عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ، مادەنيەتتىڭ ورداسى - التىن بەسىگى بولعان، مەديسينا سالاسىندا ادام ايتسا نانعىسىز جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن اتلانت ەلى قايدان شىقتى؟ قايدا كەتتى؟ جەر جۇتتى ما، الدە كوككە ۇشىپ كەتتى مە؟ اڭگىمەنى ارعى دۇنيەدەن قوزعايتىن بولساق، اتلانتيدا جونىندە ەڭ ءبىرىنشى ايتقان، ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ІІ عاسىردا ءومىر سۇرگەن گرەك فيلوسوفى پلاتون ەدى. كىم ءبىلسىن، ول ءدانىشپان دا «جەر بەتىندە سونداي عۇلامالىققا قول جەتكىزگەن ەل ءومىر ءسۇردى» دەگەندى ويدان شىعاردى ما ەكەن؟ الدە «ادامزات سونداي دارەجەگە قول جەتكىزسە» دەگەن ارمانىنان تۋدى ما؟ ايتەۋىر، بەلگىسىز. مىنە، سودان بەرى قانشا عاسىر ءوتتى. اتلانت جۇرتىن ىزدەپ، دۇنيە كەزگەندەر، ەسكى قولجازبالاردى اقتارعاندار قانشاما؟ ءتىپتى «عاجايىپ ەل قاي جەردە ءومىر ءسۇردى، قايدا كەتتى؟» دەگەن ماسەلەمەن الپاۋىت مەملەكەتتەر دە اينالىستى، ارنايى زەرتتەۋلەر جاسادى. سىرىن بىلمەككە، قۇپياسىن اشپاققا ۇمتىلدى. ءبىراق «جۇمباق دۇنيەنىڭ ساڭىلاۋىنا كوز سالدىق، ۇشىن تاپتىق» دەگەن ەشكىم جوق. ادەمى، قيالي اڭگىمە سول اڭىز تۇرىندە قالدى.
دەگەنمەن «اتلانت جۇرتى اتلانت مۇحيتىنىڭ ورنىندا بولعان. كەيىننەن تابيعاتتىڭ اپاتىنان مۇحيت تۇبىنە كەتكەن» دەگەن جورامال دا كوپ. «اتلانتيدا بەرمۋد ءۇشتاعانىنىڭ استىندا» دەيتىندەر دە بار. ولار وسىعان بايلانىستى ءتۇرلى ءۋاجدى العا تارتادى. «كولۋمب امەريكانى اشتى. ونىڭ قولىندا وسى جاڭا الەمگە باراتىن جولدىڭ كارتاسى بولدى. كارتادا جەر شارىن سوڭعى رەت توپان سۋ باسقانعا دەيىنگى قۇرلىقتاردىڭ ورنالاسقانى كەسكىندەلگەن ەدى. كولۋمب كارتانى قايدان الدى؟» دەسە، ءباز ءبىرى «ب.د.د. 1700 - جىلى تۇركيادا وتە ەسكى زاماننان قالعان كارتا تابىلدى. ول كارتا تۇرىك ادميرالى پيري رەيسكە تيەسىلى بولعان. ەڭ قىزىعى، كارتادا جەردىڭ كىندىگى بەلگىلەنگەن. ءبىراق وندا ءالى انتاركتيدا مەن گرەلانديانى تولىقتاي مۇز قاباتى باسپاعانى انىق كورسەتىلگەن. ءتىپتى وسى ايماقتار ارقىلى وتەتىن تەڭىز جولدارى دا سىزىلعان. ەرەكشە نازار اۋداراتىن نارسە، سول كارتانىڭ بۇگىنگى كۇنى جەردىڭ جاساندى سەرىگى ارقىلى تۇسىرىلگەن سۋرەتكە وتە ۇقساۋى. سوندا ول كەزدەگى وركەنيەت كوككە ۇشۋعا قول جەتكىزگەن بە؟» دەيدى. وسىنى ايتا كەلە عالىمدار «بۇل جەر بەتىنىڭ كارتالارىن جاساعاندار كەزىندە اسا جوعارى وركەنيەتكە قول جەتكىزگەن حالىق. ول - اتلانتيدا ەلى بولۋى مۇمكىن» دەگەندى كەلتىرەدى. كىم ءبىلسىن؟ اتلانتيدا جايلى اڭىز كوپ. ونىڭ ءبارىن تاپتىشتەپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن، ءبىز سوڭعى كەزدە عىلىم جاساعان جورامالداردىڭ ءبىر-ەكەۋىن وقىرمانعا ۇسىنا كەتكەندى ءجون كوردىك.
