بۇل اۋدان اڭ مەن قۇسقا، بالىققا تولى كولدەرى بار قورعالجىن مەملەكەتتىك قورىعى عانا ەمەس، بەلدى دە بەدەلدى قايراتكەرلەرى، اقىن، جازۋشىلارى مەن ەل اراسىنداعى ازىلكەش، ايتىسكەرلەرىمەن دە تانىمال.
تاتار قوتىر ءازىلى
اۋداندا 1918- جىلدان كوممۋنيستىك پارتيا مۇشەسى، ەلىمىزدە كەڭەس ۇكىمەتىن ورناتۋعا بەلسەنە قاتىسقان قالمەن احمەتوۆ دەگەن اتامىز ازىلگە شەبەر كىسى ەكەن. ءبىلىمى ورتا، ومبىدان 1 جىلدىق مال دارىگەرى وقۋىن بىتىرگەن. 1928 - جىلى اۋدان اشىلعاندا، ول كىسى اۋداندىق دەنساۋلىق ءبولىمىن باسقارادى. ارتىنان اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعا ورىنباسارى بولعان. بىردە وبلىستان وبلزدراۆتان ءبىر تاتار جىگىتى تەكسەرىسپەن كەلەدى. بارلىق جاعدايمەن تانىسقاننان كەيىن تەكسەرۋشى: «ءبارى دۇرىس، ءبىراق سىزگە، مال دارىگەرىنە قالاي اۋداندىق دەنساۋلىق ءبولىمىن باسقارتىپ قويدى؟» دەيدى. سوندا قالەكەڭ اتامىز ساسپاي: «وسى ەلدە ءبىر جىلدارى «تاتار قوتىر» دەگەن قوتىر قاپتاپ كەتتى. ەشبىر دارىگەر ەمدەي المادى. ال ونىڭ ەمىن مەن بىلەتىن ەدىم. سونى ەمدەپ، اۋدانىمىزدى «تاتار قوتىردان» تازارتتىم. سودان مەنى اۋداننىڭ دەنساۋلىق ءبولىمىن باسقارۋعا قويدى» دەگەن ەكەن. تەكسەرۋشى جۇمعان اۋزىن اشا الماي، ءۇنسىز قالىپتى.
اكە قويعان جاقسى ات
دوستىق كەڭشارىنىڭ №2 «اباي» بولىمشەسىن ماشەۆ ءابۋ دەگەن شەشەن جىگىت باسقاردى. بىردە «اباي» بولىمشەسىنە تيەسىلى مايعاق شابىندىعىنا قاراشالعىن كەڭشارىنىڭ ساۋىن گۋرتى قونىستانىپ جاتىر» دەگەن حاباردى ەستي سالا، ابەكەڭ اعامىز قۇستاي ۇشىپ جەتپەي مە؟! كەلسە، قاراشالعىننىڭ ديرەكتورى بايتىلەسوۆ قابيدەن، اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى شاباتوۆ ءادىلحان جانە ت.ب. سول جەردە ەكەن. اشۋعا تۇتىگىپ كەلگەن شەشەن حالقىنىڭ قىزبا جىگىتى ابەكەڭ: «جولداس، ءبىرىنشى حاتشى، بۇل درۋجبا - اباي بولىمشەسىنىڭ جەرى. وتكەنگە كەلسەك، اباي كولحوزى - اۋەلدە مايعاق كولحوزى اتانعان. ارتىنان مايعاق، دوسكەي، شالقار كولحوزدارىن بىرىكتىرىپ، اباي كولحوزى اتالعان. بۇل ءبىزدىڭ جەر، ءبىزدىڭ شابىندىققا قاراشالعىن قونىستانا المايدى، - دەيدى عوي. ءبىراق ونىڭ ءسوزىن كىم تىڭدايدى؟! ابەكەڭ مەن قابەكەڭ مەكتەپتەن دوس. ءادىلحان كەنجەتاي ۇلى سوندا:
- ءبارى ۇكىمەتتىڭ جەرى، مۇندا قاراشالعىن وتىرادى، - دەپ ءبىراق كەسەدى. «جازعان قۇلدا شارشاۋ بار ما؟» ءابۋ اعا باسى سالبىراپ، ۇيىنە قايتادى. مىناداي ادىلەتسىزدىككە شىداي الماي، ءتۇنى بويى دوڭبەكشىپ، تاڭعى التىدا ءبىرىنشى حاتشىنىڭ قابىلداۋ بولمەسىنە بارىپ، كۇتەدى. ساعات 7-دە ادەكەڭ كەلىپ:
-يا، ءابۋ، تاڭ اتپاي، نە قىلىپ وتىرسىڭ، شارۋاڭ بولسا، كابينەتكە كىر، - دەيدى.
