ارالدى اشقانداردى وسىنداعى زاۋلىمدىگى ۇيدەي، اۋىرلىعى جۇك ۆاگونىنداي الىپ تاس مۇسىندەر ەرەكشە تاڭىرقاتادى. ارال تۇرعىندارى مۇنداي كۇردەلى ءىستى قالاي جۇزەگە اسىردى، ول جاعى بەلگىسىز. بۇل الىپ مۇسىندەردى زەرتتەۋ ءۇشىن ءتورت ءىرى عىلىمي ەكسپەديسيا جاساقتالعان.
سونىڭ ەڭ ءىرىسى نورۆەگ عالىمى تۋر حەيەردالدىڭ ارحەولوگيالىق ەكسپەديسياسى بولدى. وسى ءبىر الاقانداي قۇرعاق اۋماق پلانەتامىزداعى ەڭ عاجايىپ بۇرىشتاردىڭ ءبىرى سانالادى. ءۇشبۇرىش فورماسىندا كەلگەن بۇل ارالدىڭ جالپى الاڭى 163،6 شارشى مەتردى قۇرايدى. ءۇش بۇرىشىندا دا سونگەن ۆۋلكان كراتەرى بار، ارالدىڭ ءوزى دە ءبىر زامانداردا ۆۋلكاننىڭ اتقىلاۋىنان پايدا بولعان جانارتاۋدىڭ ۇشار باسىندا ورنالاسقان. بۇل الاقانداي ارالدىڭ اشىلماعان قۇپياسى كوپ. العاشقى تۇرعىندارى قايدان كەلگەن؟ بۇل - ەڭ ءبىرىنشى جۇمباق. پاسحي ارالىنىڭ جۇرتشىلىققا ەڭ بەلگىلى قۇپياسى - زەرتتەۋشىلەر جۇزدەگەن جىلدار بويى جۇمباعىن شەشە الماي كەلە جاتقان الىپ تاس مۇسىندەر. بۇلاردى (جەرگىلىكتى تىلدە «مواي» دەپ اتالادى) كىمدەر جانە نە ءۇشىن تۇرعىزعان؟ ءبىر-بىرىنەن اۋمايتىن، ەرەكشە ۇلكەن باستى بۇل مۇسىندەردىڭ ارميا جاۋىنگەرلەرىندەي ساپ تۇزەپ، جاعالاۋدى ءۇنسىز باقىلاپ، قورعاپ تۇرعانىنا قانشاما عاسىرلار ءوتتى ەكەن دەسەي!
ارالدا بارلىعى اياعى مەن موينى جوق، دەنەسى مەن الىپ باسى بار 887 ءمۇسىن ورنالاسقان، ونىڭ 397 ى رانو راراكۋ ۆۋلكانىنا جاقىن جەردە. جالاڭباس «الىپتاردىڭ» بويى 10 مەتر، كەيبىرىنىكى 17 مەتر بولسا، «قىزىل بورىكتى» «قورتىقتاردىڭ» بويى 4 مەتردەن كەم ەمەس. الىپتارىنىڭ ءارقايسىسىنىڭ سالماعى ەلۋ توننادان سەكسەن تونناعا دەيىن جەتەدى. الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن اعىلعان تۋريستەر كوزىمەن كورىپ، قولىمەن ۇستاپ جۇرگەن ناقتى زاتتىق دەرەك وسىمەن بىتەدى. ارى قاراي تەوريا مەن اڭىز باستالادى.
اڭىز بويىنشا، ارالدى ءبىر كەزدە قۇلاعى ۇزىن، بويى 10 مەترلىك الىپتار بيلەپ-توستەگەن، ولاردىڭ قول استىندا قۇلاعى كىشكەنتاي قورتىقتار بولعان. اقىرىندا قۇلدىق پەن ازاپتاۋعا شىداماي، قورتىقتار ەليتانى جويىپ جىبەرگەن. پەرۋ جۇرتى ايتاتىن اڭىزدا الىپتاردىڭ وتە ۇلكەن، سوندىقتان يكەمسىز جانە كورىكسىز بولعاندىعى، سوندىقتان قۇدايدىڭ ولاردى تاسقا اينالدىرىپ جىبەرگەندىگى ايتىلادى. پاسحي ارالىنداعى ءبىر تاس ءمۇسىننىڭ استىنان ارحەولوگتار 308 ادام سكەلەتىن تاۋىپ العانى عىلىمدا ۇلكەن جاڭالىق بولدى. ولاردىڭ بۇدان 2500 جىل بۇرىن جەرلەنگەنى انىقتالعان. ا ق ش-تاعى انتروپولوگيالىق لابوراتوريانىڭ وقىمىستىلارى ولاردىڭ باس سۇيەگىن زەرتتەي كەلە، پاسحي ارالىن العاشقى مەكەندەگەندەر - بۇلار شامامەن ەجەلگى پەرۋدەن شىققان وڭتۇستىك امەريكالىق ۇندىستەر دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. ءبىراق بۇل جايىندا عىلىمدا داۋ كوپ.