سونىڭ ءبىرى - انتاركتيدانىڭ اتلانتيدامەن بايلانىسى. راس، «اتلانتيدا اتلانت مۇحيتىنىڭ ءبىر ارالدارىندا بولعان وركەنيەت» دەيتىندەردىڭ ايتار ءۋاجى باسىم. ولاردىڭ كوزىر رەتىندە ۇستاپ وتىرعانى - اتلانت مۇحيتىنىڭ اتاۋى مەن اتلانتيدانىڭ ۇقساستىعى. ءبىراق بۇل 100 پايىزدىق كەپىل بولا الماسى حاق. ءبىراق سوڭعى ۋاقىتتا زەرتتەۋشىلەر اتلانتيدا انتاركتيدانىڭ ورنىندا بولعان دەگەندى ءجيى ايتا باستادى. سەبەپ بار. ماسەلەن، اتاقتى گەوگراف مەركاتور ورونسي فيننەي ادميرال رەيسپەن بىرگە جەر شارىنىڭ هام تەڭىز جولدارىنىڭ كارتاسىن جاساعان. شىندىعىندا، ولار 15 مىڭ جىل بۇرىن جاسالىپ، كەزدەيسوق تابىلىپ، قولدارىنا تۇسكەن كونە كارتاداعى سىزبالارعا قاراي وتىرىپ، تەك ونى جاڭارتىپ شىققان ەدى. كارتاعا سەنسەك، انتاركتيدا ول كەزدە مۇز جامىلىپ جاتپاعان. ول جەردە ادامدار تىرشىلىك جاساپ جاتقانعا ۇقسايدى. ءتىپتى ا ق ش عارىشتى زەرتتەۋ ورتالىعى اسپاننان تۇسىرگەن سۋرەتتەرىندە سول جەردەن ەجەلگى ەلدى مەكەن ورىندارى، قولدان قازىلعان شۇڭقىرلار بەينەلەنگەن. وسىنىڭ ءوزى-اق انتاركتيدا كەزىندە تىرشىلىكتىڭ قايناپ جاتقان ورداسى بولعانىن ايقىنداپ بەرىپ تۇرعانداي.
بۇل جونىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى پالەوكليماتولوگتار بوريسەنكوۆ پەن پاسەسكي دە وسىنداي جورامالدى العا تارتادى. بۇدان 13 مىڭ جىل بۇرىن الەمدىك جىلىمىق كەزىندە انتاركتيدا قوڭىرجاي ولكە بولعان. ول جەردە تىرشىلىكتىڭ وتى مازداپ، ادامزات ءوسىپ-ءونىپ، اڭ-قۇس مەكەن ەتكەن. سانالى تىرشىلىك يەلەرى ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ، مەيماناسى تاسىعان ءبىلىمدى دە ىرگەلى ەلگە اينالعان. الايدا 12 مىڭ جىل بۇرىن الىپ مەتەوريت قۇلاپ، الەمدىك اپات ورىن الىپتى. سودان كەيىن-اق جۇمىر جەردىڭ اۋا رايى وزگەرىپ سالا بەرگەن. باياعى قوڭىرجاي ولكە انتاركتيدانى مۇز باسىپ، ونداعى تىرشىلىك اتاۋلى جويىلىپ كەتكەن. ياعني اتلانتيدا مۇزعا كومىلىپ قالعان. ال امان قالعان از عانا توپ، جىلى ولكەلەرگە جول تارتىپ، جۇرگەن جەرلەرىندە جويىلىپ كەتكەن عاجايىپ وركەنيەت جايىندا اڭگىمە تاراتقان.