سوندا ءابۋ اعا كابينەتكە كىرمەي، «ساعان اكەڭ جاقسى ات قويىپتى، بىراق سەن سونىڭ حانى بولدىڭ، ءادىلى بولعان جوقسىڭ» دەپ ەسىككە قاراي ءبىراق تارتادى. ال ادەكەڭ ايتارعا ءسوز تاپپاي قالسا كەرەك.
ايتپەسە تەز سۋىڭدى بەر
قورعالجىن №116 كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەدە جۇبانازاروۆ ساعيدوللا دەگەن سۋىرىپ سالما، سىقاقشى جىگىت شەبەر (ماستەر) بولىپ قىزمەت ەتتى. قىزىلوردادان اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىن مەحانيك ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ، جولدامامەن 1961- جىلى كەلگەن. ساعيدوللا بىردە تالدىساي سوۆحوزىندا ۋچيليششەنىڭ فيليالىندا وقيتىنداردان سىناق-ەمتيحان الىپ، تويلاپ، كەشكە ءبىر قويشى جولداسىنىڭ كيىز ۇيىنە كەلىپ قونادى. ءتۇن ىشىندە ويانسا، ءۇيدىڭ (قوستىڭ) ءىشى قاپ-قاراڭعى. باس دەگەن مەڭ-زەڭ، اۋىز قۇرعاعان، ءشول اكەتىپ بارادى. سودان تۇرىپ، قاراڭعىدا سۋ ىزدەمەك بولىپ، وڭعا جۇرسە، بالانىڭ اياعىن، سولعا جۇرسە، ءۇي يەسى - جولداسىنىڭ اياعىن باسادى. ءۇي يەسى ويانىپ كەتىپ، بۇل كىم ءاي، نە ىزدەپ ءجۇرسىڭ؟ - دەگەندە، باسى مەڭ-زەڭ ساعيدوللا:
- ىشكەن اراق بويعا تاراپ،
بارا جاتىر تاڭداي كەۋىپ.
ۋ باساتىن، - ۋىڭدى بەر،
ايتپەسە، تەز سۋىڭدى بەر، - دەيدى عوي قولما-قول. ءۇي يەسى: جاقسى-جاقسى، ءبارى تابىلادى، - دەپ شام جاعۋعا كىرىسەدى.