جالپى، بارلىق حالىقتىڭ اڭىز بەن ەرتەگىلەرىندە ەرتەدە جەر بەتىن الىپتار مەكەندەگەنى ايتىلادى. 1790- جىلى وقىمىستىلار 2،5 مەتر كەلەتىن ادام سۇيەگىن تاپقان. ال 1577- جىلى شۆەيسارياداعى ءبىر ۇڭگىردەن 4،5 مەترلىك ادام سۇيەگى تابىلعان. ەجەلگى مايا حرامىنا ەنگەن سولداتتار الىپ ادامنىڭ سۇيەگىنىڭ ۇستىنەن تۇسكەن. ءسويتىپ، بۇل تابىلعان ولجا مۇحيت ارقىلى ريم پاپاسىنا جەتكىزىلگەن. ال 1938 - جىلى مەكسيكاداعى ءبىر ۇڭگىردەن بويى ءۇش مەترلىك الىپ ادامداردىڭ سۇيەگى تابىلدى. ەڭ العاشقى پيراميدالاردى وسى الىپتار سالعان دەگەن جورامال بار. ەجەلگى جازبالاردا: «بۇل الىپتاردىڭ بويىنىڭ ۇزىن بولعانى سونداي، قازىرگى ەڭ بويى بيىك ادامنىڭ ءوزى، ونىڭ قاسىندا تۇرسا، تىزەسىنە ارەڭ جەتەر ەدى.ولاردىڭ ءارقايسىسى كادىمگى ەلۋ ادامنىڭ تاماعىن ىشكەن» دەگەن سوزدەر ساقتالعان. قاسيەتتى قۇران كارىمدە نۇح پايعامبار الىپ كەمە جاساپ جاتقاندا، «ەڭ بيىك پالمادان دا ۇزىن» الىپتار كۇلىپ: «توپان سۋ بىزگە ەشتەڭە ىستەي المايدى. ءبىز وتە ۇزىنبىز. قانداي وزەن بولسا دا كەشىپ جۇرە بەرەمىز» دەگەنى ايتىلادى. ءبارىبىر ولار توپان سۋعا قارىق بولعان.
اڭىز-اڭگىمەلەردەگى ەرتەدە ءومىر سۇرگەن الىپ ادامدار: گرەك اڭىزىنداعى گەراكلدى، بولماسا «قاڭباق شال» ەرتەگىسىندەگى جالعىز كوزدى ءداۋدى الايىق. مىسال كەلتىرە بەرسەك، تولىپ جاتىر. ال وسى ەرتەگى-اڭىزدارداعى الىپ ادامدار شىنىمەن دە جەر بەتىندە بولۋى مۇمكىن بە؟ قازىرگى دامىعان عىلىم ولاردىڭ بولعانىن زاتتاي ايعاقتار ارقىلى دالەلدەپ وتىر. ەگيپەتتەگى حافرا پەرعاۋىننىڭ حرامىنا سالماعى 500 توننا تارتاتىن تاس قالانعان. ال گرەكيادا قابىرعاسىنىڭ قالىڭدىعى 20 مەترگە جەتەتىن، ال قالانعان ءار تاستىڭ سالماعى 125 توننا تارتاتىن تيرينف قابىرعاسى ساقتالعان. ال پاسحي ارالىنداعى بيىكتىگى 8 مەتردەن اساتىن، سالماعى 50 توننانى قۇرايتىن 500 تاس مۇسىندەر قايدان كەلگەن؟ ولاردىڭ بارلىعى دا الىستان تاسىپ اكەلىنگەن بە؟ مۇنداي الىپ تاستاردى الىپتار كوتەرمەسە، كىم كوتەرە الماق؟ مۇنى ءبىر دەپ قويىڭىز.
