جوشىنىڭ دۇنيەگە كەلۋ قۇپياسى
جوشى - شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى ءارى جوشى ۇلىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى. تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، جوشى ورتاعاسىرلىق تاريحتاعى ەڭ جۇمباق تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. ونىڭ توڭىرەگىندەگى عىلىمي پىكىرتالاس عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلەدى. ال تاريحي دەرەككوزدەردەگى قايشىلىقتار شىڭعىس حان ۇرپاقتارىنىڭ بيلىككە تالاسى سالدارىنان ودان سايىن ءورشي تۇسكەن.
- بۇل باعىتتا باسى اشىلماعان سۇراق وتە كوپ جانە تالاس ءالى تولاستاعان ەمەس. سۇراق نەگىزىنەن ونىڭ دۇنيەگە كەلۋى، موڭعول يمپەرياسىنداعى مارتەبەسى، ءولىمىنىڭ سەبەبى مەن ۋاقىتى تۋراسىندا ءوربيدى. پىكىر قايشىلىعى شىڭعىس حان ۇرپاقتارى بيلىك پەن ىقپال ءۇشىن قىرقىسىپ، موڭعول يمپەرياسى قۇلاعان الماعايىپ زاماندا تۋعان ەدى. ساياسي تەكەتىرەس تاريحي ەڭبەك بەتىندە كورىنىس تاۋىپ وتىردى، - دەدى ارتەم پورسين.
تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، شىڭعىس حان ۇرپاقتارىنىڭ قوس تارماعىن دا جاقتاۋشىلار تاريحي وقيعالاردى كوبىنە ءوز بيلەۋشىلەرىنە ءتيىمدى تۇرعىدان كورسەتكەن. جوشىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى بويىنشا داۋلى سۇراق نەگىزىنەن «موڭعولداردىڭ قۇپيا شەجىرەسىنە» بايلانىستى تۋىنداعان. وندا جوشىنىڭ اناسى، ياعني شىڭعىس حاننىڭ ايەلى بورتە مەركىتتەردىڭ تۇتقىنىندا بولعان كەزدە زورلىق-زومبىلىق سالدارىنان تۋىلۋى مۇمكىن ەكەنى جازىلعان. الايدا قازىرگى زامانعى تاريحشىلاردىڭ باسىم بولىگى مۇنى ساياسي استارى بار تۇسپال دەپ ەسەپتەيدى. ولاردىڭ سوزىنشە، شىڭعىس حان جوشىنى ءاردايىم ءوزىنىڭ ۇلكەن ۇلى رەتىندە مويىنداعان.
- بۇل نۇسقا جوشى ۇرپاقتارىنىڭ قارسىلاستارىنىڭ بيلىككە قۇقىعىن جوققا شىعارۋ جانە بۇكىل يمپەريالىق قۇرىلتايلاردا شەشىم قابىلداۋىنا كۇمان كەلتىرۋ ماقساتىندا ادەيى ويلاپ تابىلعان. سوندىقتان مۇنىڭ ءدال وسى ۋاقىتتا ەش ءمانى جوق، - دەدى تاريحشى.
شەجىرە قايشىلىعى: جوشى نەدەن قايتىس بولدى؟
جوشىنىڭ 1225 -جىلعى ءولىمى دە كۇماندى كۇيىندە قالىپ وتىر. ارتەم پورسين جوشىنىڭ ءولىمى تۋرالى مالىمەت الۋعا بولاتىن ەرتە كەزەڭدەگى دەرەككوزدەردى ەكى توپقا بولەدى. ولار - موڭعول ۇلىستارىنىڭ ءوز ىشىندە جازىلعان يمپەريالىق جانە سىرتقى دەرەككوزدەر.
- يمپەريالىق تاريحشىلار ءبىر جاعىنان وتە كوپ اقپاراتقا قانىق، ەكىنشى جاعىنان شىڭعىس حان ۇرپاقتارىنىڭ بيلىگى مەن باقىلاۋىندا بولعاندىقتان مالىمەت كوبىنە بۇرمالانىپ جەتكەن نەمەسە ايتىلماعان. موڭعول قاعاناتى تۇسىنداعى تاريحي ەڭبەكتەردەن سەنزۋرا بولعانىن بايقايمىز. بيلەۋشى اۋلەتكە كولەڭكە تۇسىرەتىن جاعدايلاردى جازۋ بارىسىندا ونى تۇزەتىپ وتىرعان نەمەسە ەلەۋسىز قالدىرعان، - دەدى تاريحشى.
