سوعان وراي، پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ حالىققا جولداۋىندا بىزدەگى ءدارى-دارمەك پەن مەديتسينالىق قۇرال- جابدىقتىڭ 17 پايىزى عانا وتاندىق ءونىم ەكەنىن تىلگە تيەك ەتكەن ەدى. شىنىندا، اتالعان سالاداعى تاپشىلىقتى قالاي جويۋعا بولادى؟
ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ءدارى-دارمەك كولەمى قانداي؟ وتاندىق ءدارى- دارمەك ۇلەسىن ارتتىرۋ ءۇشىن قانداي جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر؟ بۇل تۋرالى تولىعىراق قازاقپارات ساراپشىسىنىڭ ماقالاسىندا.
ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ءدارى- دارمەك كولەمى قانداي؟
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ 2021 -جىلعى 1-قىركۇيەكتەگى جولداۋىندا فارماتسيەۆتيكا ونەركاسىبىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگىن، سونىڭ ىشىندە مەديتسينا ونىمدەرىن زەرتحانالىق جانە تەحنيكالىق سىناقتان وتكىزەتىن ورتالىق قۇرۋ قاجەتتىگى تۋرالى باسا ايتقان بولاتىن. ول 2025 -جىلى قازاقستاندا وندىرىلگەن ءدارى-دارمەك پەن مەديتسينالىق قۇرال- جابدىق كولەمىن 50 پايىزعا جەتكىزۋ كەرەكتىگىن ايتقان ەدى.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 158 فارماتسيەۆتيكالىق ءوندىرىس جۇمىس ىستەيدى، ونىڭ ىشىندە 42 ءوندىرىس دارىلىك زاتتاردى وندىرۋگە ماماندانعان بولسا، 116 ءوندىرىس مەديتسينالىق ماقساتتاعى بۇيىمداردى وندىرۋمەن اينالىسادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە، 2022 -جىلى دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمدار نارىعىنىڭ كولەمى 921,1 ميلليارد تەڭگەنى، ونىڭ ىشىندە وتاندىق تاۋارلار ءوندىرىسىنىڭ كولەمى - 162,6 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى.
قازاقستاندىق دارىلىك زاتتاردىڭ ەكسپورتى
مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ دەرەگىنشە، بيىل قاڭتار- مامىر ايلارىندا دارىلىك زاتتاردىڭ ەكسپورتى 6,2 ميلليون ا ق ش دوللارىن قۇرادى. 2022 -جىلى فارماتسيەۆتيكالىق ءونىمنىڭ ەكسپورتى 32,2 ميلليون ا ق ش دوللارىن، ونىڭ ىشىندە تمد ەلدەرىنە - 24,6 ميلليون ا ق ش دوللارىن، ازيا جانە ەۋروپا ەلدەرىنە 7,6 ميلليون ا ق ش دوللارىن قۇراعان.
ناۋرىز ايىندا ەلىمىزدە وندىرىلگەن ءدارى-دارمەكتەردىڭ ىشكى نارىقتاعى ۇلەسىن 50 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ شارالارى تالقىلانعان ەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اجار عينياتتىڭ ايتۋىنشا، بۇل كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋ ءۇشىن رەسپۋبليكانىڭ فارماتسيەۆتيكالىق جانە مەديتسينالىق ونەركاسىبىن دامىتۋ، عىلىمي جانە كادرلىق الەۋەتتى ارتتىرۋ، نورماتيۆتىك- قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ جانە جالپى فارماتسيەۆتيكالىق سەكتوردى سيفرلاندىرۋ بويىنشا شارالار قابىلدانىپ جاتىر. وسى ورايدا، بىرلەسكەن كاسىپورىندار اشۋ جانە الەمدىك فارماتسيەۆتيكالىق يندۋستريانىڭ جەتەكشى كومپانيالارىنىڭ وندىرىستەرىن لوكاليزاتسيالاۋ بويىنشا بەلسەندى تۇردە جۇمىس جۇرگىزىلە باستادى. ولاردىڭ قاتارىندا Hoffmann-La Roche (شۆەيتساريا)، Pfizer (ا ق ش)، Novo Nordisk (دانيا)، Takeda (جاپونيا)، SK Plasma (وڭتۇستىك كورەيا) جانە ت. ب. بار.
ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە ايتىلعان ۇسىنىستاردى تالداپ، ولاردى ەلىمىزدە وندىرىلگەن ءدارى- دارمەكتەردىڭ ىشكى نارىقتاعى ۇلەسىن 50 پايىزعا جەتكىزۋ بويىنشا جول كارتاسىندا ەسكەرۋدى تاپسىردى. ول سوڭعى بىرنەشە جىلدا قازاقستاننىڭ فارماتسيەۆتيكا سالاسى تۇراقتى ءوسىم كورسەتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى: شىعارىلاتىن پرەپاراتتاردىڭ اسسورتيمەنتى كەڭەيىپ، كولەمى ۇلعايا ءتۇستى. الايدا، ولاردىڭ ىشكى نارىقتاعى ۇلەسى باياۋ ءوسىپ وتىر، قازىرگى كورسەتكىش - 28 پايىز.
سونىمەن قاتار ومىرلىك ماڭىزى بار دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمدار بويىنشا ۇزاقمەرزىمدى شارتتار جاساسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. «ونكولوگيالىق جانە جۇرەك- قان تامىرلارى اۋرۋلارىن ەمدەۋگە ارنالعان پرەپاراتتارعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك. ول ءۇشىن الداعى جىلدارعا قاجەتتىلىكتى ەسكەرە وتىرىپ، وسىنداي دارىلىك زاتتاردىڭ تىزبەسى بەكىتىلۋى ءتيىس»، - دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
وتاندىق ءدارى-دارمەك ۇلەسىن ارتتىرۋ ءۇشىن قانداي جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر؟
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا وتاندىق ءوندىرىستىڭ ۇلەسىن فارماتسيەۆتيكالىق نارىقتا 50 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتىن قويدى. قويىلعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ق ر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى نارىقتىڭ الەۋەتتى مۇمكىندىكتەرىن تالداپ، ودان ءارى دامىتۋ جونىندە شارالار ازىرلەدى. ىشكى نارىقتا وتاندىق وندىرىستەگى ءدارى- دارمەكتەردىڭ ۇلەسىن 2029 -جىلعا قاراي 50 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ جونىندەگى جول كارتاسىن ازىرلەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ 2022 -جىلعى 21-قىركۇيەكتەگى بۇيرىعىمەن استانا، شىمكەنت جانە اقتوبە قالالارىندا فارماتسيەۆتيكالىق كلاستەرلەر قۇرىلدى.
ءاربىر كلاستەردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولادى. ماسەلەن، شىمكەنت كلاستەرى ءدارى-دارمەك شىعارۋعا، اقتوبە كلاستەر ايماعى مەديتسينالىق قۇرال- جابدىقتار شىعارۋعا، ال استانا كلاستەرى فارماتسيەۆتيكا سالاسىن زياتكەرلىك قولداۋعا باعىتتالاتىن بولادى. بۇل ايماقتاردا ءىرى مەديتسينالىق جانە تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ، ءوندىرىس ورىندارى مەن حالىققا جوعارى تەحنولوگيالىق مەديتسينالىق كومەك كورسەتەتىن كلينيكالىق بازالاردىڭ بولۋىنا بايلانىستى استانا، اقتوبە جانە شىمكەنت قالالارى تاڭدالعان. سونداي-اق فارماتسيەۆتيكا جانە مەديتسينا سالاسىن دامىتۋ بويىنشا ۇيلەستىرۋ كەڭەسى قۇرىلدى. سونداي-اق، پروتسەستىڭ ءارتۇرلى كەزەڭدەرىندە BIGPHARMA فارماتسيەۆتيكالىق كومپانيالارىمەن كەلىسىمشارتتىق ءوندىرىستىڭ ينۆەستيتسيالىق جوبالارى بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە.