رەسەيلىك عالىمدار قايبىر جىلى سيريا، ليۆان، ەگيپەتتى ارالاپ ءجۇرىپ، تاسقا تۇسكەن الىپ ادامنىڭ تابانىنىڭ ءىزىن (90 س م) تاپقانىن جاريا ەتتى. وقىمىستىلاردىڭ ويىنشا، الىپ ادامنىڭ اياعىنىڭ ءىزى وسىلاي بولعاندا، ونىڭ سالماعى 3،5-5 توننانى، ال بويى 6،5-10 مەتردى قۇراعان دەپ بولجاۋعا بولادى. ەگەر الىپ ادامدار جەر بەتىندە شىنىمەن ءومىر سۇرسە، وندا دينوزاۆردىڭ سۇيەگىن تاۋىپ جاتقان عالىمدار الىپ ادامنىڭ سۇيەگىن نەگە تاپپايدى؟ دۇرىس سۇراق. بۇل سۇراققا وقىمىستىلار ەرتەدەگى الىپتار ولگەندەردىڭ سۇيەگىن جەر قوينىنا بەرمەگەنىمەن بايلانىستىرادى. سول زاماندا-اق وزىق تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن ولار سۇيەكتەردى ورتەپ، كۇلىن عانا قالدىرعان. دەگەنمەن الىپ ادامنىڭ سۇيەگى تابىلمادى ەمەس، تابىلدى عوي!
قۇران كارىمدە اللا تاعالا جويىپ جىبەرگەن اد قاۋىمى تۋرالى ايتىلادى. اد قاۋىمىنىڭ ادامدارى زور دەنەلى، وتە الىپ كۇشتىڭ يەلەرى بولعان. وزدەرىن ەڭ كۇشتى ساناپ، ادامگەرشىلىككە جاتپايتىن قىلىقتار ىستەي باستاعان. سوندىقتان دا جەر بەتىنەن جويىلعان. 2006- جىلى جازدا ساۋد ارابياسىندا ۇزىندىعى 10 مەترگە جەتەتىن ادام سۇيەگى تابىلعان.
ارحەولوگتار مەن يسلام وقىمىستىلارىنىڭ پىكىرىنشە، بۇل سۇيەك قۇراندا ايتىلاتىن اد قاۋىمىنان قالعان قالدىق بولسا كەرەك. 1991 - جىلى امەريكالىق ارحەولوگتار عارىشتان سپۋتنيكتىك باقىلاۋ ارقىلى الىپ سۇيەك تابىلعان جەردەن اد قاۋىمىنىڭ ءۇي-جايلارىنىڭ قالدىقتارىن تاپقان. 1996 - جىلى ءۇندىستاندا بويى 4 مەتر، كەۋدە سۇيەگى ءبىر مەتردى قۇرايتىن الىپ ادامنىڭ سۇيەگى تابىلدى. ونى ۇندىلەر ەرتەدەگى قۇدايلارعا قارسى شىققاندىقتان، شيۆا قۇدايى جويىپ جىبەرگەن الىپتاردىڭ تۇقىمى دەپ سانايدى. قىتايدان دا الىپ ادام سۇيەگىنىڭ قالدىقتارى تابىلدى. ونداعى ادام باس سۇيەگى مەن تىستەرىنىڭ كوپتىگىنە قاراپ، قىتايلىق الىپتىڭ بويى 3-3،5 مەتر، ال سالماعى 400 كەلىنى قۇراعان دەپ بولجانادى. سونداي-اق ارحەولوگتار سالماعى ون كەلىگە دەيىن جەتەتىن ايبالتالار مەن پىشاقتار تاپقان. تاسقا اينالعان ادام ءتىسى تابىلىپ، ونىڭ بيىكتىگى 67 س م بولعان. ءتىسىنىڭ ءوزى وسىنداي بولعاندا، ونىڭ بويى كەمىندە 7 مەتر بولعان. ءتىستىڭ جاسىن عالىمدار توعىز ميلليون جىل دەپ وتىر.