XIII عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى موڭعول بيلىگى تۇسىندا جازعان ەڭ ەجەلگى يمپەريالىق تاريحشى دجۋۆەيني جوشىنىڭ دەشتى-قىپشاقتا قايتىس بولعانىن عانا تىلگە تيە ەتەدى. XIV عاسىردىڭ باسىندا جازعان راشيد اد-دين ءبىر جازباسىندا جوشىنىڭ اۋرۋ سالدارىنان قايتىس بولعانىن جازسا، ەندى بىردە ونىڭ اكەسى جانە باۋىرلارىمەن ءوزارا قاقتىعىس كەزىندە كوز جۇمعانىن تۇسپالدايدى. راشيد اد-ديننىڭ سوزىنشە، شىڭعىس حان ونى ءبىر ەمەس، بىرنەشە مارتە قۇرىلتايعا شاقىرعان. الايدا جوشى ناۋقاس بولۋى، الىس جولعا شىدامايتىنى سەبەپتى باس تارتقان. وسى ۋاقىتتا موڭعولياعا ماڭعىت تايپاسىنىڭ الدەبىر وكىلى كەلىپ، جوشىنى اڭشىلىق جورىق كەزىندە كورگەنىن ايتقان. شىڭعىس حان جوشىنى كۇيرەتۋ ءۇشىن ۇلدارى شاعاتاي مەن ۇگەدەيگە اسكەردى جيناۋدى بۇيىرادى. دەگەنمەن، موڭعول اسكەرى باتىسقا اتتانىپ كەتكەن سوڭ جوشىنىڭ كەنەتتەن قايتىس بولعانى تۋرالى حاباردى ەستيدى. سول كەزدە شىڭعىس حان وزىنە وتىرىك اقپارات جەتكەنىن تۇسىنەدى. ماڭعىت تايپاسىنىڭ الگى وكىلىن تابۋعا تىرىسقانمەن ودان ناتيجە شىقپاعان.
- راشيد اد-دين ءبىر جاعىنان سوعىس ءورتى تۇتانۋعا شاق قالعان ۇلكەن تەكەتىرەستى جازسا، ەكىنشى جاعىنان «جوشى اۋىرىپ قايتىس بولدى» دەيدى، - دەپ اتاپ ءوتتى ارتەم پورسين.
تاريحشىنىڭ مالىمدەۋىنشە، موڭعول بيلىگىنىڭ سەنزۋراسىنان ازات دەرەككوزدەر جاعدايدىڭ بۇدان دا كۇردەلى ەكەنىن العا تارتادى. ءۇندىستاندا XIII عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى جازعان پارسى تاريحشىسى دجۋزدجاني ءوز ەڭبەگىندە موڭعولدارعا باسا ءمان بەرگەن. ول جوشى ءوز اكەسىنىڭ بۇيرىعىمەن ولتىرىلگەنىن اشىپ جازادى. ايتۋىنشا، جوشى دەشتى- قىپشاققا شاعاتايمەن بىرگە بارعان، وعان ۇلىس قاتتى ۇناعان. ءبىراق شىڭعىس حاننىڭ ءوزى باعىندىرعان ايماقتار مەن تايپالاردى جاپپاي قىرىپ-جويۋعا باعىتتالعان ارەكەتىنە قاتتى نارازى بولىپ، كوتەرىلىس جاساۋعا بەل بايلايدى. ءىنىسى شاعاتاي مۇنى اكەسىنە جەتكىزىپ، شىڭعىس حان جوشىنى ولتىرۋگە ادام جىبەرەدى.
- بۇل جەردە ماسەلە دجۋزدجانيدىڭ موڭعولدىڭ دۇشپانى بولعانىندا. تاريحشى ولاردى جەك كورگەن جانە موڭعول شاپقىنشىلىعىنان باس ساۋعالاپ ءۇندىستانعا قاشقان. سوندىقتان ونىڭ بۇكىل جازعانى كۇمان تۋدىرادى، - دەدى تاريحشى پورسين.
