىلىم الىپ، ەڭبەكتەنۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ءبىراق بۇل ۇمتىلىس اشكوزدىككە، وزگەنى باسىپ وزۋعا، توقتاۋسىز قاناعاتسىزدىققا اينالماۋى ءتيىس.
شىنايى باقىت - قولدا باردى باعالاۋ مەن العا ۇمتىلۋدىڭ تەپە-تەڭدىگىن تابا بىلۋدە.
جاقسى مىنەز جاقسى ادەتتەن باستالادى
ءال-فارابي باقىتقا جەتۋدىڭ تاعى ءبىر جولىن ادام مىنەزىمەن بايلانىستىرادى. ونىڭ ويىنشا، جاقسى مىنەز ءبىر كۇندە پايدا بولمايدى. ول قايتالانعان جاقسى ارەكەتتەر ارقىلى ادەتكە اينالادى.
مىسالى، ادام جالقاۋلىقتى جەڭگىسى كەلسە، كۇن سايىن ءوزىن تارتىپكە ۇيرەتۋى كەرەك. ۋاقىت وتە بۇل داعدىعا اينالادى. داعدى مىنەزدى قالىپتاستىرادى. ال جاقسى مىنەز ادامدى ىزگىلىككە جاقىنداتادى.
ويشىلدىڭ بۇل پىكىرى بۇگىنگى كۇن ءۇشىن دە وزەكتى. سەبەبى ادامنىڭ ءومىر ساپاسى كوبىنە ونىڭ كۇندەلىكتى ادەتتەرىنە بايلانىستى. جاقسى وي، جاقسى ءسوز، پايدالى ءىس، سابىر، جاۋاپكەرشىلىك - ءبارى دە باقىتقا اپاراتىن جول ىسپەتتەس.
باقىت پەن دەنساۋلىقتىڭ بايلانىسى
ءال- فارابي باقىتتى تەك رۋحاني الەممەن عانا بايلانىستىرمايدى. ول ءتان مەن جاننىڭ تەپە-تەڭدىگىنە دە ءمان بەرەدى. عالىم ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىن جەتىلدىرۋدى دەنساۋلىقتى ساقتاۋمەن سالىستىرادى.
دەنە سىر بەرسە، ادام ەمدەلەدى، كۇتىنەدى، دۇرىس تاماقتانىپ، ءوزىن قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسادى. سول سياقتى مىنەز دە، جان دا كۇتىمدى قاجەت ەتەدى. ەگەر ادامنىڭ ىشكى الەمى السىرەسە، ونى دا تاربيەلەۋ، تۇزەتۋ، جاقسىلىققا باعىتتاۋ كەرەك.
بۇل جەردە ءال-فارابي «التىن ورتانى» ۇسىنادى. ارتىق كەتۋ دە، كەم قالۋ دا ادامدى تەپە-تەڭدىكتەن ايىرادى. باقىتقا جەتۋ ءۇشىن ادام ءتانىن دە، جانىن دا، اقىلىن دا ۇيلەسىمدە ۇستاۋى قاجەت.
ءتورت ىزگىلىك: باقىتقا اپارار جول
«باقىتقا جەتۋ جايىندا» ەڭبەگىندە ءال-فارابي ادامدى شىنايى باقىتقا جەتكىزەتىن بىرنەشە ماڭىزدى قاسيەتتى اتاپ ءوتتى. ولار - تەوريالىق ىزگىلىك، ويشىلدىق ىزگىلىك، ەتيكالىق ىزگىلىك جانە پراكتيكالىق ونەر.
تەوريالىق ىزگىلىك - دۇنيەنى تانۋ، بىلىمگە ۇمتىلۋ، اقيقاتتى ىزدەۋ. ويشىلدىق ىزگىلىك - ويدى پايدالى ىسكە باعىتتاۋ. ەتيكالىق ىزگىلىك - ادامنىڭ تەك ءوزى ءۇشىن ەمەس، قوعام ءۇشىن دە جاقسىلىق ويلاۋى. ال پراكتيكالىق ونەر - وسى ىزگىلىكتەردى ومىردە ىسكە اسىرۋ.
ياعني ءال-فارابي ءۇشىن باقىت ادامنىڭ كۇندەلىكتى ارەكەتىندە كورىنۋى كەرەك. ءبىلىم دە، اقىل دا، جاقسى نيەت تە ناقتى ىسكە اينالعاندا عانا شىنايى قۇندىلىققا يە بولادى.
باقىت - جەكە ادامنىڭ عانا ەمەس، قوعامنىڭ دا مۇراتى
ءال-فارابيدىڭ باقىت تۋرالى ءىلىمى جەكە اداممەن شەكتەلمەيدى. ول باقىتتى قوعاممەن، قالا ومىرىمەن، باسشىنىڭ پاراساتىمەن بايلانىستىرادى. ول «ازاماتتىق ساياسات»، «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى»، «قايىرىمدى قالا باسشىسىنىڭ قاسيەتتەرى»، «مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ ناقىل سوزدەرى» اتتى تراكتاتتارىندا باقىت ۇعىمىنا تەرەڭ بويلاعان.
عالىمنىڭ ويىنشا، قوعام باقىتتى بولۋى ءۇشىن ونى باسقاراتىن ادام دا كەمەل، ءادىل، اقىلدى، ىزگى بولۋى كەرەك. سەبەبى ادامنىڭ باقىتى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتاسىنان بولەك قالىپتاسپايدى. قوعامدا ادىلەت، ءبىلىم، ادامگەرشىلىك، ءتارتىپ پەن مەيىرىم بولسا، سول ورتاداعى ادام دا كەمەلدەنۋگە مۇمكىندىك الادى.
باقىتتىڭ ءمانى
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي باقىتتى بىرنەشە قىرىنان سيپاتتايدى:
باقىت - ادامنىڭ رۋحاني جانە تاندىك مۇمكىندىكتەرى تولىق ىسكە اسقان كەزدەگى ەڭ جوعارى كۇي.
باقىت - اقيقاتقا ۇمتىلىپ، شىندىقتى تانۋعا باعىتتالعان سانالى ارەكەتتىڭ ناتيجەسى.
باقىت - ۇزدىكسىز جەتىلۋدىڭ، ءوزىن دامىتۋ مەن كەمەلدەنۋدىڭ شارىقتاۋ شەگى.
باقىت - فيلوسوفيالىق ويدىڭ وزەگى، ادام ءومىرىنىڭ ءمانىن تۇسىندىرەتىن باستى ۇعىم.
باقىت - تەوريالىق تانىم، ويلاۋ مادەنيەتى، ادامگەرشىلىك جانە ءىس-ارەكەت بىرىككەندە تۋىندايتىن قۇندىلىق.
باقىت - ادامنىڭ ومىرىنە ءمان بەرەتىن، تىرشىلىكتى مازمۇنمەن تولىقتىراتىن ەرەكشە كۇي.
باقىت - تەك جەكە ادامعا عانا ءتان ەمەس، قوعامداعى ورتاق ۇيلەسىم مەن بىرلىكتىڭ ناتيجەسى.
باقىت - ادىلەتتى جۇيە ورناپ، پاراساتتى باسشى مەن دانا ادامداردىڭ ىقپالىمەن قالىپتاساتىن قوعامدىق قۇبىلىس.