ەڭ جاقىن جولداس
مەن 1980 - 1995- جىلدارى اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا باس ەنەرگەتيك بولىپ ىستەيتىنمىن. بىردە قىزىل كىرپىشتەن سالعان اۋرۋحانادا جاتتىم. كەشكە قاراي 6-7 سىرقات ەسىك الدىندا اڭگىمەلەسىپ وتىرعانبىز. ارامىزدا كوممۋنا كەڭشارىنىڭ گ س م-نىڭ باستىعى بۇركىت اعا بار. قىزۋ اڭگىمەنىڭ ۇستىنە جەرگىلىكتى جازۋشى، ۇستاز، ءازىلقوي ەسىركەپ اعا كەلە قالدى. اماندىق-ساۋلىقتان كەيىن:
- ايتىڭدارشى، ەڭ جاقىن جولداس كىم؟ - دەدى. بىرەۋىمىز كىشكەنتايدان بىرگە وسكەن، بىرەۋمىز مەكتەپتى بىرگە بىتىرگەن دەپ سوعىپ جاتىرمىز. سوندا ەسەكەڭ:
- جوق، ەڭ جاقىن دوس - تۇرمەدە بىرگە وتىرعان، اسكەردە بىرگە بولعان، اۋرۋحانادا بىرگە جاتقاندار. ءبىز كۇلدىك تە قويدىق. ول كىسىمەن داۋلاسا المايسىڭ. اۋرۋحانادان شىققان سوڭ، ۇكىمەتتىك قىزمەت بابىنداعى «فۋرگون» موسكۆيچىمەن اۋداندىق ەلەكتر جەلىلەرىنە جۇمىس بابىمەن كەلسەم: سول رەس-تىڭ باستىعى الپىسوۆ جاقسىلىق، ەنەرگيا باقىلاۋ ينسپەكتورى باكاردينوۆ كاكەش:
- اۋجەكە، «سروچنو» كوممۋناعا بارىپ كەلەيىكشى، ءسىزدىڭ سۇراقتى كەلگەن سوڭ شەشەمىز، - دەپ قويمادى. مەن:
- بىرىنشىدەن، بەنزين شامالى، ەكىنشىدەن، ەكەۋىڭدى وتىرعىزا المايمىن جول ساقشىسى ۇستايدى، - دەدىم. ەكەۋى بىردەي:
- ويباي، حۋتورلاتىپ توتە دالالىق جولمەن بارىپ كەلەمىز. سول جەردەن بەنزين قۇيىپ بەرەمىز، - دەدى. كەلىسىپ، ەكەۋىن الىپ، كوممۋنانىڭ شەبەرحاناسى الدىندا توقتاپ:
- ءما، كىلت زاپراۆكا جاساڭدار، - دەپ جىبەردىم. ءبىر كەزدە، قاباقتارى ءتۇسىپ، ەكەۋى:
- بۇركىت اعا، بەنزين تۇستەن كەيىن بولادى، - دەدى. - جارايدى، شارۋالارىڭدى بىتىرە بەرىڭدەر، - دەپ ماشيناعا وتىرىپ، بەنزينگە ءوزىم تارتتىم. زاپ راۆكاعا كەلىپ، كولونكاعا توقتاپ، باكتى اشىپ، پيستولەتتى باكتىڭ اۋزىنا سالا بەرگەندە:
- جاڭا عانا «بەنزين جوق» دەپ جىبەرىپ ەدىم، تاعى كەلدى مە مىناۋ دەپ «زاپراۆكادان» بۇركىت اعا شىقتى. سوندا مەن:
- اسسالاۋماعايلەيكۋم اعا، تۇرمەدە بىرگە وتىرماساق تا، اسكەردە بىرگە قىزمەت ەتپەسەك تە، اۋرۋحانادا بىرگە جاتقان ەڭ جاقىن دوسىم دەپ كەلىپ تۇرمىن، - دەگەندە، بۇكەڭ جۇلىپ العانداي:
- اينۇر، مىنا «موسكۆيچكە» پولنىي 40 ليتر قۇي، - دەپ بۇيرىق بەردى. قازاق، «جاقسى ءسوز - جارىم ىرىس»، «ءسوز تاپقانعا قولقا جوق» دەپ تەگىن ايتپاعان. ءسويتىپ، ەسەكەڭ اعانىڭ ءبىر اۋىز ءازىل ءسوزىن ىسكە اسىرىپ ەدىم. «جاتقان جەرلەرى جارىق بولسىن».
امانگەلدى ديحانبايەۆ، اقمولا وبلىسى
دەرەككوزى: «ايقىن» گازەتى