ەگيپەت تاريحشىسى ءال-وماري كەشتەۋ، XIV عاسىردا جازعان. ول دا جوشى كىسى قولىنان قازا تاپقانىن كەلتىرگەن. ءال-وماري حورەزمدەگى بيلەۋشى تاپپەن جاقىن قارىم-قاتىناستا بولعان، سوندىقتان التىن ورداداعى جاعدايدى جاقسى ءبىلۋى زاڭدى.
- ەگەر جوشىعا جاقىن دەرەككوزدەرگە سۇيەنسەك، جاعداي ەكىۇشتى بولىپ كورىنەدى. ءبىز بيلەۋشى تاپتار اراسىندا قاقتىعىس بولعانىن سەنىممەن ايتا الامىز. اڭگىمە جوشىنىڭ شىڭعىس حانمەن ەمەس، ءىنىسى شاعاتاي ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى قاقتىعىسقا كەپ تىرەلەدى. كوپتەگەن دەرەككوز وسىنى كورسەتەدى. جوشىنىڭ ءولىمى قولدان ۇيىمداستىرىلعان بولۋى ابدەن مۇمكىن. ەگەر راسىمەن سولاي بولسا، وندا وعان شاعاتايدىڭ قاتىسى بار، - دەيدى تاريحشى.
پورسيننىڭ سوزىنشە، بۇل تۋرالى راشيد اد-دين ءىشىنارا جازعان. ول شىڭعىس حان قايتىس بولارىنان شامالى ۋاقىت بۇرىن شاعاتايعا كوڭىلى تولماعانىن كەلتىرەدى. ونىڭ ۇستىنە شاعاتاي شىڭعىس حاننىڭ ءۇشىنشى ۇلى ۇگەدەيدى مۇراگەرى رەتىندە جاريالاعان اۋلەت جينالىسىنا قاتىسپاعان كوزى ءتىرى جالعىز ۇلى ەدى. تاريحشى شىڭعىس حان شاعاتاي بۇلىك شىعارۋى مۇمكىن دەپ قاۋىپتەنگەن بولۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيدى.
اقساق قۇلان تۋرالى كۇي
جوشىنىڭ ءولىمى كوشپەندىلەردىڭ جادىندا اتاقتى «اقساق قۇلان» كۇيى (مۋزىكالىق- پوەتيكالىق شىعارما) ارقىلى ساقتاۋلى. شىعارما جەلىسىنە سايكەس شىڭعىس حان سۇيىكتى ۇلىنىڭ ءولىمىن ەستىرتكەن كەز كەلگەن ادامدى ءولىم جازاسىنا كەسەتىنىن جاريالايدى. بۇل تۋرالى قاعانات امىرشىسىنە قالاي ايتۋ كەرەگىن ەشكىم بىلمەيدى. بۇل مىندەتتى نايمان تايپاسىنىڭ نويانى كەتبۇعا اتقارعان. ول قايعىلى حاباردى دومبىرانىڭ شاناعىنان كۇي توگىلتىپ جەتكىزەدى. تاريحشىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، وقيعا جەلىسى التىن وردا كەزەڭىنەن باستاۋ الادى. مۇنداي سيۋجەت قازاق فولكلورىندا عانا ەمەس، قىرعىز بەن نوعايدىڭ ەپيكالىق داستۇرىندە دە كەزدەسەدى. دەمەك، كۇي جوشى ۇلىسى تاراپ، حالىقتار ءبولىنىپ شىققانعا دەيىن پايدا بولعانى قيسىنعا كەلەدى.
- بۇل - قازاق مادەنيەتىندە وزىندىك ورنى بار وتە قىزىق ءارى كەرەمەت اڭىز. شىققان ۋاقىتى مەن شىندىققا سايكەس كەلەتىن- كەلمەيتىنى بەلگىسىز بولعاندىقتان تاريحشىلار مۇنداي اڭىزدارعا ساقتىقپەن قارايدى. كەتبۇعا جىراۋدىڭ كىم بولعانى دا - داۋلى ماسەلە، - دەدى ارتەم پورسين.
