حالقىم الدەقايدا بيىك
اكادەميك قانىش ساتبايەۆ سوناۋ جىلدارى سوۆەت دەلەگاسياسىنىڭ قۇرامىندا انگلياعا بارادى. سوۆەت دەلەگاسياسىن ءبىر ورايلى شاقتا انگليانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ۋينستون چەرچيلل قابىلداپ، قوناقاسى بەرەدى.
داستارقان باسىندا چەرچيلل قانىش ساتبايەۆقا نازار اۋدارىپ، ازىلگە بالاعان سۇراق قويادى:
- ساتبايەۆ مىرزا، ايتىڭىزشى قازاقتاردىڭ بارلىعى دا وزىڭىزدەي سۇڭعاق بويلى ما؟
- مەنىڭ حالقىم وزىمنەن الدەقايدا بيىك، - دەپ جاۋاپ بەرەدى قانەكەڭ.
«قۇنى وتەلگەن» شۋماق
تۋمىسىنان تەنتەك، تۋرا مىنەزدى شاكىر ابەنوۆ 1938-1939- جىلدارى جامبىلدىڭ ادەبي حاتشىسى بولادى. ەكى اقىن دا ارا-اراسىندا سوزبەن قاعىسىپ قالادى ەكەن. شاكىردىڭ مۇنىسىن شام كورگەن كەيبىرەۋلەر ونى جامبىل اقساقالعا جامانداي بەرىپتى. اقىرى ولار شاكىرگە قول تيگىزىپ، سوڭىنا «ۇندەمەستى» سالادى. مۇنى بىلگەن شاكىر قاشىپ كەتەدى. قىرعىز جاقتا جۇرگەنىن بىرەۋ كورىپ قويىپ الماتىعا الدىرادى. مۇندا دا تىنىشتىق بولماعاسىن اۋىلعا كەتەدى. اقىرى سول قۋعىننان قۇتىلماي تۇرمەگە قامالادى. سوعىس باستالعاندا تۇرمەدەن «ايىپ باتالونىنا» سۇرانىپ، مايدانعا بارىپ، جارالانىپ قايتادى. وندا دا كولحوزدىڭ باستىقتارىن سىناپ، ولارعا جاقپاي جۇرەدى. سول كەزدە جامبىل قايتىس بولدى دەگەندى ەستىپ، بىرەۋلەر ولەڭ شىعار دەپ قولقا سالادى. ىشىندە قىجىلى بار شاكىر: «ءاي، مەنى قيناماڭدار. قىجىلىم بار. سەندەرگە جاقپايدى، ال وتىرىك كولگىرسي المايمىن»، - دەسە دە قويماپتى. سوندا شاكىر:
ولەڭدى مەن ايتپايمىن كەكەسىننەن،
ايتامىن بىرەر ءسوزدىڭ ەسەسىنەن.
وتىز جىل ستالين دەپ باقىلداعان،
ايرىلدى قازاقستان تەكەسىنەن، - دەگەن ەكەن. مۇنداي ءسوز جاتا ما، اراعا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ سوڭىنا قۋدالاۋ تۇسەدى. سودان تاعى دا ون جىلعا سوتتالىپ كەتە بارادى. بىزدىڭشە، بۇل جامبىلدى مۇقاتۋ ەمەس، ونىڭ وزىمەن قاقتىعىسىپ ۇيرەنگەن قارسىلاس اقىننىڭ ءسوزى دەپ تۇسىنگەن ءجون. ەكىنشى، سول ءسوزى ءۇشىن جازاسىن العان، «قۇنى وتەلگەن» شۋماق بولسا كەرەك. ونداي مىنەز، جاكەڭنىڭ وزىندە دە بولعان عوي. ءبىز تەك ءسوزدىڭ اتاسى ولمەسىن دەپ كەلتىرىپ وتىرمىز.
«كۇلمەگەندە قايتەمىز»
ءبىر كۇنى ساتيريك سادىقبەك ادامبەكوۆ جازۋشىلار وداعىنىڭ سەكسيا ماجىلىسىندە ءوزىنىڭ جاڭا كومەدياسىن وقىپتى. كومەديا ۇزاق ەكەن. ماجىلىسكە قاتىسىپ وتىرعان اقىن سىرباي جالىعىپ ءجيى-ءجيى كۇلە بەرسە كەرەك.
- ەي، سەن نەگە كۇلەسىڭ؟ - دەپتى سادىقبەك سىربايدىڭ كۇلگەنىن جاقتىرماي. سوندا سىرباي كۇلكىسىن تىيماي:
- كومەديا بولعان سوڭ كۇلمەگەندە قايتەمىز! - دەپتى.