«Roshe» كومپانياسىمەن 4 جوبا باستاماشىلىق جاسالدى، «AstraZeneca» كومپانياسىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە، «Pfizer» كومپانياسىمەن قۇپيالىلىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى جانە «Prevenar-13» پنيەۆموكوككتى ۆاكتسينانى كەلىسىمشارتتىق ءوندىرۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جول كارتاسى بەكىتىلدى.
ءدارىنىڭ جاعىمسىز اسەرى مەن باعاسى تۋرالى اقپاراتتى قايدان الۋعا بولادى؟
ەلدەگى ءدارى- دارمەكتىڭ ساپاسى ازىرلەنگەن ساتتەن باستاپ، حالىق پايدالانعانعا دەيىنگى ارالىقتا ۇزدىكسىز تەكسەرىلىپ وتىرادى. كەز كەلگەن ءدارىنى تىركەۋ كەزىندە اۋەلى ساراپتاما وتكىزەدى، ودان ءارى ەلگە اكەلەر شاقتا دا ساپاسىن ماماندار باقىلايدى. بۇگىنگى تاڭدا دارىلىك زاتتاردىڭ باعاسىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ تمككك (تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمى) شەڭبەرىندە جانە ءمامس (مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ) جۇيەسىندە فارماتسيەۆتيكالىق نارىقتىڭ كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا سەگمەنتىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ەلىمىزدە DariKZ موبيلدى قوسىمشاسىنىڭ جاڭارتىلعان نۇسقاسى قولجەتىمدى. بۇل قوسىمشا ارقىلى حالىق دارىلىك زاتتاردىڭ جاعىمسىز رەاكتسيالارى جونىندە دەربەس اقپارات الىپ، ءدارى- دارمەكتىڭ باعاسىنا قاتىستى شاعىمدانا الادى.
ناقتىراق ايتقاندا، دارىلىك زاتتىڭ جاعىمسىز اسەرى باياندالاتىن كارتا-حابارلامالار نەمەسە «سارى كارتالار» دەپ اتالاتىن اقپارات پاراقشالارىن جىبەرۋگە ارنالعان جاڭا قىزمەت ىسكە قوسىلىپ وتىر. بۇل رەتتە دارىلىك زاتتاردىڭ قولدانۋدان كەيىنگى جاعىمسىز رەاكتسيالارى تۋرالى اقپاراتتى دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردى ساراپتاۋ ۇلتتىق ورتالىعىنان ونلاين رەجيمدە جەدەل الۋعا بولادى. كارتا- حابارلامانى جىبەرۋ ءۇشىن قوسىمشاداعى «جاناما اسەرى» ءبولىمىن اشىپ، پاتسيەنت جانە پرەپارات تۋرالى مالىمەتتەردى تولتىرىپ، سونداي- اق كەرى بايلانىس جانە قاجەت بولعان جاعدايدا اقپاراتتى ناقتىلاۋ ءۇشىن بايلانىس دەرەكتەرىن كورسەتۋ قاجەت.