تاريحشى بۇل حيكايانىڭ التىن وردا داۋىرىندە حاتقا تۇسكەنىن، كەيىن قازاق، قىرعىز جانە نوعاي فولكلورىندا بىرنەشە نۇسقادا ساقتالىپ، بىزگە جەتكەنىن العا تارتادى. ونىڭ ىشىندە ⅩⅩ عاسىردىڭ ورتاسىندا جازىپ الىنعان نوعاي نۇسقاسىندا جاعداي ەگجەي-تەگجەي باياندالعان. ءماتىنى ⅩⅤ عاسىردىڭ باسىندا مىرزا ۇلىقبەكتىڭ كىتابىندا جازىلعان سيۋجەتپەن ءدوپ كەلەدى.
- ءامىر تەمىردىڭ ۇرپاعى مىرزا ۇلىقبەك ساياساتكەر عانا ەمەس، اتى الەمگە جايىلعان ءىرى عالىم دا ەدى. ول «ءتورت ۇلىستىڭ تاريحىن» قۇراستىرعان، جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحىن جەتىك بىلگەن. ونىڭ ۇستىنە التىن وردا حاندارىنىڭ ءبىرىنىڭ قىزىنا ۇيلەنگەن. ول ءوز ەڭبەگىندە جوشىنىڭ ءولىمى تۋرالى سۋىت حاباردى بەلگىلى ءبىر نويان شىڭعىس حانعا ءان تۇرىندە جەتكىزگەنىن جازعان. جىر ءماتىنى سوزبە-ءسوز نوعاي نۇسقاسىنا وتە جاقىن. سوندىقتان بۇل جىردىڭ ءاۋ باستا جازباشا تۇردە بولعانىن، جوشى ۇرپاقتارى اراسىندا ايتىلعانىن جورامالداي الامىز. جوشى ۇلىسى قۇلاعاننان كەيىن جىرداعى وقيعا اۋىزەكى ادەبيەتتىڭ ءبىر بولىگىنە اينالىپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا تاراپ، ءارتۇرلى نۇسقادا ساقتالعان، - دەدى ول.
كەتبۇعا كىم بولعان؟
كەتبۇعانىڭ تاريحي تۇلعاسىنا قاتىستى زەرتتەۋشىلەر اراسىندا كوپكە دەيىن تالاس ءجۇردى. نايمانداردىڭ شەجىرەسىندە وسىنداي ەسىمدەر ءجيى ۇشىراسادى. شەجىرە رەتتىلىگىنە قاراساق، ول راسىمەن XIII-XIV عاسىردا ءومىر سۇرگەن. جازباشا دەرەكتە كەتبۇعا نويانداردىڭ كورنەكتى وكىلى جانە سول كەزەڭدەگى ءىرى ساياسي تۇلعا رەتىندە بەلگىلى. تەگى نايمان، موڭعول حانى قۇلاعۋدىڭ قولاستىندا قىزمەت ەتكەن.
جوشى ۇرپاقتارى مەن قۇلاعۋلىقتاردىڭ ءوزارا قىرعي-قاباق قارىم-قاتىناسى تاريحتان جاقسى ءمالىم. سول سەبەپتى زەرتتەۋشىلەر اراسىندا «قۇلاعۋعا قىزمەت ەتكەن كەتبۇعانىڭ بۇل كۇيگە قانداي قاتىسى بار؟» دەگەن سۇراق بولعان. ويتكەنى شىعارما جەلىسى بويىنشا شىڭعىس حانعا ونىڭ ءولىمىن ەستىرتكەن ادام جوشىنىڭ توڭىرەگىنەن شىققان بولۋى قاجەت. قارالى حاباردى شىڭعىس حانعا كىم جەتكىزەتىنىن جوشىنىڭ جاقتاستارى شەشكەن. سوندىقتان اتاقتى كۇيدە ءسوز بولاتىن كەتبۇعا جوشى ورداسىنىڭ نويانى بولۋى ءتيىس.