شەگىنۋ دەگەن بولماسىن
كۋباعا بارعاندا ءبىر كۇنى باۋىرجان مومىش ۇلى سول ەلدىڭ اسكەر باسشىلارىمەن، گەنەرالدارىمەن كەزدەسىپتى. ولار وزدەرىنىڭ اسكەري جارعىسىمەن تانىستىرادى. جارعىنىڭ ءبىر ءبولىمى شەگىنۋ تۋرالى ەكەن. باۋكەڭ ولارعا:
- سىزدەردىڭ جارعىلارىڭىزدا شەگىنۋ دەگەن بولماۋ كەرەك، الاقانداي ارالدا وتىرعان ەلدىڭ اسكەرى شەگىنگەندە قايدا بارادى، مۇحيتقا قۇلاي ما؟! ءبىزدىڭ كەڭ بايتاق وتانىمىزداي بولسا، ءبىر ءسارى، - شەگىنە ءجۇرىپ، مانەۆر جاساي بەرەتىن، - دەپتى.
ساعات پەن يمپەرياليزمنىڭ اراسى
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىر ماجىلىسىندە سىنشى ساعات اشىمبايەۆ بۋرجۋازيالىق يدەولوگيا تۋرالى، يمپەرياليزمنىڭ زارداپتارى تۋرالى ءسوز سويلەپ، ونىڭ ادامزاتتىڭ رۋحاني بولمىسىنا ولشەۋسىز زالال كەلتىرىپ وتىرعانىن تاپتىشتەپ اڭگىمەلەيدى.
ءۇزىلىس كەزىندە جازۋشى كادىربەك سەگىزبايەۆ توڭىرەگىندەگى اقىن-جازۋشىلارعا:
- ءبىز اڭعارا بەرمەيدى ەكەنبىز. ساعات پەن يمپەرياليزمنىڭ اراسى وتە ناشار ەكەن عوي! - دەگەن ەكەن.
جۇرەك ءىلتيپاتى
اقىن جۇبان مولداعاليەۆ مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شىعارمالارىن قولىنا ءجيى الۋدى ۇناتادى ەكەن. وقىعان ادامعا ونىڭ شىعارمالارى فيلوسوفيالىق تولعامىمەن، پوەتيكالىق قۋاتىمەن ۇنەمى سونى قىرىنان اشىلا تۇسەدى عوي. وسىنداي ءبىر تەبىرەنىس ۇستىندە جۇبان ۇلى مۇحاڭا:
اعاسىز، اقىنسىز ءسىز ءبىر عاجايىپ،
كەش ۇقساق، كەشىرىڭىز، بىزدە ايىپ.
تورلەڭىز، پوەزيا سارايىنا
ءتاج-تاعى اقىندىقتىڭ سىزگە لايىق، - دەگەن جولداردى ارناعان ەكەن.
ۇيعىرعا دا ءبىر مىقتى اقىن كەرەك
ءبىر كۇنى مۇزافار الىمبايەۆ ۇيعىر جازۋشىسى ءىليا باحتيارعا ازىلدەپ:
- ءىليا، وسى سەن ءوزىڭ قازاقشا تازا سويلەيسىڭ، ال ەندى شىعارمالارىڭدى نەگە قازاق تىلىندە جازبايسىڭ؟ - دەيدى.
سوندا ءىليا:
- مۇزاعا، ۇيعىرعا دا ءبىر مىقتى اقىن كەرەك ەمەس پە؟! - دەگەن ەكەن.
جانبايتىن پەسا
اتاقتى تەاتر ءارتىسى سەركە قوجامقۇلوۆقا ءبىر دراماتۋرگ جاڭا پەساسىن وقىپ بەرىپتى. پەسا سەراعاڭا ۇنامايدى. نەگە ناشار ەكەنىن سەراعاڭ بۇكپەسىز دالەلدەپ بەرەدى. دراماتۋرگتىڭ ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ، ۇيىنە كەلەدى دە، پەساسىن جانىپ تۇرعان پەشكە اتىپ ۇرادى. قاپتالا تۇپتەلگەن قالىڭ قاعاز وڭايلىقپەن جانا قويمايدى. ونسىز دا ءىشى ۋداي اشىپ قيماي تۇرعان دراماتۋرگ مۇنى وزىنشە ىرىم كورىپ، «ياپىرماي، وتقا جانباۋىنا قاراعاندا وسى پەسام تەگىن ەمەس-اۋ!» دەگەن ويعا قالادى.
وسى كورىنىس ەسىنەن كەتپەي جۇرگەن ول بىردە سەراعاڭا جولىققاندا بولعان جايدى ايتىپ بەرەدى عوي. سوندا سەراعاڭ:
- شىراعىم-اۋ، پەساڭ كولكىگەن سۋ بولسا وتقا قايتىپ جانباق! - دەگەن ەكەن.