عالىمداردىڭ ەسەبىنشە، اتلانتيدانىڭ جەر اۋماعى قازىرگى انتاركتيدامەن بىردەي كورىنەدى. تاعى ءبىر مىسال، سىبىردە جۇرگىزىلگەن قازبالاردا مامونتتاردىڭ توپتاسا ولگەن قاڭقالارى كەزىككەن. زەرتتەي كەلە ول جانۋارلار كەنەتتەن بولعان سۋىقتا قاتىپ قالعان كورىنەدى. سول سەكىلدى الياسكىدە دە جىلى ايماقتاردا ءومىر سۇرەتىن اڭ-قۇستاردىڭ قاڭقالارى كوپتەپ كەزدەسكەن ەكەن. بۇگىنگى كۇنگى زاماناۋي تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن قاڭقالاردى زەرتتەگەندە، ولاردىڭ كەم دەگەندە 12 مىڭ جىل بۇرىن ولگەندەرى بەلگىلى بولعان. وسىنىڭ ءبارى عالىمداردىڭ «بۇل ايماقتار كەزىندە جىلى اۋا اعىسىندا جاتقان، قوڭىرجاي ولكە بولدى» دەپ تۇجىرىم جاساۋىنا سەبەپشى بولعان. كىم بىلەدى، عالىمدار جورامال جاساعانداي، راسىندا اتلانتيدا انتاركتيدا-نىڭ ورنىندا بولۋى دا مۇمكىن-اۋ.
انتاركتيدا قانداي ولكە؟
وسىناۋ مۇز جامىلعان ايماق قوينىنا قانداي قۇپيا جاسىرىپ جاتىر؟ جەر شارىنداعى التىنشى قۇرلىق بولىپ ەسەپتەلەتىن بۇل ولكەنى 1820- جىلى بەللينسگاۋزەن ەكسپەديسياسى اشقان. ونىڭ ورنالاسقان جەرى دە ەرەكشە. اتلانت، تىنىق، ءۇندى مۇحيتتارىنا دا شىعۋ جولدارى بار. بۇل جەردە ۋاقىتتىڭ بارلىق بەلدەۋى بار. الەمدەگى ەڭ سۋىق مەكەن. ۇنەمى قاتتى جەل مەن بوراننىڭ وتانى. قۇرلىقتىڭ 90 پايىزىن قالىڭدىعى 5 شاقىرىم بولاتىن مۇز-توڭ باسىپ جاتىر. وزگە قۇرلىقتارداي بۇل ولكەدە ەشقانداي جەرگىلىكتى حالىق ءومىر سۇرمەيدى. ال وسى قاتىگەز مەكەنگە بايلانىستى تۇرلى اڭىز كوپ. سونىڭ ءبىرى - جوعارىدا ايتقان اتلانتيدامەن بايلانىستى اڭگىمە. ەكىنشى ءبىر اڭىز گيتلەردىڭ ك س ر و-دان جەڭىلگەن سوڭ، ءومىرىنىڭ سوڭىنا ياعني 1972- جىلعا دەيىن انتاركتيدادا ءومىر سۇرگەنى تۋرالى. كوپتەگەن بۇلتارتپاس ناقتى دەرەكتەر گيتلەر 1945- جىلى ءساۋىردىڭ سوڭىندا ءوزىن جانە ناق سۇيەرى ەۆانى ولتىرمەگەنى، رەتىن تاۋىپ وزگە جاققا قاشىپ كەتكەنى جايىندا ايتادى.
دەرەكتەردى سويلەتسەك: 1938-1939- جىلدارى ءۇشىنشى رەيح انتاركتيدانى جەدەل زەرتتەۋدى قولعا العان. انتاركتيداداعى مود كورولدىگى اۋدانىندا نەمىستەر قۇپيا بازا تۇرعىزعان. ءبىر ەرەكشەلىگى، 1938 -جىلدان باستاپ نەمىس اسكەري تەڭىز فلوتىنىڭ كەمەلەرى انتاركتيداعا ءجيى ەكسپەديسيا جاساعان. سونىڭ ارقاسىندا ماڭگىلىك مۇز باسىپ جاتقان ايماقتا جەراستى جولىن تاپقان. ول جەردىڭ كەرەمەتتىگى سول، ونى نەمىستەر «جۇماق» دەپ اتاپتى. جىلى اۋا اعىسى بار، الىپ ۇڭگىرلەردىڭ استى ادام ءومىر سۇرۋىنە قولايلى بولعاندىعى سونشا، گيتلەر وندا قۇپيا بازالار تۇرعىزۋعا بۇيرىق بەرگەن. 1942- جىلدان باستاپ بازالارعا سول جەردىڭ بولاشاق تۇرعىندارى بولاتىن عالىمدار، ءار سالانىڭ مىقتى ماماندارى، ۇلتشىل پارتيانىڭ جەتەكشىلەرى مەن مەملەكەت باسشىلارى جەتكىزىلە باستادى. بازادا مىڭداعان سوعىس تۇتقىندارى جۇمىس ىستەدى. ونى سوڭعى ۇلگىدەگى قارۋمەن جابدىقتالعان سۇڭگۋىر قايىقتار، ۇشاقتار كۇزەتتى. جۇمىس وتە قۇپيا تۇردە جۇرگىزىلدى. ول جەردە يادرولىق زارياد الىپ ۇشۋعا مۇمكىندىگى بار «فاۋ-5» سياقتى (ا ق ش پەن ك س ر و يادرولىق زارياد الىپ ۇشاتىن بالليستيكالىق زىمىرانداردى سونىڭ ۇلگىسىندە جاساعانى انىق) زىمىراندار، تاباق پىشىندەس عاجايىپ ۇشاقتار جاساۋ قولعا الىندى.
