وندا قوعام قايراتكەرى قازاق ەمەس ەكەنى، ونىڭ ۇلتى تاتار ەكەنى ايتىلادى، - دەپ حابارلايدى Massaget.kz ءتىلشىسى.
تانىمال ونەرتانۋشى، ءانشى ەرلان تولەۋتاي Facebook-پاراقشاسىندا دىنمۇحامەد قونايەۆ قازاق ەمەس ەكەنىن ايتقان. ونىڭ سوزىنشە، بۇل بىرنەشە رەت جازىلعان، ءتىپتى دالەلدەنگەن.
«شىن مانىندە، قونايەۆ ەشقانداي قازاق ەمەس ەدى. زامانداستارىنىڭ ايتۋىنشا، 1940-جىلداردان بيلىك باسپالداعىمەن قاۋىرت كوتەرىلە باستاعان قونايەۆ 1949-جىلى ءتولقۇجاتىنا ءوزىن قازاق دەپ جازعىزىپ العان. بۇعان دەيىن ول تاتار بولىپ كەلگەن. مۇنى ءوزىنىڭ زامانداسى ءارى ۇيعىر مەكتەبىندە بىرگە وقىعان كلاستاسى يسمايل يۋسۋپوۆ تە، قونايەۆتىڭ اۋىلداسى، كەيىننەن وپپازيتسياعا كەتىپ قونايەۆ پەن نازاربايەۆتى اياۋسىز اشكەرەلەگەنى ءۇشىن ديسسيدەنت اتانعان كارىشال اسانوۆ تا ءوز ەڭبەكتەرىندە دالەلدەپ جازدى. بۇل جالعان دەسەڭىزدەر، وتكەن جىلدارى الەۋمەتتىك جەلىلەردە قونايەۆتىڭ گاپلوگرۋپاسىن زەرتتەگەن مامانداردىڭ ماقالاسى جارىق كورگەنى ەستەرىڭىزدە شىعار. سوندا قونايەۆتىڭ تاتار تەكتى ەكەنى انىق كورسەتىلگەن. سوڭعى تەحنولوگيا جەتىستىكتەرىنە سۇيەنگەن عىلىم وسىلاي دەپ جاتسا، قونايەۆتى قازاق دەپ جالاۋلاتقاندارعا نە جورىق؟ شىنىندا دا، قونايەۆتى قازاق دەگەننەن بىزگە نە تۇسەدى؟» - دەپ جازعان ول جەلىدە.
ال جۋرناليست مارات ءبايدىلدا ۇلى دىنمۇحامەد قونايەۆتىڭ اتا تەگىنە، ۇلتىنا ءتيىسۋدىڭ ءتۇبى شىرىك ەكەنىن ايتقان.
«تاياۋدا ءبىر تانىسىمىز «كىممەن بولسا دا باستەسە الامىن، قونايەۆ – تاتار» دەگەن اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعاردى. «ونىڭ پارتيالىق بيلەتىندە بۇرىن ۇلتى «تاتار» دەپ جازىلعان ەكەن» دەپ بۇرقىلداتتى. امال جوق، وسى ماسەلەگە نۇكتە قويۋ ءۇشىن ماسەلەنىڭ ءمانىسىن اشىپ بەرۋگە تۋرا كەلەدى. شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى «قازاقتىڭ ءتۇپ اتاسى» دەگەن شەجىرەلىك جىرىندا: «قازاقتىڭ ءتۇپ اتاسى باتىر تۇرىك، «ارابسىڭ» دەگەن ءسوزدىڭ ءتۇبى شىرىك» دەيدى عوي. سول ايتپاقشى، دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قونايەۆتى «تاتار» دەۋدىڭ ءتۇبى - شىرىك!» - دەيدى ول.
سونداي-اق، ول قونايەۆتىڭ نەلىكتەن تاتار مەكتەبىنە بارعانىن تۇسىندىرگەن.
«بىردەن ايتايىن، ديمەكەڭ تاتار ەمەس - قازاق، ونىڭ ىشىندە ىستى رۋىنان تارايدى. اكەسى مەڭلىاحمەت بالاسى ديماش وقۋعا باراتىن كەزدە (ول كەزدە ۆەرنىيدا قازاق مەكتەبى مۇلدە جوق) باسقا مەكتەپتىڭ رەتى بولماي الماتىداعى «گاسپرينسكي مەكتەبى» دەپ اتالاتىن تاتار مەكتەبىنە بەرۋگە ءماجبۇر بولعان. العاشىندا ونى ۇلتى تاتار ەمەس دەپ قابىلداماي قويعاندا مەڭلىاحمەتتىڭ ناعاشى اپاسى (شەشەسى حاديشا ساعالباي قىزىنىڭ شەشەسى كوپەس ىسقاق عابدۋۆاليەۆتىڭ اپكەسى) تاتار قىزى ەدى دەپ، سونى كولدەنەڭ تارتىپ مەكتەپكە ازەر الدىرتقان.