قولاڭ شاش
جاڭا قالام ۇستاپ جۇرگەن جاس جازۋشىلاردىڭ ءبىرى عابيت مۇسىرەپوۆتەن:
- عابە، قولاڭ شاش دەگەن نە؟ - دەپ سۇراپتى.
سوندا قولاڭ شاشتىڭ نە ەكەنىن بىلمەگەن جازۋشىسىماققا عابەڭ جاقتىرىڭقىراماي ءبىر قاراپتى دا:
- قولاڭ شاش دەپ وسى كۇنى جاپون شامپۋنىمەن جۋىلعان شاشتى ايتادى، - دەگەن ەكەن.
پارتكومنىڭ پىكىرى
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىلىعىنا قوس عابەڭ- عابيت مۇسىرەپوۆ پەن عابيدەن ءمۇستافين ەكى-ەكى رەتتەن كەلگەنى بارشاعا ايان. (ەكى جولى دا عابيتتى عابيدەن اۋىستىرىپ وتىرعان.) ءبىرىنشى حاتشىلىققا ەكىنشى جولى سايلانعاندا عابيت مۇسىرەپوۆتى قالامگەرلەرمەن «تانىستىرۋعا» سول كەزدەگى ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى نۇرىمبەك جاندىلدين ەرتىپ كەلىپتى. وسىلاي دا وسىلاي، سىزدەرگە ءبىرىنشى حاتشىلىققا ءبىز عابيت مۇسىرەپوۆتى ۇسىنىپ وتىرمىز، سوعان قالاي قارايسىزدار دەيدى عوي، ەجەلگى ءداستۇر بويىنشا، حاتشى توپ ورتاعا ۇسىنىس تاستاپ.
جينالعان قالامگەرلەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعىپ، عابەڭدى جەر-كوككە سىيعىزباي ماقتاي باستايدى. سىرباي ماۋلەنوۆ ول كەزدە وداقتىڭ پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى ەكەن، ءبىر بۇرىشتا ءۇنسىز وتىرىپ قالىپتى، سونى بايقاعان جاندىلدين:
- بۇل جونىندەگى پارتكومنىڭ پىكىرىن بىلسەك دەپ ەدىك، ولاردىڭ پىكىرى قانداي ەكەن؟ - دەيدى سىربايعا ءشۇيىلىپ.
سوندا سىراعاڭ يىعىن ءبىر قيقاڭ ەتكىزىپ، ىرعاتىلىپ ورنىنان تۇرىپتى دا:
- ءبارى دە ءجون عوي... وداققا باستىق بولۋ وسى عابەڭنەن قالعان شارۋا ەمەس پە ەدى... بۇل كىسىنىڭ مىنەزى پاميردىڭ اۋا رايى سەكىلدى: تىم ىستىق تا بولمايدى، تىم سۋىق تا بولمايدى. ۇنەمى جانعا جايلى قوڭىر سالقىن بوپ تۇرادى. پارتكومنىڭ پىكىرى وسى! - دەپ ورنىنا قايتا جايعاسىپتى.
گاپ قايدا
وزبەك حالقىنىڭ ايگىلى جازۋشىسى اسقات مۇحتار ادەبي-كوركەم «شىعىس جۇلدىزى» جۇرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىندە الماتىعا قوناققا كەلىپتى. ول كەزدە «جۇلدىز» جۇرنالىنىڭ باس رەداكتورى سىرباي ماۋلەنوۆ ەكەن.
- سىرباي، وسى سەنىڭ «جۇلدىزىڭنىڭ» تيراجى كەرەمەت كوپ قوي... قالايشا كوبەيتىپ ءجۇرسىڭ؟ - دەيدى اسقات ارىپتەسىنەن سىر تارتىپ.
سوندا سىراعاڭ:
- اسەكە، ءبىز جۇلدىزبىز عوي... باتىسقا دا، شىعىسقا دا، ءتىپتى كۇنگەي مەن تەرىسكەيگە دە نۇرىمىزدى شاشا بەرەمىز. ءسىرا، وقىرمانىمىز دا سول سەبەپتى كوپ شىعار. ال سىزدەر تەك شىعىسقا عانا نۇر شاشقان جۇلدىزسىزدار... مەنىڭشە، گاپ وسىندا! - دەپ ادەمى ازىلمەن جاۋاپ بەرىپتى.