ال 1936- جىلى نەمىس عالىمدارى ورتالىق افريكادان الىپ ادامداردىڭ 12 سۇيەگىن تاپقان. سۇيەكتەردىڭ ءبارىنىڭ ۇزىندىعى 3 جارىم مەتردىڭ ار جاق، بەر جاعى بولعان. 2002 - جىلى تۋنيس ارحەولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ وقىمىستىلارى بويى 2 مەتر 30 س م بولاتىن الىپ ايەلدىڭ ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەن بۇرىنعى تاس ساركوفاگتا ساقتاۋلى سۇيەگىن تاپتى. ال تاجىكستاندا جەرگىلىكتى تۇرعىندار بويىنىڭ ۇزىندىعى ەكى جارىم مەتردەن استام ادام سۇيەگىن كەزدەيسوق تاۋىپ العان. ەتپەتىنەن جاتقانىنا قاراعاندا، ونىڭ ارنايى جەرلەنبەگەنى جانە سوعىستا ولگەنى بولجانىپ وتىر. ونىڭ جاسىن عالىمدار ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 2،5 مىڭ جىل بۇرىنعى قولا داۋىرىنە اپارىپ تاستادى.
ءدىني اڭىزداردا ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ الىپ ادامدار بولعانى ايتىلادى. ادام اتا 900 جىل ءومىر سۇرگەن دەلىنەدى. ال شىعىس ازيا ەلدەرىندە ساقتالعان «بۋددانىڭ 60 ەرەكشەلىگى مەن 32 قىرى» دەگەن جازبادا، ونىڭ دەنە ءبىتىمىنىڭ وتە الىپ بولعانى ايتىلادى. داماسكىدەن ونشا قاشىق ەمەس جەردە ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ ۇلى ءابىلدىڭ مولاسى بار. اراب ەلدەرىنەن ءالى كۇنگە دەيىن كوپتەگەن ادامدار وندا تاۋ ەتۋگە كەلىپ تۇراتىن كورىنەدى. ول مولانى يسلام اعىمىنىڭ «درۋزدار» دەپ اتالاتىن وكىلدەرى 300 جىلدان اسا ۋاقىت بويى كۇزەتىپ كەلەدى. وزدەرى ارامەي ءتىلىنىڭ سيريالىق ديالەكتىسىندە، ياعني ءيسا پايعامباردىڭ ءتىرى كەزىندەگى تىلدە سويلەيدى.
ءابىلدىڭ گرانيتتەن جاسالعان مولاسىنىڭ ۇزىندىعى 5 مەتر 71 س م جانە ەنى 1 مەتر 80 س م. مۇنداي الىپ مولالاردىڭ تالايىن كەزىندە مۇسىلماندار بۋلدوزەرمەن بۇزىپ تاستاعان. گرۋزيادان دا ارحەولوگتار الىپ ادامنىڭ باس سۇيەگىن تاپتى. باس سۇيەگى قازىرگى ادامداردىكىنەن ءۇش ەسە ۇلكەن. ەندەشە، ونىڭ بويى 3 مەتر بولعانى عوي.
وقىمىستىلار بورجوم شاتقالىندا بۇدان 25 مىڭ جىل بۇرىن الىپ ادامدار مەكەندەگەن دەگەن قورىتىندى جاساعان. بۇل تابىلعان سۇيەكتەردىڭ ءبارى الىپ ادامداردىكى مە، جوق «قار ادامىنىكى» مە؟ وقىمىستىلار ەجەلگى ادامداردىڭ قازىرگى ادامداردان نەلىكتەن الىپ بولعانىنا ناقتى جاۋاپ تاپپاي وتىر. كەيبىر فيزيك عالىمداردىڭ ويىنشا، اتموسفەرالىق قىسىم مىڭداعان جىلدار بۇرىن قازىرگىدەن 8-9 ەسە ارتىق بولعان، ال اعاشتاردىڭ بويى 1 شاقىرىمعا دەيىن وسكەن. ال اتلانت ادامداردىڭ بويى 18 مەترگە جەتكەن. مۇنىڭ ءبارى تابيعاتتىڭ جايلى كەزىندە بولعان، كەيىن تابيعات وزگەرگەن دەلىنەدى. شۋمەر اڭىزى بويىنشا، وزگە الەمنەن كەلگەندەر جەر بەتىندەگى ايەلدەرگە ۇيلەنىپ، ولاردان تەك ءىرى دەنەلى الىپتار تۋعان. اقىرىندا وزدەرىنە قارسى كۇش كورسەتكەندىكتەن وزگە الەمنەن كەلگەندەر ول الىپتاردىڭ ءبارىن قىرىپ تاستاۋعا ءماجبۇر بولعان. كىم ءبىلسىن...
تورەعالي تاشەن
دەرەككوزى:«ايقىن» گازەتى. 2011