ءدارى-دارمەك باعاسىنا شاعىم تۇسىرۋگە بولادى
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى اتالعان قوسىمشا حالىقپەن ءوزارا بايلانىسۋعا ارنالعان ءتيىمدى قۇرال قىزمەتىن اتقارادى دەپ مالىمدەدى. موبيلدى قوسىمشاداعى جاڭا قىزمەت دارىلىك پرەپاراتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن باقىلاپ، فارماكولوگيا نارىعى اينالىمىنا قاتىسۋشىلارمەن بايلانىستا بولۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. بۇدان بولەك، DariKZ موبيلدى قوسىمشاسىنىڭ جاڭا نۇسقاسى ارقىلى ءدارىحانالارداعى ءدارى- دارمەكتىڭ باعاسى رۇقسات ەتىلگەن شەكتەن اسىرا قويىلعان جاعدايدا شاعىم تۇسىرۋگە بولادى. جالپى، ءدارىحاناداعى باعاعا شاعىم ءتۇسىرۋ ءۇشىن بىرنەشە قاراپايىم قادام جاساۋ قاجەت. بىرىنشىدەن، DariKZ موبيلدى قوسىمشاسىنان شەكتى باعاسى بەلگىلەنگەن قاجەتتى پرەپاراتتى تاۋىپ، ەكىنشىدەن، «باعاعا شاعىم ءتۇسىرۋ» تەتىگىن باسۋ كەرەك. بۇدان ءارى قاجەتتى جولاقتاردى تولتىرىپ، حابارلاما جولدانادى. سونىمەن قاتار، حالىق DariKZ قوسىمشاسى ارقىلى ۇقساس پرەپاراتتارعا قويىلاتىن باعالاردى سالىستىرا الادى. ءدارىنىڭ رەتسەپت ارقىلى نەمەسە رەتسەپتىسىز بەرىلەتىنىن، سايكەستىك سەرتيفيكاتىن تەكسەرىپ، ءوندىرۋشى، مەديتسينادا قولدانىلۋى، ساقتاۋ مەرزىمى تۋرالى جانە ت. ب. دەرەكتەردى بىلە الادى.
فارماتسيەۆتيكالىق نارىقتاعى قاۋىپسىزدىك قالاي قامتاماسىز ەتىلەدى؟
قازاقستاندا دارىلىك زاتتاردى ءوندىرۋ، ساتۋ جانە پايدالانۋ نارىعى ءتيىستى ەرەجەلەر مەن نورمالارمەن رەتتەلەدى. فارماتسيەۆتيكا نارىعىنداعى قاۋىپسىزدىككە قاتىستى بارلىق جاعدايلار بويىنشا دارىلىك زاتتاردى ساراپتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى مۇقيات باعالاۋ جۇرگىزەدى، ءاربىر جاعداي تىركەۋدەن كەيىنگى كەزەڭدە «پايدا- قاۋىپ» اراقاتىناسىن باعالاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميسسيا وتىرىسىندا قارالادى، دارىلىك زاتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قاداعالاۋ مەن مونيتورينگ جۇرگىزۋگە جاۋاپتى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ۇسىنىستارى ەسكەرىلەدى.
قازاقستاندا ءبىرقاتار جاعدايلاردا دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردى قولدانۋدى توقتاتا تۇرۋ، ساتۋعا تىيىم سالۋ ەنگىزىلەدى. ولار ءدارىنى قولدانۋ جونىندەگى نۇسقاۋلىقتا كورسەتىلمەگەن ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن قاۋىپتى جاعىمسىز رەاكتسيالار انىقتالعان كەزدە، نۇسقاۋلىقتا كورسەتىلگەن جاعىمسىز رەاكتسيالاردىڭ جيىلىگى ارتسا، ەمدىك اسەرى بولماعان كەزدە، ەلەۋلى جاعىمسىز رەاكتسيالارعا بايلانىستى پرەپاراتتى باسقا ەلدەردىڭ نارىعىنان توقتاتا تۇرۋ نەمەسە كەرى قايتارىپ الۋ تۋرالى اقپارات بولعان كەزدە، دارىلەر مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ قاۋىپسىزدىك، ساپا جانە قولدانۋ تيىمدىلىگىنە اسەر ەتەتىن ءوندىرۋ پروتسەسى بۇزىلعان كەزدە، مەديتسينالىق بۇيىمداردى قولدانۋدا ونىڭ قاۋىپسىزدىگىنە اسەر ەتەتىن كونسترۋكتسياداعى اقاۋلار، ارەكەت ەتۋ ءپرينتسيپى انىقتالعان كەزدە، دارىلەر مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردى قولدانۋعا بايلانىستى پاتسيەنتتىڭ نەمەسە تۇتىنۋشىنىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرىلگەنى تۋرالى اقپارات كەلىپ تۇسكەن كەزدە، ەگەر تىركەۋ كۋالىگىن ۇستاۋشىسى تىركەۋ كۋالىگىن كەرى قايتارىپ الۋدى نەمەسە ءدارى- دارمەكتەر مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردى اينالىمنان الۋدى سۇراسا، ەگەر دارىلەر فارمينسپەكتسيا ناتيجەلەرى بويىنشا ايقىندالعان ق ر جانە ەاەو ءتيىستى فارماتسيەۆتيكالىق پراكتيكالارىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەسە جانە ءدارى- دارمەكتىڭ تىركەۋ كۋالىگىن ۇستاۋشىسى جانە مەديتسينالىق بۇيىمدى ءوندىرۋشى فارماكولوگيالىق قاداعالاۋ جانە قاۋىپسىزدىكتى، ساپا مەن تيىمدىلىكتى مونيتورينگتەۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەردى ورىنداماسا قولدانىلادى.