يگى تىلەك
سىراعاڭ - سىرباي ماۋلەنوۆ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە ەكى رەت باس رەداكتور بولعانى بەلگىلى. سول ەكىنشى جولى باس رەداكتور بوپ بەكىگەن سوڭ، بىردە ورتالىق كوميتەتتىڭ كەزەكتى پلەنۋمىنا قاتىسادى. ءۇزىلىس كەزىندە سىراعاڭ بۇرىن ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشى بوپ ىستەپ، ورنىنان ءتۇسىپ قالعان نۇرىمبەك جاندىلديندى كورەدى. بۇرىنعى ۇلكەن باستىق توڭىرەگىنە ءبىر توپ ادام جيناپ، اڭىمەلەسىپ تۇرعاننان كەيىن، سىراعاڭ بايقاماعانسىپ بىلاي قاراي وتە بەرەدى.
- ءيا، سىرباي، سەن «قازاق ادەبيەتىنە» قايتىپ بارىپسىڭ عوي؟ - دەپ جاندىلدين ءوتىپ بارا جاتقان سىراعاڭدى توقتاتىپتى.
سوندا سىراعاڭ:
- ونىڭىز راس... مەن قايتىپ بارۋىن قايتىپ باردىم عوي. مەنىڭ قايتىپ بارعان جولىمدى قۇداي تاعالا سىزگە دە بەرمەس پە ەكەن؟ - دەگەن ەكەن.
قۇدالار
اقىن قادىر مىرزاليەۆ اقساقال جازۋشىمىز سەيتجان وماروۆپەن تۋىستىق جاعىنان قۇدا بولىپ جۇرەدى. بىردە ساكەڭ:
- قادىر-اۋ، قۇدا دەگەندى شاقىرۋشى ەدى. كوپتەن حابار بولماي كەتتى عوي، - دەيدى.
سوندا قادىر:
- ساكە، «قۇدا مىڭ جىلدىق» دەگەن ەمەس پە؟ بۇيىرسا ءدام تاتا جاتاسىز عوي ءالى، - دەگەن ەكەن.
مەنىڭ قاسقىر ءيتىم بار
جازۋشى زەيىن شاشكيننىڭ ۇيىندە ءسابيت مۇقانوۆ، تاعى ءبىرقاتار اقىن، جازۋشىلار قوناق بولىپ وتىرادى. الدارىنا تاباق-تاباق ەت كەلەدى. ءداستۇر بويىنشا بارىنەن جاسى ۇلكەن سابەڭ ەت اساتۋعا ىڭعايلانادى. ۋىسىنا قازى-قارتانى تولتىرىپ الىپ، جانىندا وتىرعان جۇبان مولداعاليەۆقا ۇسىنا بەرگەندە، جۇبان:
- ويباي، سابە، مەنىڭ گاستريتىم بار، - دەپ ات-تونىن الا قاشادى. سوندا، سول جاعىندا وتىرعان سىرباي ماۋلەنوۆ:
- سابە، ماعان اكەلىڭىز، جۇباننىڭ گاستريتى بولسا، مەنىڭ قاسقىر ءيتىم بار، - دەگەن ەكەن.
تايىردىڭ تاپقىرلىعى
مۇحتار اۋەزوۆتى ۇلكەن دە كىشى دە اتىن تىكتەپ اتاماي «مۇحا» دەيدى ەكەن.
ءبىر جولى جازۋشىلار وداعىنداعى جيىننان شىعىپ كەلە جاتقان تايىر جاروكوۆ قاسىنداعى كىسىگە ءبىر نارسەنى ناقتى دالەلدەمەك بولىپ:
- سەنبەيسىڭ بە، مۇنى جاڭا مۇحتاردىڭ ءوزى ايتتى عوي، - دەپ قالىپتى دا، ساسقالاقتاپ جان-جاعىنا قاراپتى. سويتسە ارتىندا مۇحتار كەلە جاتىر ەكەن. قاسىنداعىلار: «مۇحاڭ بۇعان نە دەر ەكەن؟» - دەپ قۇلاق تۇرە قويادى.
مۇحاڭ جايىمەن عانا:
- تايىر، وسى سەن جاڭا مۇحتار دەپ ءبىر نارسە ايتتىڭ با؟ - دەپ سۇرايدى.
سوندا تايىر ىركىلمەي:
- ءسىزدى مۇحتار دەپ ولە الماي ءجۇر دەپ پە ەدىڭىز، جانعاليندى ايتام، - دەگەن ەكەن. (ادەبيەتشى، اۋدارماشى مۇحتار جانعاليندى ايتادى).
وكشە باسار ءىنى
بىردە اقىن ءشومىشباي ساريەۆ بايقاماي جازۋشى احات جاقسىبايەۆتىڭ وكشەسىن باسىپ كەتسە كەرەك.
- وكشەمدى وڭدىرتپاي باستىڭ-اۋ! - دەپتى احات. سوندا ءشومىشباي:
- اقا، وكشەڭىزدى باسىپ كەلە جاتقان ءىنىڭىز ەمەسپىن بە! - دەگەن ەكەن.