- كەتبۇعانىڭ ⅩⅢ عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىندا يراندا بوي كورسەتۋىنە جانە ءىس-ارەكەتىنە تالداۋ جاساساق، ونىڭ ءاۋ باستا جوشى ۇلىسىنا باعىنعانىن، باتۋ حان قايتىس بولعاننان كەيىن عانا قۇلاعۋدىڭ (تولە ۇرپاعىنىڭ) قاراماعىنا وتۋگە ءماجبۇر بولعانىن شامالايمىز. بۇل ەسىم، ونىڭ شىعۋ تەگى مەن ناقتى ءبىر ۇلىسقا باعىنىشتىلىعى تۋرالى دەرەك سايكەس كەلۋى مۇمكىن. بۇگىندە «اقساق قۇلان» كۇيىنىڭ كەيىپكەرى كەتبۇعا مەن يران، يراكتى باعىندىرعان، 1260 -جىلى اين-دجالۋت شايقاسىندا قازا تاپقان كەتۇعا ەكەۋى ءبىر ادام ەكەنىن تولىق سەنىممەن ايتا الامىن، - دەدى ارتەم پورسين.
ۇلىتاۋداعى ماۆزولەي كىمگە تيەسىلى؟
ۇلىتاۋدىڭ كوركى كوز تارتارلىق تاۋ بوكتەرىندە ورنالاسقان جوشى ماۆزولەيى - قازاقستانداعى كيەلى مەكەندەردىڭ ءبىرى. ءبىراق ۇلى قاعاننىڭ تۇڭعىش ۇلى وسى توپىراقتا ماڭگىلىك دامىل تاپقانى راس پا؟
تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل ايماقتا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىسى جالعاسىپ كەلەدى. ەڭ كونە اعاش كونسترۋكتسيالارعا جۇرگىزىلگەن راديوكومىرتەكتى تالداۋ ناتيجەسىنە ساي بۇل XIII عاسىردىڭ 1260 -جىلدارىمەن مەرزىمدەلەدى. كەسەنە XIV عاسىردا تۇرعىزىلعان.
- مەنىڭ ويىمشا، ول جەردە جوشى ۇلىسى شونجارلارىنىڭ زيراتتارى ورنالاسقان. الايدا XX عاسىردا قازبا جۇمىسى كەزىندە تابىلعان ادام سۇيەكتەرى العاشقىدا سول جەردە جەرلەنگەن سۇيەكتەر ەكەنى جانە مۇنىڭ جوشىنىڭ بەيىتى ەكەنى انىق ەمەس. بۇل سۇراق ازىرگە باسى اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر. جوشى ۇلىسىنىڭ العاشقى قۇرىلىمى تۋرالى جازباشا دەرەكتەرگە قاراعاندا ونىڭ يەلىگىنىڭ ورتالىعى ەرتىس بويىندا بولعان. سوندىقتان ونىڭ بەيىتىن ەلىمىزدىڭ شىعىس جاعىنان ىزدەگەن الدەقايدا قيسىندى، - دەدى ارتەم پورسين.
ونىڭ ۇستىنە ۇلىتاۋ - كيەلى ولكە، حالىققا جوشى ۇرپاقتارى جەرلەنگەن ورىن رەتىندە تانىس.
- ۇلىتاۋ جوشى ۇرپاقتارىنىڭ سول قاناتتارىنىڭ ءبىرى بولعان. بۇل ايماق باتۋ اۋلەتىنىڭ تىكەلەي يەلىگىندە بولعانعا ۇقسايدى. سوندىقتان وندا جوشى ۇرپاقتارىنىڭ مازارى بولۋى ابدەن ىقتيمال. الايدا، بۇل ءجايتتى ءالى دە تەرەڭىرەك زەرتتەگەن ءجون، - دەدى تاريحشى.
ارتەم پورسين بۇعان دەيىن «جوشى مەن شىڭعىس حان اراسىندا راسىمەن تەكەتىرەس بولعان با، اتاقتى بيلەۋشىنىڭ تۇڭعىشى ساياسي كۇرەستىڭ قۇربانى بولۋى مۇمكىن دە؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرگەن بولاتىن.
اۆتور
نازەركە سانيازوۆا