دارىلىك زاتتاردى تاڭبالاۋ جۇيەسى
قازاقستاندا دارىلىك زاتتاردى تاڭبالاۋ جۇيەسى 2022 -جىلعى شىلدەدەن باستاپ كەزەڭ- كەزەڭىمەن ەنگىزىلىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن سيفرلاندىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى جايلى بىرنەشە مارتە ايتقان ەدى.
ءدارى- دارمەكتەردى تاڭبالاۋ بويىنشا پيلوتتىق جوبانى جۇرگىزۋ تۋرالى شەشىم 2018 -جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قابىلداندى.
ەلىمىزدەگى ءبىرىڭعاي تاڭبالاۋ وپەراتورى فارماتسيەۆتيكالىق نارىقتىڭ قولدانىستاعى ينفراقۇرىلىمىنا دارىلىك زاتتاردى قاداعالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. ءدارى- دارمەكتەردى تاڭبالاۋ - بۇل وندىرۋشىدەن، ديستريبۋتسيا قۇرىلىمىنان، ءدارىحانالاردان جانە مەديتسينالىق ۇيىمداردان پاتسيەنتتىڭ سوڭعى نۇكتەسىنە دەيىنگى بارلىق جەتكىزۋ تىزبەگى ارقىلى ءدارى- دارمەكتەردىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى. مىندەتتى تاڭبالاۋ مەن قاداعالاۋدى ەنگىزۋ ءدارى- دارمەك اينالىمىن اناعۇرلىم اشىق ەتەتىنى ءسوزسىز. سونىمەن قاتار، ساتىپ الۋشىعا ساتىپ الىناتىن پرەپاراتتاردىڭ ءتۇپنۇسقالىعىن ءوز بەتىنشە تەكسەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇل تاجىريبە وڭتۇستىك كورەيا، تۇركيا، ساۋد ارابياسى، ا ق ش، قىتاي، ءۇندىستان، رەسەي، يتاليا، ارگەنتينا سياقتى ءبىرقاتار ەلدەردە بۇرىننان قولدانىلعان. قازاقستاندا دارىلىك زاتتاردى تاڭبالاۋ جۇيەسى كەزەڭ- كەزەڭىمەن ەنگىزىلەدى. قازاقستاندا تاۋارلاردى قاداعالاۋ ءۇشىن تاڭبالاۋدى ەنگىزۋ تاۋارلاردى ەاەو- دا سايكەستەندىرۋ قۇرالدارىمەن تاڭبالاۋ تۋرالى كەلىسىم، سونداي-اق 2019 -جىلدىڭ كوكتەمىندە قولدانىسقا ەنە باستاعان «ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى» ق ر زاڭى شەڭبەرىندە جۇرگىزىلەدى. قورىتا كەلە، ۇلت ساۋلىعى - مەملەكەتتىڭ باستى ۇستانىمى ەكەنى انىق. سوندىقتان دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ەلگە كەلەتىن ءدارى- دارمەكتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە، ساپاسىنا بەيجاي قارامايدى دەپ سەنەمىز.