تاتار مەكتەبىن بىتىرگەندىگىن راستايتىن كۋالىگىنىڭ نەگىزىندە (تۋۋ تۋرالى كۋالىك قولدانىسقا 1935-جىلى عانا ەنگىزىلدى) كومسولمولدىق، پارتيالىق قۇجاتتارىندا ۇلتى «تاتار» دەپ جازىلىپ ءجۇردى. كەيىن ازامات بولعان كەزىندە پارتيالىق قۇجاتىنداعى كورسەتىلگەن ۇلتىن «قازاق» دەپ تۇزەتۋگە ءماجبۇر بولعان. د. قونايەۆتىڭ حالىق الدىنداعى بەدەلىن تومەندەتۋ ءۇشىن بۇل دەرەكتى نازاربايەۆ شەبەر پايدالانىپ باقتى. اقيقاتىنان حابارسىز جىگىتتەردىڭ «قونايەۆتى تاتار» دەپ عايباتتاۋىنىڭ توركىنى سودان!» - دەپ جازعان مارات ءبايدىلدا ۇلى.
ال دەرەكتەردە تاريحي تۇلعانىڭ اتاسى «قىرعىز»، ياعني قازاق ەكەنى ايتىلادى ەكەن.
«ديمەكەڭنىڭ مۇراجايىندا ونىڭ اتاسى جۇماباي قوناي ۇلىنىڭ قازاق ەكەندىگىن دالەلدەيتىن مۇراعات ماتەريالى ساقتالعان. وندا 1912-جىلى 30- قاراشادا ۆەرنىي قالاسىندا جۇمابايدىڭ قايتىس بولۋىنا بايلانىستى ونىڭ مۇراگەرىن تاعايىنداۋ جونىندە ماسەلە بويىنشا ۆەرنىي قالالىق سوتى شىعارعان شەشىمدە جۇمابايدىڭ «قىرعىز» ياعني قازاق ەكەندىگى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ جازىلعان. سوت شەشىمىندە: «... ناد يمۋشەستۆوم ۋمەرشەگو كيرگيزا نيجنە-يليسكوگو ۆولوستي دجۋمابايا كۋنايەۆا ... ۋچرەديت وپەكۋ ي وپەكۋنوم نازناچيت سىنا پوكوينوگو ميندي-احمەت كۋنايەۆا» دەلىنگەن. ول كەزدە قازاقتاردى «كيرگيز»، قىرعىزداردى «كارا كيرگيزى» دەپ اتاعانى ءمالىم. ياعني كورسەتىلگەن قۇجاتتا اتاسى قازاق ەكەندىگى كورسەتىلىپ تۇر. سول مەڭلىاحمەت كاريانى وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنىڭ باسىندا (جاس جۋرناليست بولىپ جۇرگەن كەزىمىزدە) كادىمگى كوك بازاردا ءوزىنىڭ قاتارلاستارىمەن بىرگە قىمىز ءىشىپ وتىرعانىن تالاي كوردىك. ول كىسى 1976-جىلى توقسانعا قاراعان شاعىندا دۇنيە سالدى»، - دەپ جازعان ول.
مارات ءبايدىلدا ۇلى دىنمۇحامەد قونايەۆتىڭ جەتى اتاسىن سانامالاپ بەرگەن. ونىڭ سوزىنشە، ءوزى جازعان كىتابىندا دا رۋى ىستى ەكەنىن كورسەتىپ كەتكەن ەكەن.
«ال دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قونايەۆتىڭ شەشەسى - زاۋرە بايىر قىزى امانجولوۆا شەلەكتىك قاڭلى بايىر اتامىزدىڭ قىزى. ول 1917-جىلى جەلتوقساندا ورىنبوردا وتكەن بۇكىلقازاقتىق قۇرىلتايدا الاشوردانىڭ جەتىسۋ وبلىسىنان سايلانعان دەپۋتاتى، زاڭگەر سادىق امانجولوۆتىڭ نەمەرە باۋىرى. ياعني ديمەكەڭنىڭ شەشەسى جاعىنان دا تاتارعا قاتىسى جوق. ديمەكەڭ «ءوتتى داۋرەن وسىلاي» اتتى ءومىرباياندىق كىتابىندا رۋى - ىستى ەكەندىگىن ايتىپ، وزىنە دەيىنگى جەتى اتاسىن «جولىن - نۇرمامبەت - ازىناباي - قوناي - جەتىباي - جۇماباي - مەڭلىاحمەت – دىنمۇحامەد» دەپ تاراتادى. كورىپ تۇرسىزدار، اتا-باباسىنان تارتىپ ديمەكەڭ تازا قازاق!» - دەپ تۇيىندەپتى مارات ءبايدىلدا ۇلى (توقاشبايەۆ).
ايتا كەتەيىك، دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قونايەۆ - كەڭەستىك مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، ءۇش مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى، قازاق ك س ر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. ول قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جانە ك و ك پ و ك ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەسى بولعان.
ەسكە سالايىق، بۇعان دەيىن دىنمۇحامەد قونايەۆ تۋرالى قىزىق دەرەكتەر جيناپ، ۇسىنعان بولاتىنبىز.