جالپى، بۇل ولكەگە نەمىستەر نەگە قىزىقتى؟ عالىمداردىڭ باسىن اۋىرتقان وسى ماسەلە. وقىمىستىلاردىڭ جورامالىنشا، ءۇشىنشى رەيح انتاركتيدانىڭ استىندا ونداعان، جۇزدەگەن شاقىرىمعا سوزىلاتىن اۋماعى وتە كەڭ جەراستى ۇڭگىرلەرى بار ەكەنىن تيبەت موناحتارىنان ەستىگەن. ويتكەنى ءدال سول ۋاقىتتا نەمىس بيلىگى جەر كىندىگى شامبالانى ىزدەپ، تيبەتكە دە بارعانى بەلگىلى. ال الگى ۇڭگىرلەردەگى ۇنەمى جىلى اۋا اعىسى ادام ءومىر سۇرۋىنە اسا قولايلى بولعان. ءتىپتى جەراستى الەمى دەۋگە تۇرارلىق مەكەن.
عالىمدار نەمىستەردىڭ اتلانتيدا وركەنيەتى وسى انتاركتيدانىڭ استىندا قالعانىنان حاباردار بولىپ، سول مەكەنگە قول جەتكىزۋگە اسىققانىن ايتادى. كىم ءبىلسىن؟ نەمىستەردىڭ كەرەمەت قارۋلار، ۇشاتىن تاباقشا، بالليستيكالىق زىمىراندار جاساۋى، سول وركەنيەتتىڭ جۇرتىنان تابىلعان جازبا-سىزبالار ارقىلى جۇزەگە اسۋى دا مۇمكىن-اۋ. قالاي ايتساق تا، انتاركتيدا جايلى اڭىز كوپ، مۇزدى ولكەنىڭ قۇپياسى مول. وسى وڭىرگە ساپار جاساعان ءارتۇرلى ەلدىڭ كوپتەگەن ەكسپەديسيالارى نەشە ءتۇرلى جۇمباق قۇبىلىستارعا تاپ بولىپ، تولىعىمەن جويىلىپ كەتكەندەرى دە، جارتىسى جۇمباق جاعدايدا قازا تاۋىپ، ارىپ-اشقان از عانا توپ ەلىنە ارەڭ ورالعاندارى دا بار. بۇل - ەشقانداي قوسپاسىز شىندىق. 1999- جىلى عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديسياسى انتاركتيدادان وزگەشە ءبىر ۆيرۋس تاپقان. قاۋىپتى ۆيرۋس مۇز توڭداردىڭ استىندا جاتقان كورىنەدى. ەگەر دە سول مۇزدار ەريتىن بولسا، اسا قاتەرلى ۆيرۋس جىلۋمەن بىرگە جەر بەتىنە تارايتىن كورىنەدى. «ەگەر دە عالام جىلىنىپ، مۇز ەرىپ كەتسە، ادامزاتتى كەرەمەت قاتەرلى ەپيدەميا كۇتىپ تۇر» دەيدى عالىمدار. كىم ءبىلسىن، كەزىندەگى وركەنيەت يەسى اتلانتتىقتار دا وسى ەپيدەميادان جويىلىپ كەتۋى دە مۇمكىن.
دەرەككوزى: «ايقىن» گازەتى. 2011